Η ύλη και οι καταστάσεις της
Στερεό, υγρό, αέριο — και τι κάνουν τα μόρια σε καθεμιά.
15 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά Ε΄ Δημοτικού, §1, 5
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τη διάταξη των σωματιδίων σε στερεό, υγρό και αέριο.
- Να εξηγείς σχήμα και όγκο κάθε κατάστασης από τα σωματίδια.
- Να ονομάζεις τις αλλαγές κατάστασης.
- Να καταλαβαίνεις ότι η αλλαγή κατάστασης δεν αλλάζει το υλικό.
Η ύλη είναι φτιαγμένη από σωματίδια
Ό,τι αγγίζεις αποτελείται από πάρα πολύ μικρά σωματίδια που κινούνται συνέχεια.
Η διαφορά ανάμεσα σε πάγο, νερό και ατμό δεν είναι το υλικό. Είναι πόσο κοντά είναι τα σωματίδια και πόσο ελεύθερα κινούνται.
Γιατί τα αέρια συμπιέζονται
Ανάμεσα στα σωματίδια ενός αερίου υπάρχει πολύς κενός χώρος. Πιέζοντας, τα φέρνεις πιο κοντά.
Στα υγρά και τα στερεά τα σωματίδια ήδη ακουμπάνε — δεν υπάρχει χώρος να μαζευτούν.
Γι' αυτό:
- Μια σύριγγα με αέρα συμπιέζεται όταν κλείσεις το άκρο.
- Η ίδια σύριγγα με νερό δεν συμπιέζεται σχεδόν καθόλου.
Και γι' αυτό τα φρένα των αυτοκινήτων δουλεύουν με υγρό: η πίεση μεταφέρεται ακέραιη στις δαγκάνες.
Οι αλλαγές κατάστασης
ΣΤΕΡΕΟ → (τήξη) → ΥΓΡΟ → (εξάτμιση ή βρασμός) → ΑΕΡΙΟ
ΑΕΡΙΟ → (υγροποίηση) → ΥΓΡΟ → (πήξη) → ΣΤΕΡΕΟ
- Θερμαίνεις → τα σωματίδια κινούνται πιο γρήγορα, απομακρύνονται, ελευθερώνονται.
- Ψύχεις → επιβραδύνουν, πλησιάζουν, δένονται.
Δοκίμασε να ξεχωρίσεις: φτιάχτηκε καινούργια ουσία ή όχι;
Γιατί θολώνουν τα τζάμια
Ο αέρας περιέχει πάντα λίγους υδρατμούς — αόρατους.
Όταν συναντήσουν ένα κρύο τζάμι, τα σωματίδια χάνουν ενέργεια, επιβραδύνουν και πλησιάζουν: γίνονται σταγονίδια νερού.
Αυτό είναι υγροποίηση, και είναι η ίδια διαδικασία που φτιάχνει τη δροσιά το πρωί και τα σύννεφα στον ουρανό.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γιατί το υγρό παίρνει το σχήμα του δοχείου αλλά δεν αλλάζει όγκο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στα υγρά τα σωματίδια ακουμπάνε μεταξύ τους, όπως και στα στερεά.
Αλλά δεν είναι δεμένα σε σταθερές θέσεις — μπορούν να γλιστρούν.
Γλιστρώντας, αναδιατάσσονται ώστε να γεμίσουν το σχήμα του δοχείου.
Ο όγκος όμως δεν αλλάζει, γιατί ο αριθμός των σωματιδίων και οι αποστάσεις τους μένουν ίδιες.
Ένα λίτρο νερό είναι ένα λίτρο σε κάθε δοχείο.
Παράδειγμα 2
Μια σύριγγα με αέρα συμπιέζεται· με νερό όχι. Γιατί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στο αέριο υπάρχει πολύς κενός χώρος ανάμεσα στα σωματίδια.
Πιέζοντας το έμβολο, τα φέρνεις πιο κοντά — ο χώρος υπάρχει.
Στο υγρό τα σωματίδια ήδη ακουμπάνε. Δεν υπάρχει κενό να εξαφανιστεί.
Η σύριγγα με νερό δεν κουνιέται σχεδόν καθόλου.
Αυτή ακριβώς η ιδιότητα κάνει τα υδραυλικά φρένα αξιόπιστα: η πίεση περνάει ακέραιη, χωρίς «σφουγγάρι».
Παράδειγμα 3
Βγάζεις ένα κρύο μπουκάλι από το ψυγείο και μετά από λίγο στάζει. Από πού ήρθε το νερό;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δεν βγήκε από το μπουκάλι — είναι κλειστό.
Ο αέρας του δωματίου περιέχει αόρατους υδρατμούς.
Ακουμπώντας στο κρύο γυαλί, τα σωματίδια των υδρατμών χάνουν ενέργεια και επιβραδύνουν.
Πλησιάζοντας, δένονται μεταξύ τους και γίνονται υγρό: σταγονίδια στην επιφάνεια.
Είναι υγροποίηση — η ίδια διαδικασία που θολώνει τα τζάμια και σχηματίζει τα σύννεφα.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Ποια κατάσταση της ύλης έχει και σταθερό σχήμα και σταθερό όγκο;
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τη διάταξη των σωματιδίων σε στερεό, υγρό και αέριο.
- Να εξηγείς σχήμα και όγκο κάθε κατάστασης από τα σωματίδια.
- Να ονομάζεις τις αλλαγές κατάστασης.
- Να καταλαβαίνεις ότι η αλλαγή κατάστασης δεν αλλάζει το υλικό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.