Χημικές αντιδράσεις
Γραφή, ισοστάθμιση και είδη αντιδράσεων.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Χημεία Α΄ Λυκείου, §3.5
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις από τα σημάδια του πότε έγινε χημική αντίδραση.
- Να ισοσταθμίζεις μια χημική εξίσωση αλλάζοντας μόνο συντελεστές.
- Να κατατάσσεις μια αντίδραση σε σύνθεση, διάσπαση, αντικατάσταση ή καύση.
- Να κρίνεις με τη σειρά δραστικότητας αν ένα μέταλλο θα διαβρωθεί από ένα διάλυμα.
Πότε έγινε αντίδραση
Σε μια χημική αντίδραση οι αρχικές ουσίες γίνονται άλλες ουσίες, με άλλες ιδιότητες. Το σίδερο του αμαξώματος γίνεται σκουριά, το γκάζι στον καυστήρα γίνεται διοξείδιο του άνθρακα και υδρατμοί. Αυτό την ξεχωρίζει από μια φυσική μεταβολή, όπως το λιώσιμο του πάγου, όπου το νερό μένει νερό.
Στο συνεργείο και στο εργοτάξιο την καταλαβαίνεις από τα σημάδια της:
- βγαίνει αέριο — φυσαλίδες όταν ρίχνεις υδροχλωρικό σε γαλβανισμένη λαμαρίνα,
- αλλάζει το χρώμα — ο χαλκός μαυρίζει όταν τον ζεσταίνεις με φλόγιστρο,
- σχηματίζεται ίζημα — το άσπρο πουρί που κάθεται στον θερμοσίφωνα,
- εκλύεται ή απορροφάται θερμότητα — η εποξική ρητίνη ζεσταίνεται μόλις την ανακατέψεις με τον σκληρυντή.
Κανένα σημάδι μόνο του δεν είναι απόδειξη: και το νερό που βράζει βγάζει φυσαλίδες. Αυτό που μετράει είναι αν στο τέλος έχεις καινούργια ουσία.
Πώς γράφεται μια αντίδραση
Η αντίδραση γράφεται σαν χημική εξίσωση. Αριστερά τα αντιδρώντα, δεξιά τα προϊόντα, και ανάμεσα ένα βέλος που διαβάζεται «δίνουν»:
Αυτή είναι η καύση του φυσικού αερίου σε έναν λέβητα: ένα μόριο μεθανίου με δύο μόρια οξυγόνου δίνουν ένα μόριο διοξειδίου του άνθρακα και δύο μόρια νερού.
Δύο αριθμοί, δύο δουλειές:
- ο δείκτης, το μικρό νούμερο κάτω δεξιά, λέει από τι είναι φτιαγμένο ένα μόριο: το έχει άτομα υδρογόνου και οξυγόνου.
- ο συντελεστής, το μεγάλο νούμερο μπροστά, λέει πόσα μόρια παίρνουν μέρος: το είναι δύο μόρια νερού, δηλαδή άτομα υδρογόνου και οξυγόνου.
Γι' αυτό μια σκουριασμένη λαμαρίνα ζυγίζει περισσότερο από την καθαρή: ο σίδηρος πήρε οξυγόνο από τον αέρα. Και γι' αυτό τα καυσαέρια μιας μηχανής ζυγίζουν περισσότερο από τη βενζίνη που κάηκε — μέσα τους είναι και το οξυγόνο που ρούφηξε η εισαγωγή.
Ισοστάθμιση, βήμα βήμα
- Γράφεις σωστά τους τύπους όλων των ουσιών — και δεν τους αγγίζεις ξανά.
- Ξεκινάς από στοιχείο που υπάρχει σε μία μόνο ουσία σε κάθε πλευρά.
- Αφήνεις τελευταίο το οξυγόνο, που συνήθως εμφανίζεται σε πολλές ουσίες.
- Αν βγει κλασματικός συντελεστής, πολλαπλασιάζεις όλη την εξίσωση για να γίνουν ακέραιοι.
- Στο τέλος μετράς ξανά όλα τα άτομα.
Δοκίμασέ το στην καύση της ασετυλίνης, του αερίου της οξυγονοκόλλησης. Άλλαξε τους συντελεστές μέχρι να ισοφαριστούν όλα τα άτομα.
Τα είδη των αντιδράσεων
| Είδος | Τι γίνεται | Πού το συναντάς |
|---|---|---|
| Σύνθεση | δύο ουσίες γίνονται μία | σβήσιμο ασβέστη: |
| Διάσπαση | μία ουσία σπάει σε απλούστερες | ασβεστοκάμινος: |
| Απλή αντικατάσταση | ένα στοιχείο διώχνει ένα άλλο από την ένωσή του | |
| Διπλή αντικατάσταση | δύο ενώσεις ανταλλάσσουν «κομμάτια» | αποσκλήρυνση νερού: |
| Καύση | καύσιμο με οξυγόνο, με φλόγα και θερμότητα | καυστήρας, μηχανή, καμινέτο |
Το βελάκι σημαίνει ίζημα: στερεό που δεν διαλύεται και κάθεται στον πάτο. Μια διπλή αντικατάσταση προχωράει μόνο όταν κάποιο προϊόν «φεύγει» από το διάλυμα — σαν ίζημα, σαν αέριο ή σαν νερό.
Ποιο μέταλλο διώχνει ποιο
Στην απλή αντικατάσταση ένα μέταλλο διώχνει ένα άλλο μόνο αν είναι δραστικότερο. Η σειρά δραστικότητας, από το πιο δραστικό στο λιγότερο, για τα μέταλλα που βλέπεις στη δουλειά:
Όσα είναι πριν από το υδρογόνο προσβάλλονται από τα οξέα και βγάζουν υδρογόνο. Ο χαλκός, το ασήμι και ο χρυσός όχι.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Το αλουμίνιο στον αέρα καλύπτεται από ένα λεπτό στρώμα οξειδίου που το προστατεύει. Ισοστάθμισε:
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μετράω όπως είναι: αριστερά Al και O, δεξιά Al και O. Τίποτα δεν ταιριάζει.
Το οξυγόνο: αριστερά, δεξιά. Το μικρότερο κοινό πολλαπλάσιο είναι το , άρα βάζω και :
Τώρα δεξιά υπάρχουν άτομα αλουμινίου, άρα βάζω :
Έλεγχος. Al: και ✓ — O: και ✓
Είναι σύνθεση: δύο ουσίες γίνονται μία. Το ίδιο στρώμα είναι ο λόγος που τα αλουμινένια κουφώματα δεν σκουριάζουν σαν τα σιδερένια.
Παράδειγμα 2
Το καμινέτο του υδραυλικού καίει βουτάνιο. Ισοστάθμισε:
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Άνθρακας πρώτα: αριστερά, άρα δεξιά.
Υδρογόνο: αριστερά. Κάθε έχει , άρα :
Οξυγόνο τελευταίο. Δεξιά: άτομα. Κάθε δίνει , άρα χρειάζομαι μόρια — κλάσμα.
Διπλασιάζω όλη την εξίσωση:
Έλεγχος. C: / ✓ — H: / ✓ — O: / ✓
Παράδειγμα 3
Ένας γεωπόνος θέλει να φτιάξει διάλυμα θειικού χαλκού, , μέσα σε σιδερένιο βαρέλι. Θα γίνει αντίδραση;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αν γίνει κάτι, θα είναι απλή αντικατάσταση: ο σίδηρος θα προσπαθήσει να διώξει τον χαλκό από την ένωσή του.
Κοιτάζω τη σειρά δραστικότητας: ο σίδηρος είναι δραστικότερος από τον χαλκό. Άρα η αντίδραση γίνεται:
Στην πράξη: το τοίχωμα του βαρελιού διαβρώνεται, πάνω του κάθεται κοκκινωπός χαλκός, και το διάλυμα χάνει τον χαλκό που χρειαζόταν ο ψεκασμός.
Γι' αυτό τα χαλκούχα σκευάσματα ετοιμάζονται σε πλαστικά δοχεία.
Παράδειγμα 4
Στο εργοτάξιο σβήνουν kg ασβέστη με νερό και παίρνουν kg σβησμένο ασβέστη . Πόσο νερό αντέδρασε, και τι είδους αντίδραση είναι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η αντίδραση είναι:
Δύο ουσίες γίνονται μία: σύνθεση. Είναι ήδη ισοσταθμισμένη — Ca: /, O: /, H: /.
Η μάζα διατηρείται: μάζα αντιδρώντων = μάζα προϊόντων. Αν είναι η μάζα του νερού σε kg:
Άρα αντέδρασαν kg νερό.
Στην πράξη ρίχνουν πολύ περισσότερο νερό, γιατί η αντίδραση βγάζει τόση θερμότητα που μέρος του νερού βράζει. Ο ασβέστης που σβήνει μπορεί να πεταχτεί και καίει: γυαλιά και γάντια.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πόσα άτομα άνθρακα και πόσα οξυγόνου υπάρχουν στο ;
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις από τα σημάδια του πότε έγινε χημική αντίδραση.
- Να ισοσταθμίζεις μια χημική εξίσωση αλλάζοντας μόνο συντελεστές.
- Να κατατάσσεις μια αντίδραση σε σύνθεση, διάσπαση, αντικατάσταση ή καύση.
- Να κρίνεις με τη σειρά δραστικότητας αν ένα μέταλλο θα διαβρωθεί από ένα διάλυμα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.