Κλίση αρσενικών
Ο φίλος, ο ταμίας, ο μαθητής: τρεις καταλήξεις, τρεις τρόποι να κλίνονται.
20 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να κλίνεις αρσενικά σε -ος, -ας και -ης σε όλες τις πτώσεις, στον ενικό και στον πληθυντικό.
- Να διαλέγεις σωστά την κλητική σε -ε ή σε -ο: «φίλε», αλλά «Πέτρο».
- Να κατεβάζεις τον τόνο στα προπαροξύτονα: «ο άνθρωπος – των ανθρώπων».
- Να γράφεις τη γενική και την αιτιατική των -ας και -ης χωρίς το τελικό -ς.
Μια λέξη, πολλές μορφές
Διάβασε αυτές τις τρεις προτάσεις:
- Ο φίλος μου ήρθε νωρίς.
- Το ποδήλατο του φίλου μου είναι κόκκινο.
- Περιμένω τον φίλο μου στην πλατεία.
Η λέξη είναι η ίδια. Αλλάζει μόνο το τέλος της.
Το κομμάτι που μένει ίδιο (φίλ-) λέγεται θέμα. Το τέλος που αλλάζει λέγεται κατάληξη.
Οι μορφές μιας λέξης λέγονται πτώσεις. Είναι τέσσερις:
| Πτώση | Τι ρωτάμε | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ποιος; | ο φίλος |
| Γενική | ποιανού; | του φίλου |
| Αιτιατική | ποιον; | τον φίλο |
| Κλητική | φωνάζουμε κάποιον | φίλε! |
Κάθε πτώση έχει μορφή για τον ενικό (ένας) και για τον πληθυντικό (πολλοί). Όταν τις λες όλες με τη σειρά, κλίνεις τη λέξη.
Ο φίλος: τα αρσενικά σε -ος
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο φίλος | οι φίλοι |
| Γενική | του φίλου | των φίλων |
| Αιτιατική | τον φίλο | τους φίλους |
| Κλητική | φίλε | φίλοι |
Έτσι κλίνονται και ο δρόμος, ο ουρανός, ο γιατρός, ο κήπος.
Πρόσεξε την κλητική του ενικού. Τα περισσότερα αρσενικά σε -ος παίρνουν -ε: φίλε, γιατρέ, δάσκαλε, ουρανέ.
Τα κύρια ονόματα που τονίζονται στην παραλήγουσα παίρνουν συνήθως -ο: Πέτρο, Γιώργο, Αλέκο. Λέμε «Πέτρο, έλα!», όχι «Πέτρε».
Η Μυρτώ το λύνει σιγά σιγά · Παράδειγμα 1
Στο διάλειμμα φωνάζεις τον Πέτρο και μετά τον γιατρό του σχολείου. Πώς τους λες;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο άνθρωπος: ο τόνος που κατεβαίνει
Η λέξη άνθρωπος τονίζεται στην προπαραλήγουσα: άν-θρω-πος. Είναι προπαροξύτονη.
Κοίτα τι γίνεται στον πίνακα:
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο άνθρωπος | οι άνθρωποι |
| Γενική | του ανθρώπου | των ανθρώπων |
| Αιτιατική | τον άνθρωπο | τους ανθρώπους |
| Κλητική | άνθρωπε | άνθρωποι |
Σε τρεις μορφές ο τόνος κατεβαίνει μία συλλαβή, στην παραλήγουσα. Είναι εκείνες με κατάληξη -ου, -ων και -ους.
Το ίδιο κάνουν οι περισσότερες προπαροξύτονες λέξεις σε -ος: ο δάσκαλος – των δασκάλων, ο κάτοικος – των κατοίκων, ο θόρυβος – του θορύβου.
Παράδειγμα 2
Γράφεις για τους δασκάλους του σχολείου σου. Πώς λέγεται η γενική πληθυντικού του «ο δάσκαλος»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο ταμίας και ο μαθητής: τα αρσενικά σε -ας και -ης
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο ταμίας | οι ταμίες |
| Γενική | του ταμία | των ταμιών |
| Αιτιατική | τον ταμία | τους ταμίες |
| Κλητική | ταμία | ταμίες |
| Πτώση | Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|---|
| Ονομαστική | ο μαθητής | οι μαθητές |
| Γενική | του μαθητή | των μαθητών |
| Αιτιατική | τον μαθητή | τους μαθητές |
| Κλητική | μαθητή | μαθητές |
Οι δύο πίνακες μοιάζουν πολύ. Στον ενικό, μόνο η ονομαστική κρατάει το -ς. Στον πληθυντικό, όλα λήγουν σε -ες, εκτός από τη γενική.
Στα -ης που κλίνονται σαν τον μαθητή, η γενική πληθυντικού τονίζεται πάντα στη λήγουσα: των μαθητών, των ναυτών, των κλεφτών. Στα -ας δεν γίνεται πάντα έτσι: των ταμιών, αλλά των πατέρων.
Βάλε τις μορφές στη θέση τους
Ο Άκης δοκιμάζει
Κοίτα το άρθρο πριν από τη λέξη. Σου λέει σχεδόν πάντα την πτώση.
Διάλεξε πρώτα το θέμα και μετά την κατάληξη. Πρόσεξε πού πάει ο τόνος.
Ασκήσεις
Τα κατάφερες;
- Να κλίνεις αρσενικά σε -ος, -ας και -ης σε όλες τις πτώσεις, στον ενικό και στον πληθυντικό.
- Να διαλέγεις σωστά την κλητική σε -ε ή σε -ο: «φίλε», αλλά «Πέτρο».
- Να κατεβάζεις τον τόνο στα προπαροξύτονα: «ο άνθρωπος – των ανθρώπων».
- Να γράφεις τη γενική και την αιτιατική των -ας και -ης χωρίς το τελικό -ς.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.