Ο Κυκλαδικός πολιτισμός

Ένα νέο υλικό: ο χαλκός

Περίπου το 3000 π.Χ. οι άνθρωποι στο Αιγαίο έμαθαν κάτι καινούργιο: να λιώνουν στη φωτιά πέτρες που περιείχαν χαλκό και να χύνουν το μέταλλο σε καλούπια.

Αργότερα ανακάλυψαν ότι αν ανακατέψουν τον χαλκό με λίγο κασσίτερο, βγαίνει ένα πιο σκληρό μέταλλο, ο μπρούντζος. Από αυτό έφτιαχναν μαχαίρια, τσεκούρια, εργαλεία και κοσμήματα.

Γι' αυτό η εποχή που ακολουθεί τη Λίθινη λέγεται Εποχή του Χαλκού. Η πέτρα δεν εξαφανίστηκε, αλλά το μέταλλο ήταν πιο γερό και μπορούσε να ξαναλιώσει και να ξαναγίνει κάτι άλλο.

Στο Αιγαίο της Εποχής του Χαλκού άνθισαν τρεις μεγάλοι πολιτισμοί: ο Κυκλαδικός στα νησιά, ο Μινωικός στην Κρήτη και ο Μυκηναϊκός στην ηπειρωτική Ελλάδα. Ο πρώτος που θα γνωρίσεις είναι ο Κυκλαδικός.

Νησιά σε κύκλο

Οι Κυκλάδες είναι τα νησιά στη μέση του Αιγαίου. Πήραν το όνομά τους επειδή σχηματίζουν έναν κύκλο γύρω από τη μικρή Δήλο. Ανάμεσά τους είναι η Νάξος, η Πάρος, η Μήλος, η Σύρος, η Αμοργός και η Κέρος.

Ο Κυκλαδικός πολιτισμός άνθισε περίπου από το 3200 ως το 2000 π.Χ. Οι κάτοικοι ζούσαν σε μικρά χωριά με πέτρινα σπίτια, συχνά πάνω σε λόφους κοντά στη θάλασσα, όπως η Χαλανδριανή στη Σύρο και η Φυλακωπή στη Μήλο.

Τα νησιά έχουν λίγη εύφορη γη. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν ό,τι μπορούσαν — σιτάρι, κριθάρι, αμπέλια, ελιές — και έτρεφαν κατσίκες. Τα υπόλοιπα τα έβρισκαν στη θάλασσα: ψάρια και, κυρίως, δρόμους.

Κουπιά, όχι πανιά

Για να πας από νησί σε νησί χρειάζεσαι πλοίο. Οι Κυκλαδίτες έγιναν έμπειροι ναυτικοί. Τα πλοία τους ήταν μακριά και στενά, με πολλά κουπιά, και είχαν ψηλή πλώρη. Τα ξέρουμε από χαραγμένες εικόνες πάνω σε πήλινα σκεύη που βρέθηκαν στη Σύρο.

Με αυτά τα πλοία ταξίδευαν σε όλο το Αιγαίο: στην Κρήτη, στην ηπειρωτική Ελλάδα, στα παράλια της Μικράς Ασίας. Έπαιρναν μαζί τους προϊόντα των νησιών και γύριζαν με άλλα. Αυτό λέγεται εμπόριο — και τότε γινόταν με ανταλλαγή, όχι με χρήματα.

Το μαύρο γυαλί της Μήλου

Η Μήλος είναι ηφαιστειογενές νησί. Εκεί υπάρχει ο οψιανός: μια μαύρη, γυαλιστερή πέτρα που σχηματίζεται όταν η λάβα κρυώνει πολύ γρήγορα.

Αν σπάσεις τον οψιανό, βγάζει άκρες πιο κοφτερές από ξυράφι. Ήταν τέλειος για λεπίδες, ξύστρες και μύτες βελών. Οι άνθρωποι τον ήθελαν τόσο πολύ, που οψιανός από τη Μήλο βρέθηκε στο σπήλαιο Φράγχθι της Αργολίδας, σε στρώματα παλαιότερα κι από τους πρώτους γεωργούς. Κάποιοι, δηλαδή, πήγαιναν με βάρκες στη Μήλο πολλές χιλιάδες χρόνια πριν από τους Κυκλαδίτες.

Τα λευκά ειδώλια

Το πιο γνωστό δημιούργημα των Κυκλαδιτών είναι τα μαρμάρινα ειδώλια. Τα περισσότερα είναι γυναικείες μορφές, όρθιες, με τα χέρια σταυρωμένα πάνω στην κοιλιά και το πρόσωπο σχεδόν επίπεδο, με μόνο τη μύτη να ξεχωρίζει. Άλλα είναι μουσικοί, όπως ο Αρπιστής από την Κέρο.

Τα σκάλιζαν στο λευκό μάρμαρο της Νάξου και της Πάρου και τα γυάλιζαν με σμύριδα, μια σκληρή πέτρα της Νάξου. Κάποια χωράνε στην παλάμη σου, άλλα έχουν σχεδόν το ύψος ανθρώπου.

Ας το σκεφτούμε μαζί