Τα γεωμετρικά χρόνια και ο Όμηρος

Οι «σκοτεινοί» αιώνες

Γύρω στο 1100 π.Χ. τα μυκηναϊκά ανάκτορα είχαν πια καεί. Δεν υπήρχαν βασιλιάδες με θησαυρούς, ούτε γραφείς με πήλινες πινακίδες. Οι άνθρωποι ζούσαν σε μικρά χωριά, με τα χωράφια και τα ζώα τους.

Γι' αυτούς τους αιώνες ξέρουμε λίγα, γιατί δεν άφησαν γραπτά. Γι' αυτό οι ιστορικοί τους έλεγαν «σκοτεινούς». Σκοτεινοί όμως είναι κυρίως για εμάς, που δεν έχουμε πολλές πηγές. Εκείνη την εποχή οι Έλληνες έμαθαν να δουλεύουν ένα νέο μέταλλο, τον σίδηρο. Ήταν πιο φτηνός από τον μπρούντζο και πιο σκληρός για εργαλεία και όπλα.

Η κάθοδος των Δωριέων

Οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν ότι εκείνη την εποχή ένα ελληνικό φύλο, οι Δωριείς, κατέβηκε από τα βουνά της βόρειας Ελλάδας προς τον νότο. Το ονόμαζαν κάθοδο των Δωριέων. Οι Δωριείς εγκαταστάθηκαν κυρίως στην Πελοπόννησο (Σπάρτη, Άργος, Κόρινθος) και στα νησιά του νότου, όπως η Κρήτη και η Ρόδος.

Τα ελληνικά φύλα περνούν το Αιγαίο

Οι Έλληνες δεν ήταν ένας ενιαίος λαός με έναν βασιλιά. Χωρίζονταν σε φύλα, που μιλούσαν ελληνικά με λίγο διαφορετική προφορά και λέξεις, σε διαλέκτους. Τα πιο γνωστά ήταν τρία:

Μετά το 1100 π.Χ. πολλοί Έλληνες πέρασαν με πλοία το Αιγαίο και έχτισαν πόλεις στα νησιά και στα απέναντι παράλια. Έτσι το Αιγαίο έγινε μια ελληνική θάλασσα, με Έλληνες και στις δύο ακτές του.

Τα γεωμετρικά χρόνια

Από το 900 ως το 700 π.Χ. περίπου, οι αγγειοπλάστες στόλιζαν τα αγγεία τους με γεωμετρικά σχήματα: ευθείες γραμμές, κύκλους, τρίγωνα και τον μαίανδρο, μια γραμμή που στρίβει σαν σκάλα. Γι' αυτό λέμε αυτή την εποχή γεωμετρική.

Στην αρχή τα αγγεία είχαν μόνο σχέδια. Αργότερα μπήκαν ανάμεσα στις γραμμές και άνθρωποι, άλογα και πλοία, ζωγραφισμένοι κι αυτοί με τρίγωνα και γραμμές. Ο πιο γνωστός είναι ο αμφορέας του Διπύλου, από το νεκροταφείο του Κεραμεικού στην Αθήνα (περίπου 750 π.Χ.). Είναι ψηλότερος από ενάμισι μέτρο και δείχνει έναν νεκρό ξαπλωμένο, με ανθρώπους γύρω του να θρηνούν. Σήμερα βρίσκεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Από τα χωριά στις πόλεις

Τα χωριά μεγάλωναν. Κάποια ενώθηκαν και έγιναν πόλεις-κράτη, που θα τις γνωρίσεις πιο αναλυτικά στο επόμενο μάθημα. Κάθε πόλη είχε:

• την ακρόπολη, έναν λόφο για τους ναούς των θεών και για καταφύγιο στον πόλεμο,
• την αγορά, την πλατεία όπου ψώνιζαν και μαζεύονταν να συζητήσουν,
• τη χώρα, τα χωράφια γύρω από την πόλη.

Οι βασιλιάδες σιγά σιγά έχασαν τη δύναμή τους. Στις περισσότερες πόλεις κυβερνούσαν πια οι ευγενείς, οι πλούσιοι γαιοκτήμονες.

Οι αοιδοί και ο Όμηρος

Αφού δεν έγραφαν, πώς θυμούνταν οι Έλληνες τις ιστορίες τους; Τις τραγουδούσαν. Οι αοιδοί ήταν τραγουδιστές που πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι ευγενών και από γιορτή σε γιορτή. Με μια λύρα στο χέρι, έλεγαν από μνήμης μεγάλα ποιήματα για ήρωες και θεούς, τα έπη.

Στην Οδύσσεια υπάρχει ένας τέτοιος αοιδός, ο Δημόδοκος. Ο Όμηρος τον περιγράφει έτσι:

Ήρθε ο κήρυκας φέρνοντας τον καλό αοιδό, που η Μούσα τον αγάπησε πιο πολύ απ' όλους. Του έδωσε και καλό και κακό: του πήρε το φως των ματιών, μα του χάρισε το γλυκό τραγούδι.

— Όμηρος, Οδύσσεια, ραψωδία θ, στίχοι 62–64 (δική μας απόδοση)

Ο πιο φημισμένος αοιδός ήταν ο Όμηρος. Η παράδοση λέει ότι ήταν τυφλός και ότι καταγόταν από την Ιωνία, αλλά για τη ζωή του δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα σίγουρο. Σε αυτόν αποδίδονται τα δύο μεγαλύτερα έπη: η Ιλιάδα, για τον Τρωικό πόλεμο, και η Οδύσσεια, για τον γυρισμό του Οδυσσέα. Πήραν τη μορφή που ξέρουμε γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ., όταν οι Έλληνες είχαν μάθει ξανά να γράφουν, με το αλφάβητο.

Οι θεοί των ομηρικών χρόνων

Τα έπη μάς λένε και τι πίστευαν οι Έλληνες. Οι κυριότεροι θεοί ήταν δώδεκα και ζούσαν στην κορυφή του Ολύμπου: ο Δίας, η Ήρα, ο Ποσειδώνας, η Αθηνά, ο Απόλλωνας, η Άρτεμη και οι άλλοι. Γι' αυτό τους λέμε Ολύμπιους θεούς.

Οι θεοί του Ομήρου μοιάζουν με ανθρώπους: θυμώνουν, ζηλεύουν, παίρνουν το μέρος των ηρώων τους στον πόλεμο. Η μεγάλη διαφορά είναι ότι είναι αθάνατοι και πολύ δυνατοί. Οι άνθρωποι τούς τιμούσαν με προσευχές, θυσίες και γιορτές, και άρχισαν να τους χτίζουν τους πρώτους ναούς.

Σε μερικά ιερά πήγαιναν Έλληνες από όλες τις πόλεις: στην Ολυμπία, για τον Δία και τους αγώνες, και στους Δελφούς, για να ρωτήσουν το μαντείο του Απόλλωνα. Εκεί, αν και ζούσαν σε χωριστές πόλεις, ένιωθαν ότι είναι όλοι Έλληνες.

Ας το σκεφτούμε μαζί