# Στάσιμα κύματα

> Δύο κύματα αντίθετης φοράς φτιάχνουν δεσμούς και κοιλίες που μένουν στη θέση τους.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/standing-waves

## Τι θα μάθεις

- Να παράγεις την εξίσωση του στάσιμου κύματος από δύο όμοια κύματα που διαδίδονται αντίθετα.
- Να βρίσκεις τις θέσεις των δεσμών και των κοιλιών και το πλάτος κάθε σημείου.
- Να κρίνεις πότε δύο σημεία ταλαντώνονται σε φάση και πότε σε αντίθεση φάσης.
- Να βρίσκεις τις επιτρεπτές συχνότητες σε χορδή με στερεωμένα άκρα.

## Δύο κύματα που πάνε αντίθετα

Δένεις τη μία άκρη ενός σχοινιού σε έναν τοίχο και κουνάς ρυθμικά την άλλη. Το κύμα φτάνει στον τοίχο, ανακλάται και γυρίζει πίσω. Πάνω στο σχοινί συναντιούνται τώρα **δύο** κύματα με το ίδιο πλάτος, την ίδια συχνότητα και το ίδιο μήκος κύματος, που διαδίδονται σε **αντίθετες** κατευθύνσεις. Για μια συγκεκριμένη συχνότητα, το σχοινί σταματά να μοιάζει με κύμα που τρέχει: κάποια σημεία μένουν ακίνητα και άλλα ταλαντώνονται με μεγάλο πλάτος, πάντα στις ίδιες θέσεις.

Αυτό είναι το **στάσιμο κύμα**: το αποτέλεσμα της συμβολής δύο όμοιων κυμάτων που διαδίδονται αντίθετα στο ίδιο μέσο.

## Η εξίσωση

Γράφεις τα δύο κύματα, το ένα προς τη θετική και το άλλο προς την αρνητική κατεύθυνση του άξονα $x$:

$$
y_1 = A\,\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} - \frac{x}{\lambda}\right), \qquad y_2 = A\,\eta\mu 2\pi\left(\frac{t}{T} + \frac{x}{\lambda}\right)
$$

Από την αρχή της επαλληλίας $y = y_1 + y_2$, και με την ταυτότητα $\eta\mu\alpha + \eta\mu\beta = 2\,\eta\mu\dfrac{\alpha+\beta}{2}\,\sigma\upsilon\nu\dfrac{\alpha-\beta}{2}$:

$$
y = 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}\;\eta\mu\frac{2\pi t}{T}
$$

Η εξίσωση **χωρίζεται** σε δύο παράγοντες, και αυτό είναι όλο το νόημά της:

- ο παράγοντας με το $t$, $\eta\mu\omega t$, είναι **ίδιος για όλα τα σημεία**: όλα κάνουν απλή αρμονική ταλάντωση με την ίδια συχνότητα, τη συχνότητα των κυμάτων που συμβάλλουν
- ο παράγοντας με το $x$ ορίζει το **πλάτος** κάθε σημείου, που δεν αλλάζει με τον χρόνο:

$$
A' = \left|\, 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda} \,\right|
$$

Με αυτή τη μορφή, η αρχή $x = 0$ είναι σημείο με μέγιστο πλάτος. Αν η εκφώνηση δώσει άλλη αρχή, η εξίσωση αλλάζει μορφή, οπότε πάντα έλεγξε τι συμβαίνει στο $x = 0$.

## Δεσμοί και κοιλίες

**Κοιλίες** λέγονται τα σημεία με το μέγιστο πλάτος $2A$. Εκεί $\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda} = \pm 1$, δηλαδή

$$
x_{\kappa} = k\frac{\lambda}{2}, \qquad k = 0, \pm 1, \pm 2, \ldots
$$

**Δεσμοί** λέγονται τα σημεία που μένουν μόνιμα ακίνητα. Εκεί $\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda} = 0$, δηλαδή

$$
x_{\delta} = (2k+1)\frac{\lambda}{4}, \qquad k = 0, \pm 1, \pm 2, \ldots
$$

| Απόσταση                      | Τιμή        |
| ----------------------------- | ----------- |
| δύο διαδοχικών δεσμών         | $\lambda/2$ |
| δύο διαδοχικών κοιλιών        | $\lambda/2$ |
| κοιλίας από τον διπλανό δεσμό | $\lambda/4$ |

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ένα στιγμιότυπο τη φορά*

## Φάσεις και ενέργεια

Το $\eta\mu\omega t$ είναι κοινό, αλλά ο παράγοντας $\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}$ αλλάζει πρόσημο κάθε φορά που περνάς έναν δεσμό. Αυτό δίνει έναν απλό κανόνα:

> **Κλειδί**
>
> - Όλα τα σημεία **ανάμεσα σε δύο διαδοχικούς δεσμούς** ταλαντώνονται **σε φάση**: φτάνουν μαζί στις ακραίες θέσεις και περνούν μαζί από τη θέση ισορροπίας.
> - Σημεία που βρίσκονται **εκατέρωθεν ενός δεσμού** ταλαντώνονται σε **αντίθεση φάσης**: όταν το ένα είναι πάνω, το άλλο είναι κάτω.
>
> Γενικά, δύο σημεία είναι σε φάση όταν οι τιμές του $\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}$ τους έχουν το ίδιο πρόσημο, και σε αντίθεση φάσης όταν έχουν αντίθετο.

Η ταχύτητα ενός σημείου προκύπτει όπως σε κάθε απλή αρμονική ταλάντωση:

$$
\upsilon = \omega \cdot 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}\;\sigma\upsilon\nu\omega t
$$

Κάθε μισή περίοδο όλα τα σημεία περνούν **ταυτόχρονα** από τη θέση ισορροπίας. Εκείνη τη στιγμή το σχοινί είναι μια ευθεία γραμμή και όλη η ενέργεια της ταλάντωσης είναι κινητική. Ένα τέταρτο της περιόδου αργότερα όλα τα σημεία είναι ακίνητα στις ακραίες θέσεις τους, και η ενέργεια είναι όλη δυναμική, αποθηκευμένη στην παραμόρφωση του μέσου.

> **Θυμήσου**
>
> Στο στάσιμο κύμα η ενέργεια **δεν διαδίδεται**. Οι δεσμοί δεν κινούνται ποτέ, οπότε η ενέργεια δεν μπορεί να περάσει από το ένα τμήμα στο άλλο: μένει παγιδευμένη ανάμεσα σε δύο διαδοχικούς δεσμούς και αλλάζει μόνο μορφή, από κινητική σε δυναμική και πάλι πίσω.
>
> Η ταχύτητα $\upsilon = \lambda f$ που χρησιμοποιείς στις ασκήσεις είναι η ταχύτητα διάδοσης των **δύο τρεχόντων κυμάτων** που συμβάλλουν, όχι κάποια ταχύτητα του στάσιμου.

## Χορδή με στερεωμένα άκρα

Σε μια χορδή μήκους $L$ με ακλόνητα άκρα, τα άκρα δεν μπορούν να κινηθούν, άρα είναι υποχρεωτικά **δεσμοί**. Στάσιμο κύμα σχηματίζεται μόνο αν ανάμεσά τους χωράει ακέραιο πλήθος μισών μηκών κύματος:

$$
\begin{gathered}
L = n\frac{\lambda_n}{2} \implies \lambda_n = \frac{2L}{n} \\
f_n = n\frac{\upsilon}{2L}, \qquad n = 1, 2, 3, \ldots
\end{gathered}
$$

Η χαμηλότερη συχνότητα $f_1 = \dfrac{\upsilon}{2L}$ λέγεται **θεμελιώδης**, και οι υπόλοιπες, ακέραια πολλαπλάσιά της, **αρμονικές**.

Μια χρήσιμη μέτρηση: στη $n$-οστή αρμονική η χορδή έχει **$n$ κοιλίες** και **$n + 1$ δεσμούς**, μετρώντας και τα δύο άκρα.

*Κάθε χορδή του μπουζουκιού είναι στερεωμένη στα δύο άκρα, άρα εκεί έχει δεσμούς, και ταλαντώνεται σε συνδυασμό της θεμελιώδους με αρμονικές. Όταν ο μουσικός πατά ένα τάστο, μικραίνει το L που ταλαντώνεται, και η θεμελιώδης f₁ = υ/2L ανεβαίνει. Με τα κλειδιά αλλάζει την τάση της χορδής, άρα την ταχύτητα υ, και έτσι κουρδίζει.*

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις τα δύο «μισά». Η απόσταση **δύο διαδοχικών δεσμών** είναι $\lambda/2$, όχι $\lambda$. Αν σου δώσουν ότι πέντε διαδοχικοί δεσμοί απέχουν συνολικά $d$ μεταξύ των ακραίων, ανάμεσά τους υπάρχουν **τέσσερα** διαστήματα, οπότε $4 \cdot \frac{\lambda}{2} = d$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Στάσιμο κύμα σε χορδή περιγράφεται από την εξίσωση \$y = 0{,}04\\,\sigma\upsilon\nu(5\pi x)\\,\eta\mu(20\pi t)\$ στο S.I. Βρες το πλάτος και το μήκος κύματος των κυμάτων που συμβάλλουν, την ταχύτητα διάδοσής τους και το πλάτος του σημείου με \$x = \frac{1}{15}\$ m.

1. **Σύγκριση με τη γενική μορφή** $y = 2A\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}\,\eta\mu\omega t$:

   $2A = 0{,}04 \implies A = 0{,}02$ m
2. $\dfrac{2\pi}{\lambda} = 5\pi \implies \lambda = 0{,}4$ m, και $\omega = 20\pi \implies f = 10$ Hz.
3. **Ταχύτητα διάδοσης:** $\upsilon = \lambda f = 0{,}4 \cdot 10 = 4$ m/s
4. **Πλάτος στο $x = \frac{1}{15}$ m:** $5\pi \cdot \dfrac{1}{15} = \dfrac{\pi}{3}$, άρα

   $A' = 0{,}04 \cdot \sigma\upsilon\nu\dfrac{\pi}{3} = 0{,}04 \cdot 0{,}5 = 0{,}02$ m

   Το σημείο ταλαντώνεται με το μισό πλάτος μιας κοιλίας. Ο πλησιέστερος δεσμός είναι στο $x = \lambda/4 = 0{,}1$ m.
5. **Μέγιστη ταχύτητα ταλάντωσης μιας κοιλίας:** $\upsilon_{max} = \omega \cdot 2A = 20\pi \cdot 0{,}04 = 0{,}8\pi \approx 2{,}51$ m/s. Πρόσεξε ότι είναι άλλο μέγεθος από τα $4$ m/s της διάδοσης.

### Παράδειγμα 2: Χορδή μήκους \$1{,}2\$ m με στερεωμένα άκρα ταλαντώνεται με συχνότητα \$50\$ Hz και σχηματίζει στάσιμο κύμα με \$4\$ κοιλίες. Βρες την ταχύτητα των κυμάτων, τη θεμελιώδη συχνότητα και την αμέσως επόμενη συχνότητα από τα \$50\$ Hz.

1. **Τέσσερις κοιλίες** σημαίνει τέσσερα μισά μήκη κύματος στη χορδή, δηλαδή $n = 4$:

   $1{,}2 = 4 \cdot \dfrac{\lambda}{2} \implies \lambda = 0{,}6$ m
2. $\upsilon = \lambda f = 0{,}6 \cdot 50 = 30$ m/s
3. **Θεμελιώδης:** $f_1 = \dfrac{\upsilon}{2L} = \dfrac{30}{2{,}4} = 12{,}5$ Hz. Έλεγχος: $4 \cdot 12{,}5 = 50$ Hz.
4. **Επόμενη αρμονική**, $n = 5$: $f_5 = 5 \cdot 12{,}5 = 62{,}5$ Hz, με πέντε κοιλίες και έξι δεσμούς.

   Στη ζητούμενη κατάσταση, $n = 4$, οι δεσμοί είναι πέντε: τα δύο άκρα και τρεις ενδιάμεσοι, ανά $0{,}3$ m.

### Παράδειγμα 3: Στάσιμο κύμα \$y = 2A\\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}\\,\eta\mu\omega t\$. Τα σημεία \$K\$, \$\Lambda\$, \$M\$ βρίσκονται στα \$x = \frac{\lambda}{8}\$, \$\frac{3\lambda}{8}\$, \$\frac{5\lambda}{8}\$. Σύγκρινε πλάτη και φάσεις.

1. **Οι τιμές του συνημιτόνου:**

   $K$: $\sigma\upsilon\nu\dfrac{\pi}{4} = +\dfrac{\sqrt{2}}{2}$, $\quad\Lambda$: $\sigma\upsilon\nu\dfrac{3\pi}{4} = -\dfrac{\sqrt{2}}{2}$, $\quad M$: $\sigma\upsilon\nu\dfrac{5\pi}{4} = -\dfrac{\sqrt{2}}{2}$
2. **Πλάτη:** και τα τρία έχουν $A' = 2A \cdot \dfrac{\sqrt{2}}{2} = A\sqrt{2}$.
3. **Φάσεις:** το $K$ έχει θετικό πρόσημο, τα $\Lambda$ και $M$ αρνητικό. Άρα το $K$ είναι σε **αντίθεση φάσης** με τα άλλα δύο, ενώ τα $\Lambda$ και $M$ είναι **σε φάση** μεταξύ τους.
4. **Η γεωμετρία το επιβεβαιώνει.** Οι δεσμοί είναι στα $\frac{\lambda}{4}$ και $\frac{3\lambda}{4}$. Ανάμεσα στο $K$ και στο $\Lambda$ υπάρχει δεσμός· τα $\Lambda$ και $M$ βρίσκονται στο ίδιο τμήμα, ανάμεσα στους ίδιους δύο δεσμούς.

### Παράδειγμα 4: Σε χορδή έχει σχηματιστεί στάσιμο κύμα συχνότητας \$25\$ Hz. Κάθε πόσο χρόνο η χορδή γίνεται στιγμιαία ευθεία, και τι μορφή έχει τότε η ενέργειά της;

1. **Η χορδή είναι ευθεία** όταν όλα τα σημεία περνούν από τη θέση ισορροπίας, δηλαδή όταν $\eta\mu\omega t = 0$. Αυτό συμβαίνει δύο φορές σε κάθε περίοδο.
2. $T = \dfrac{1}{f} = \dfrac{1}{25} = 0{,}04$ s, οπότε το ζητούμενο διάστημα είναι $\dfrac{T}{2} = 0{,}02$ s.
3. **Εκείνη τη στιγμή** κάθε σημείο έχει τη μέγιστη ταχύτητά του και καμία απομάκρυνση. Η ενέργεια είναι **όλη κινητική**.
4. Μετά από $T/4 = 0{,}01$ s όλα τα σημεία ακινητοποιούνται στις ακραίες θέσεις και η ενέργεια γίνεται **όλη δυναμική**. Το ποσό ανάμεσα σε δύο διαδοχικούς δεσμούς μένει σταθερό· αλλάζει μόνο η μορφή του.

## Ερωτήσεις

1. Στάσιμο κύμα σχηματίζεται από τη συμβολή δύο κυμάτων που έχουν:
   - ίδιο πλάτος και συχνότητα, αντίθετη φορά διάδοσης
   - ίδιο πλάτος και συχνότητα, ίδια φορά διάδοσης
   - διαφορετική συχνότητα, αντίθετη φορά διάδοσης
   - οποιαδήποτε χαρακτηριστικά, αρκεί να συναντηθούν κάπου στο μέσο
2. Σε στάσιμο κύμα με $\lambda = 0{,}8$ m, πόσο απέχει μια κοιλία από τον πλησιέστερο δεσμό;
   - $0{,}2$ m
   - $0{,}4$ m
   - $0{,}8$ m
   - $0{,}1$ m
3. Στάσιμο κύμα: $y = 0{,}06\,\sigma\upsilon\nu(10\pi x)\,\eta\mu(40\pi t)$ στο S.I. Πόσο είναι το πλάτος κάθε κύματος που συμβάλλει;
   - $0{,}03$ m
   - $0{,}06$ m
   - $0{,}12$ m
   - $0{,}015$ m
4. Για το ίδιο στάσιμο κύμα, $y = 0{,}06\,\sigma\upsilon\nu(10\pi x)\,\eta\mu(40\pi t)$, πόση είναι η ταχύτητα διάδοσης των κυμάτων που συμβάλλουν;
   - $4$ m/s
   - $0$, γιατί το κύμα είναι στάσιμο
   - $400$ m/s
   - $2$ m/s
5. Δύο σημεία ενός στάσιμου κύματος βρίσκονται εκατέρωθεν ενός δεσμού, και ανάμεσά τους δεν υπάρχει άλλος δεσμός. Πώς ταλαντώνονται;
   - σε αντίθεση φάσης
   - σε φάση
   - με διαφορά φάσης $\pi/2$
   - εξαρτάται από τη συχνότητα
6. Ποια πρόταση για την ενέργεια στο στάσιμο κύμα είναι σωστή;
   - Δεν διαδίδεται κατά μήκος του μέσου
   - Διαδίδεται με ταχύτητα $\upsilon = \lambda f$
   - Είναι πάντα όλη κινητική
   - Συγκεντρώνεται στους δεσμούς
7. Χορδή μήκους $L$ με στερεωμένα άκρα ταλαντώνεται στην τρίτη αρμονική. Πόσους δεσμούς έχει, μαζί με τα άκρα;
   - $4$
   - $3$
   - $2$
   - $6$
8. Χορδή μήκους $0{,}5$ m με στερεωμένα άκρα έχει θεμελιώδη συχνότητα $200$ Hz. Πόση είναι η ταχύτητα των κυμάτων πάνω της;
   - $200$ m/s
   - $100$ m/s
   - $400$ m/s
   - $50$ m/s

## Ασκήσεις

1. Σε στάσιμο κύμα το μήκος κύματος των κυμάτων που συμβάλλουν είναι $1{,}2$ m. Πόσο απέχουν δύο διαδοχικές κοιλίες;
2. Στάσιμο κύμα περιγράφεται από την εξίσωση $y = 0{,}05\,\sigma\upsilon\nu(4\pi x)\,\eta\mu(50\pi t)$ στο S.I. Πόση είναι η ταχύτητα διάδοσης των κυμάτων που συμβάλλουν;
3. Χορδή μήκους $1{,}5$ m με στερεωμένα άκρα ταλαντώνεται με συχνότητα $100$ Hz και σχηματίζει στάσιμο κύμα με $5$ κοιλίες. Πόση είναι η ταχύτητα διάδοσης των κυμάτων που συμβάλλουν;
4. Χορδή μήκους $0{,}9$ m είναι στερεωμένη στα δύο άκρα. Τα κύματα διαδίδονται πάνω της με $180$ m/s.
   α) Βρες τη θεμελιώδη συχνότητα.
   β) Βρες τη συχνότητα για την οποία σχηματίζονται τρεις κοιλίες.
   γ) Σε αυτή την κατάσταση, πόσο απέχουν δύο διαδοχικοί δεσμοί;
5. Στάσιμο κύμα έχει εξίσωση $y = 0{,}08\,\sigma\upsilon\nu\frac{2\pi x}{\lambda}\,\eta\mu\omega t$ στο S.I., με $\lambda = 0{,}6$ m.
   α) Πόσο είναι το πλάτος του σημείου με $x = 0{,}1$ m;
   β) Πόσο είναι το πλάτος του σημείου με $x = 0{,}15$ m;
   γ) Πώς ταλαντώνεται το σημείο με $x = 0{,}2$ m σε σχέση με εκείνο στο $x = 0{,}1$ m;
6. Χορδή μήκους $0{,}5$ m με στερεωμένα άκρα σχηματίζει στάσιμα κύματα σε δύο διαδοχικές συχνότητες, $240$ Hz και $300$ Hz, και σε καμία ανάμεσά τους.
   α) Βρες τη θεμελιώδη συχνότητα.
   β) Πόσες κοιλίες έχει το στάσιμο κύμα στα $240$ Hz;
   γ) Βρες την ταχύτητα των κυμάτων στη χορδή.
7. Σε χορδή έχει σχηματιστεί στάσιμο κύμα συχνότητας $40$ Hz. Πέντε διαδοχικοί δεσμοί απλώνονται σε συνολικό μήκος $0{,}8$ m, και οι κοιλίες ταλαντώνονται με πλάτος $0{,}05$ m.
   α) Βρες το μήκος κύματος.
   β) Βρες την ταχύτητα διάδοσης των κυμάτων που συμβάλλουν.
   γ) Βρες τη μέγιστη ταχύτητα ταλάντωσης μιας κοιλίας.
   δ) Κάθε πόσο χρόνο η χορδή γίνεται στιγμιαία ευθεία;
8. Σε μια χορδή συμβάλλουν τα κύματα $y_1 = 0{,}02\,\eta\mu\,2\pi\left(5t - \dfrac{x}{0{,}8}\right)$ και $y_2 = 0{,}02\,\eta\mu\,2\pi\left(5t + \dfrac{x}{0{,}8}\right)$, σε SI.
   α) Γράψε την εξίσωση του στάσιμου κύματος.
   β) Βρες τις θέσεις των δεσμών με $0 < x < 1$ m.
   γ) Πόση είναι η ταχύτητα του σημείου $x = 0$ τη στιγμή $t = \dfrac{1}{30}$ s;
   δ) Πώς ταλαντώνεται το σημείο $x = 0{,}4$ m σε σχέση με το $x = 0$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/standing-waves
