Οξέα, βάσεις και άλατα

Τα οξέα

Το υδροχλωρικό που καθαρίζει αρμούς και πουρί, το θειικό οξύ μέσα στη μπαταρία του αυτοκινήτου, το φωσφορικό των μετατροπέων σκουριάς, το κιτρικό των αφαλατικών, το οξικό του ξιδιού: όλα είναι οξέα.

Αυτό που τα κάνει οξέα είναι ένα κοινό κομμάτι. Μέσα στο νερό δίνουν ιόντα υδρογόνου, $\text{H}^+$:

Τι κάνουν στην πράξη:

• Προσβάλλουν πολλά μέταλλα — ψευδάργυρο, σίδηρο, αλουμίνιο — και βγάζουν υδρογόνο, που είναι εύφλεκτο: $\text{Zn} + 2\text{HCl} \rightarrow \text{ZnCl}_2 + \text{H}_2$.
• Διαλύουν τα ανθρακικά: μάρμαρο, ασβεστόλιθο, πουρί. Βγαίνει διοξείδιο του άνθρακα, γι' αυτό αφρίζουν.
• Καίνε δέρμα και μάτια, όσο πιο πυκνά τόσο περισσότερο.

Οι βάσεις

Η καυστική σόδα των αποφρακτικών, η αμμωνία του καθαριστικού τζαμιών, ο ασβέστης και το νωπό τσιμέντο είναι βάσεις. Μέσα στο νερό δίνουν ιόντα υδροξειδίου, $\text{OH}^-$:

Οι βάσεις είναι γλιστερές στην αφή, γιατί διαλύουν τα λίπη και τις πρωτεΐνες του δέρματος — γι' αυτό ξεβουλώνουν τις αποχετεύσεις από λίπη και τρίχες. Για τον ίδιο λόγο, στο μάτι μια πυκνή βάση κάνει συνήθως χειρότερο έγκαυμα από ένα οξύ ίδιας δύναμης: δεν σταματάει στην επιφάνεια, προχωράει. Το νωπό τσιμέντο στα γόνατα ή στα χέρια καίει ακριβώς έτσι.

Η κλίμακα pH

Πόσο όξινο ή βασικό είναι ένα διάλυμα το λέει το pH, ένας αριθμός από το $0$ ως το $14$ περίπου:

• κάτω από $7$: όξινο — όσο πιο χαμηλά, τόσο πιο όξινο,
• ακριβώς $7$: ουδέτερο, όπως το καθαρό νερό,
• πάνω από $7$: βασικό — όσο πιο ψηλά, τόσο πιο βασικό.

Η κλίμακα pH στη δουλειά

Σύρε την τιμή και δες τι βρίσκεται εκεί. Πρόσεξε πόσο γρήγορα ανεβαίνει ο αριθμός «φορές» όταν απομακρύνεσαι από το 7.

pH 7 · ουδέτεροΟυδέτερο: ούτε όξινο ούτε βασικό.Εδώ βρίσκονται: καθαρό νερό

Τιμή pH7

Το pH το μετράς με δείκτη — ταινίες που αλλάζουν χρώμα — ή με ηλεκτρονικό πεχάμετρο. Ο γεωπόνος μετράει έτσι το pH του εδάφους, ο τεχνικός πισίνας το pH του νερού, η κομμώτρια ξέρει ότι η βαφή ανοίγει την τρίχα επειδή είναι βασική.

Εξουδετέρωση: οξύ και βάση μαζί

Όταν ένα οξύ συναντά μια βάση, τα $\text{H}^+$ του ενός ενώνονται με τα $\text{OH}^-$ της άλλης και γίνονται νερό. Τα κομμάτια που περισσεύουν σχηματίζουν ένα άλας:

οξύ + βάση → άλας + νερό

$$\text{HCl} + \text{NaOH} \rightarrow \text{NaCl} + \text{H}_2\text{O}$$

Η εξουδετέρωση είναι παντού στη δουλειά:

• ο γεωπόνος ρίχνει ασβέστη σε όξινο χωράφι για να ανεβάσει το pH (ασβέστωση),
• σε χυμένο υγρό μπαταρίας ρίχνεις μαγειρική σόδα μέχρι να σταματήσει να αφρίζει, και μετά μαζεύεις,
• μετά από μια βασική βαφή, ένα ελαφρώς όξινο conditioner βοηθάει την τρίχα να γυρίσει κοντά στο φυσικό της pH.

Τα άλατα

Άλας δεν είναι μόνο το αλάτι της κουζίνας. Είναι κάθε ένωση που μπορεί να βγει από εξουδετέρωση: ένα μέταλλο (ή το $\text{NH}_4$) μαζί με το «υπόλοιπο» ενός οξέος.

Το πουρί στον θερμοσίφωνα και στην αντίσταση του πλυντηρίου είναι ανθρακικό ασβέστιο, άλας που διαλύεται στα οξέα. Γι' αυτό τα αφαλατικά είναι όξινα.

Διάβρωση: τι τρώει τι

Γι' αυτό δεν ρίχνεις αποφρακτικό καυστικής σόδας σε αλουμινένια σκεύη, και δεν καθαρίζεις μάρμαρο με κεζάπι ή ξίδι: θαμπώνει και «τρώγεται» για πάντα.

Λυμένα παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση