Παιδεία και πολιτισμός στο Βυζάντιο
Ανώτερες σχολές και χειρόγραφα, ψηφιδωτά και εικόνες, η θέση της γυναίκας, και τα ελληνικά ως γλώσσα του κράτους.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ιστορία Ε΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις τις ανώτερες σχολές, τα μαθήματα και τις βιβλιοθήκες του Βυζαντίου.
- Να εξηγείς πώς σώθηκαν τα αρχαία κείμενα και πώς πέρασαν στη Δύση.
- Να αναγνωρίζεις τις μορφές της βυζαντινής τέχνης: ναοί, ψηφιδωτά, εικόνες, λαϊκή τέχνη.
- Να περιγράφεις τη θέση της γυναίκας στο Βυζάντιο και γυναίκες που διακρίθηκαν.
- Να εξηγείς πώς τα ελληνικά έγιναν η γλώσσα του κράτους, και τις δύο μορφές τους.
Μια αυτοκρατορία που αγαπούσε τα γράμματα
Στην ενότητα για την καθημερινή ζωή γνώρισες τον γραμματιστή και τον γραμματικό, τους δασκάλους των πρώτων τάξεων. Οι Βυζαντινοί πίστευαν ότι η μόρφωση είναι από τα μεγαλύτερα αγαθά που μπορεί να έχει ένας άνθρωπος. Λίγοι όμως μαθητές συνέχιζαν πολύ πιο ψηλά.
Το 425 ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος Β΄ ίδρυσε στην Κωνσταντινούπολη μια ανώτερη σχολή, που το σχολικό βιβλίο τη λέει Πανδιδακτήριο. Η γυναίκα του, η Ευδοκία, ήταν κόρη ενός φιλοσόφου από την Αθήνα. Στη σχολή δίδασκαν τριάντα ένας δάσκαλοι: δεκαπέντε για τα ελληνικά, δεκατρείς για τα λατινικά, ένας φιλόσοφος και δύο νομικοί. Για κάθε γλώσσα υπήρχαν δέκα γραμματικοί· οι άλλοι δίδασκαν ρητορική. Ανώτερες σχολές υπήρχαν και σε παλιά κέντρα της ελληνικής παιδείας, όπως η Αλεξάνδρεια και η Αντιόχεια.
Στις ανώτερες σχολές οι μαθητές μάθαιναν:
- αριθμητική, γεωμετρία, μουσική και αστρονομία·
- φιλοσοφία και ρητορική, την τέχνη του καλού λόγου·
- νόμους, για να γίνουν δικαστές και υπάλληλοι του κράτους.
Πρόσεχαν πολύ και την προφορά. Κάποιον που ήταν μορφωμένος αλλά μιλούσε άσχημα τα ελληνικά τον κορόιδευαν.
Στα δύσκολα χρόνια των Αράβων και της εικονομαχίας η παιδεία πέρασε δοκιμασία. Στα μέσα του 9ου αιώνα ο καίσαρας Βάρδας οργάνωσε ξανά ανώτερη σχολή στο παλάτι της Μαγναύρας. Την ίδια εποχή ο λόγιος Φώτιος, που αργότερα έγινε πατριάρχης, έγραψε τη «Βιβλιοθήκη»: σύντομες περιλήψεις για 279 βιβλία που είχε διαβάσει. Πολλά από αυτά χάθηκαν αργότερα, και για αρκετά ό,τι ξέρουμε το ξέρουμε μόνο από τον Φώτιο.
Βιβλία γραμμένα με το χέρι
Στο Βυζάντιο δεν υπήρχε τυπογραφείο. Κάθε βιβλίο ήταν χειρόγραφο. Το έγραφαν σε περγαμηνή, δέρμα ζώων ειδικά δουλεμένο, ή σε χαρτί. Αντιγραφείς, συχνά μοναχοί, αντέγραφαν ένα βιβλίο γράμμα γράμμα, και η δουλειά κρατούσε μήνες. Γι' αυτό τα βιβλία ήταν σπάνια και πολύ ακριβά, πιο πολύ όταν είχαν ζωγραφιές.
Οι σχολές και τα μοναστήρια είχαν βιβλιοθήκες. Σε πολλές λειτουργούσαν εργαστήρια αντιγραφής.
Τον 9ο αιώνα οι αντιγραφείς άρχισαν να γράφουν με μικρά γράμματα, ενωμένα μεταξύ τους. Έγραφαν πιο γρήγορα και χωρούσαν περισσότερο κείμενο σε κάθε σελίδα. Από αυτή τη γραφή βγήκαν τα πεζά γράμματα που γράφεις κι εσύ στο τετράδιο. Τότε πολλά παλιά βιβλία ξαναγράφτηκαν με τη νέα γραφή. Όσα δεν ξαναγράφτηκαν, με τον καιρό χάθηκαν.
Το 1204 οι σταυροφόροι έκαψαν και λεηλάτησαν την Πόλη, και πολλά βιβλία χάθηκαν για πάντα. Στα χρόνια των Παλαιολόγων, όμως, τα γράμματα άνθισαν ξανά. Στον Μυστρά δίδασκε ο φιλόσοφος Γεώργιος Γεμιστός-Πλήθων. Πριν και μετά την Άλωση του 1453, Βυζαντινοί λόγιοι πήγαν στην Ιταλία και πήραν μαζί τους χειρόγραφα. Ένας από αυτούς, ο Βησσαρίων από την Τραπεζούντα, χάρισε το 1468 στη Βενετία εκατοντάδες ελληνικά χειρόγραφα. Φυλάγονται ακόμα εκεί, στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη. Έτσι η αρχαία ελληνική σκέψη βοήθησε την Αναγέννηση της Δύσης.
Η βυζαντινή τέχνη
Η βυζαντινή τέχνη συνέχισε την αρχαία ελληνική και τη ρωμαϊκή, και πήρε στοιχεία και από τους λαούς της Ανατολής. Ήταν κυρίως θρησκευτική. Το κέντρο της ήταν η Κωνσταντινούπολη, όπου δούλευαν οι πιο ονομαστοί αρχιτέκτονες και τεχνίτες.
Τον τελειότερο ναό, την Αγία Σοφία, τον γνώρισες στην ενότητα για τον Ιουστινιανό. Ο τρούλος της, σαν θόλος του ουρανού, έγινε το σήμα των βυζαντινών ναών. Αργότερα χτίστηκαν εκατοντάδες μικρότεροι ναοί σε σχήμα σταυρού, με τρούλο στη μέση. Τρεις από τους πιο όμορφους, του 11ου αιώνα, είναι στην Ελλάδα: ο Όσιος Λουκάς στη Βοιωτία, η Μονή Δαφνίου κοντά στην Αθήνα και η Νέα Μονή της Χίου.

Το εσωτερικό των ναών το στόλιζαν με:
| Είδος | Πώς γινόταν |
|---|---|
| ψηφιδωτό | χιλιάδες μικρά κομμάτια χρωματιστής πέτρας και γυαλιού, οι ψηφίδες, κολλημένα στον τοίχο· για το χρυσό φόντο έβαζαν γυάλινες ψηφίδες με φύλλο χρυσού |
| τοιχογραφία | ζωγραφιά με χρώματα πάνω σε νωπό σοβά, που τα «ρουφούσε» καθώς στέγνωνε |
| φορητή εικόνα | ζωγραφιά σε ξύλινη σανίδα, συνήθως με χρώματα ανακατεμένα με κρόκο αυγού |
| μικρογραφία | μικρή ζωγραφιά μέσα σε χειρόγραφο βιβλίο |

Σημαντική ήταν και η λαϊκή τέχνη. Χιλιάδες τεχνίτες έφτιαχναν στα εργαστήρια και στα σπίτια τους σκεύη από ξύλο, πηλό, χαλκό και σίδερο, και κοσμήματα από χρυσό, ασήμι, γυαλί, ελεφαντόδοντο και μαργαριτάρια. Στα υφαντά και στα κεντήματα ξεχώριζαν οι γυναίκες.
Η γυναίκα στο Βυζάντιο
Οι νόμοι και οι συνήθειες ήθελαν τη γυναίκα κατώτερη από τον άντρα. Η καλή κόρη υπάκουε στον πατέρα της και η καλή σύζυγος στον άντρα της. Ο νόμος επέτρεπε σε ένα κορίτσι να παντρευτεί από τα δώδεκα του χρόνια, και σε ένα αγόρι από τα δεκατέσσερα. Σήμερα αυτό απαγορεύεται: ένα παιδί δεν παντρεύεται. Τα κορίτσια συνήθως δεν πήγαιναν σχολείο· όσα μάθαιναν γράμματα, τα μάθαιναν στο σπίτι. Στην εκκλησία οι γυναίκες στέκονταν χωριστά, στον γυναικωνίτη.
Με τον καιρό όμως κάποια πράγματα άλλαξαν. Οι νόμοι του Ιουστινιανού, με την επιρροή της Θεοδώρας, προστάτευσαν την προίκα της γυναίκας και έδωσαν στη μητέρα το δικαίωμα να γίνεται κηδεμόνας των παιδιών της.
Πολλές γυναίκες δούλευαν, παρά τα εμπόδια. Ξεχώριζαν στο εμπόριο των υφασμάτων. Οι πηγές μιλούν και για γυναίκες γιατρούς, μαίες και ιδιοκτήτριες μαγαζιών με τρόφιμα.

Κάποιες γυναίκες έγραψαν το όνομά τους στην ιστορία:
| Ποια | Τι έκανε |
|---|---|
| Θεοδώρα (6ος αι.) | σύζυγος του Ιουστινιανού· τον κράτησε στον θρόνο στη Στάση του Νίκα |
| Ειρήνη η Αθηναία (8ος αι.) | η πρώτη γυναίκα που κυβέρνησε μόνη της την αυτοκρατορία, από το 797 ως το 802 |
| Κασσιανή (9ος αι.) | μοναχή και ποιήτρια· το τροπάριό της ψέλνεται ακόμα τη Μεγάλη Εβδομάδα |
| Άννα Κομνηνή (12ος αι.) | κόρη αυτοκράτορα· έγραψε την Αλεξιάδα, την ιστορία της βασιλείας του πατέρα της |
Η γλώσσα των Βυζαντινών
Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ήταν κράτος πολλών λαών και πολλών γλωσσών. Οι νόμοι γράφονταν στα λατινικά, αλλά στην Ανατολή η γλώσσα που καταλάβαιναν όλοι ήταν τα ελληνικά. Μετά τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη τα ελληνικά κέρδιζαν όλο και περισσότερο έδαφος. Ο Ιουστινιανός έγραψε τον Κώδικά του στα λατινικά, αλλά τους νέους νόμους του, τις Νεαρές, τους έγραφε πια συνήθως στα ελληνικά. Στα χρόνια του Ηρακλείου (7ος αιώνας) τα ελληνικά έγιναν η γλώσσα του κράτους.
Τα ελληνικά όμως δεν μιλιούνταν από όλους το ίδιο:
| Πού | Τι γλώσσα |
|---|---|
| στην αγορά, στο λιμάνι, στα εργαστήρια | η απλή, ομιλούμενη γλώσσα, με αρκετές ξένες λέξεις |
| στο παλάτι, στις σχολές, στην εκκλησία | μια λόγια γλώσσα, που μιμούνταν τα αρχαία· ο απλός κόσμος δύσκολα την καταλάβαινε |
Την ομιλούμενη γλώσσα, που μοιάζει πολύ με τη σημερινή, τη βλέπουμε στα ακριτικά τραγούδια και σε ποιήματα του 12ου αιώνα, όπως τα Πτωχοπροδρομικά. Τη λόγια την ακούμε ακόμα στην εκκλησία. Τα Χριστούγεννα ψέλνεται ένας ύμνος του Ρωμανού του Μελωδού, από τον 6ο αιώνα: «Η Παρθένος σήμερον τον υπερούσιον τίκτει…», δηλαδή «Η Παρθένος σήμερα γεννά Εκείνον που είναι πάνω από κάθε ύπαρξη», τον Θεό.
Η απόσταση ανάμεσα στη λόγια γλώσσα και στη γλώσσα του λαού κράτησε αιώνες, ως τα δικά μας χρόνια. Μόλις το 1976 η δημοτική, η γλώσσα που μιλάμε, έγινε η επίσημη γλώσσα του σχολείου και του κράτους. Το Βυζάντιο είναι ο κρίκος που δένει τα αρχαία ελληνικά με τα νέα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα αρχαίο βιβλίο γράφτηκε πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Πώς έφτασε ως εμάς, αφού τότε δεν υπήρχε τυπογραφείο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πρώτο αντίγραφο χάθηκε εδώ και αιώνες. Ό,τι γράφεται με το χέρι φθείρεται, καίγεται ή χάνεται.
Στο Βυζάντιο αντιγραφείς το ξαναέγραφαν σε περγαμηνή, συχνά σε μοναστήρια, και τα αντίγραφα φυλάγονταν σε βιβλιοθήκες.
Τον 9ο αιώνα ξαναγράφτηκε με τα νέα μικρά γράμματα. Όσα βιβλία δεν ξαναγράφτηκαν τότε, χάθηκαν.
Μετά το 1453 Βυζαντινοί λόγιοι πήραν χειρόγραφα στην Ιταλία, όπου αργότερα τυπώθηκαν. Έτσι το βιβλίο έφτασε σε μας από χέρι σε χέρι, μέσα από το Βυζάντιο.
Παράδειγμα 2
Ένας έμπορος της Πόλης ακούει έναν λόγιο του παλατιού να βγάζει λόγο. Θα τον καταλάβει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Και οι δύο μιλούν ελληνικά. Ο έμπορος όμως μιλά την απλή γλώσσα της αγοράς.
Ο λόγιος χρησιμοποιεί τη λόγια γλώσσα, που μιμείται τα αρχαία, με λέξεις και τύπους που ο απλός κόσμος δεν λέει.
Πιθανότατα θα καταλάβει λίγα. Η ίδια γλώσσα είχε δύο μορφές, και η απόσταση ανάμεσά τους χώριζε τους μορφωμένους από τον λαό.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Πώς λέγονται τα μικρά κομμάτια από πέτρα και γυαλί που φτιάχνουν ένα ψηφιδωτό;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις τις ανώτερες σχολές, τα μαθήματα και τις βιβλιοθήκες του Βυζαντίου.
- Να εξηγείς πώς σώθηκαν τα αρχαία κείμενα και πώς πέρασαν στη Δύση.
- Να αναγνωρίζεις τις μορφές της βυζαντινής τέχνης: ναοί, ψηφιδωτά, εικόνες, λαϊκή τέχνη.
- Να περιγράφεις τη θέση της γυναίκας στο Βυζάντιο και γυναίκες που διακρίθηκαν.
- Να εξηγείς πώς τα ελληνικά έγιναν η γλώσσα του κράτους, και τις δύο μορφές τους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.