Δικαιώματα και υποχρεώσεις
Τι δικαιούσαι, τι οφείλεις, και η διαφορά ανάμεσα σε δικαίωμα και προνόμιο.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή Ε΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι δικαίωμα, τι υποχρέωση και τι προνόμιο.
- Να ξεχωρίζεις ένα δικαίωμα από ένα προνόμιο σε καθημερινά παραδείγματα.
- Να αναφέρεις δικαιώματα του παιδιού από τη Σύμβαση του ΟΗΕ (1989) και από το Σύνταγμα.
- Να εξηγείς γιατί κάθε δικαίωμα έρχεται μαζί με υποχρεώσεις απέναντι στους άλλους.
Τι δικαιούσαι και τι οφείλεις
Δικαίωμα είναι κάτι που σου ανήκει επειδή είσαι άνθρωπος ή πολίτης, και το προστατεύει ο νόμος. Το έχουν όλοι το ίδιο: δεν το κερδίζεις, δεν το αγοράζεις, και κανείς δεν μπορεί να σου το πάρει όποτε θέλει.
Υποχρέωση είναι κάτι που οφείλεις στους άλλους ή στο κράτος, για να μπορούν και εκείνοι να έχουν τα δικαιώματά τους.
Η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού (1989) γράφει τα δικαιώματα κάθε παιδιού κάτω από 18 χρονών. Μερικά από αυτά:
| Άρθρο | Το δικαίωμα |
|---|---|
| 7 | σε όνομα και σε ιθαγένεια |
| 12 | να λες ελεύθερα τη γνώμη σου για ό,τι σε αφορά, και να ακούγεται |
| 28 | στην εκπαίδευση· η στοιχειώδης εκπαίδευση είναι υποχρεωτική και δωρεάν για όλους |
| 31 | στην ανάπαυση, στον ελεύθερο χρόνο και στο παιχνίδι |
Και το ελληνικό Σύνταγμα λέει ότι όλοι οι Έλληνες έχουν δικαίωμα δωρεάν παιδείας σε όλες τις βαθμίδες (άρθρο 16).
Δικαίωμα ή προνόμιο;
Προνόμιο είναι ένα πλεονέκτημα που έχουν μόνο κάποιοι, όχι επειδή το δικαιούνται όλοι, αλλά επειδή είναι φίλοι, συγγενείς ή πλούσιοι, ή επειδή κάποιος τους το χάρισε.
Ένα παράδειγμα: όλα τα παιδιά της τάξης έχουν δικαίωμα στο διάλειμμα. Αν ένα παιδί βγαίνει πρώτο κάθε μέρα επειδή η θεία του είναι στο γραφείο του διευθυντή, αυτό είναι προνόμιο.
Το ελληνικό Σύνταγμα κλείνει την πόρτα σε ένα παλιό προνόμιο. Στο άρθρο 4 λέει: «Τίτλοι ευγένειας ή διάκρισης ούτε απονέμονται ούτε αναγνωρίζονται σε Έλληνες πολίτες.» Στην Ελλάδα δεν υπάρχουν κόμηδες και βαρόνοι με ειδικά δικαιώματα. Και η πρώτη παράγραφος του ίδιου άρθρου το λέει καθαρά: «Οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον του νόμου.»
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η Δανάη θέλει να ακούει μουσική δυνατά στο διάλειμμα. Ο Παύλος θέλει να διαβάσει ήσυχα στην τάξη. Ποιος έχει δίκιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Και οι δύο έχουν ένα δικαίωμα: η Δανάη στον ελεύθερο χρόνο και το παιχνίδι, ο Παύλος να ξεκουραστεί με τον δικό του τρόπο.
Το πρόβλημα είναι ότι το δικαίωμα του ενός εμποδίζει το δικαίωμα του άλλου, στον ίδιο χώρο, την ίδια ώρα.
Κανένα δικαίωμα δεν είναι «πιο σπουδαίο». Ψάχνουμε λύση που αφήνει και τα δύο να υπάρχουν.
Η Δανάη ακούει μουσική στην αυλή ή με ακουστικά, και ο Παύλος διαβάζει στην τάξη. Αυτό σημαίνει ότι το δικαίωμά σου τελειώνει εκεί όπου αρχίζει του άλλου.
Παράδειγμα 2
Ο πρόεδρος της τάξης παίρνει πάντα πρώτος τη μπάλα στο διάλειμμα «επειδή είναι πρόεδρος». Είναι δικαίωμα ή προνόμιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ρωτάμε πρώτα: τη μπάλα τη δικαιούνται όλοι οι μαθητές της τάξης; Ναι.
Ρωτάμε μετά: υπάρχει κάποιος κανόνας της τάξης που λέει ότι ο πρόεδρος παίρνει πρώτος τη μπάλα; Όχι. Ο πρόεδρος έχει ρόλο, να μεταφέρει τις ιδέες της τάξης, όχι επιπλέον δικαιώματα στο παιχνίδι.
Άρα παίρνει κάτι μόνο αυτός, εξαιτίας της θέσης του.
Είναι προνόμιο. Μια δίκαιη λύση: η τάξη ψηφίζει μια σειρά για τη μπάλα, που ισχύει για όλους, και για τον πρόεδρο.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Πώς λέγεται ένα πλεονέκτημα που το έχουν μόνο κάποιοι, χωρίς να το δικαιούνται όλοι;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι δικαίωμα, τι υποχρέωση και τι προνόμιο.
- Να ξεχωρίζεις ένα δικαίωμα από ένα προνόμιο σε καθημερινά παραδείγματα.
- Να αναφέρεις δικαιώματα του παιδιού από τη Σύμβαση του ΟΗΕ (1989) και από το Σύνταγμα.
- Να εξηγείς γιατί κάθε δικαίωμα έρχεται μαζί με υποχρεώσεις απέναντι στους άλλους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.