# Αυτεπαγωγή

> Το πηνίο που αντιστέκεται στην αλλαγή του δικού του ρεύματος.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/self-induction

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί ένα πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ όταν μεταβάλλεται το δικό του ρεύμα.
- Να ορίζεις τον συντελεστή αυτεπαγωγής L και να τον υπολογίζεις για σωληνοειδές.
- Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από αυτεπαγωγή με τη σχέση E = −L ΔI/Δt και να βρίσκεις τη φορά της.
- Να περιγράφεις ποιοτικά τι συμβαίνει στο ρεύμα κυκλώματος με πηνίο όταν κλείνει και όταν ανοίγει ο διακόπτης.

## Το πηνίο επάγει τάση στον εαυτό του

Στην επαγωγή, η μεταβαλλόμενη ροή ερχόταν από έξω: ένας μαγνήτης που πλησίαζε, ένα δεύτερο πηνίο. Όμως κάθε πηνίο που διαρρέεται από ρεύμα δημιουργεί το **δικό του** μαγνητικό πεδίο, και αυτό το πεδίο περνά μέσα από τις δικές του σπείρες.

Αν λοιπόν το ρεύμα του πηνίου αλλάξει, αλλάζει το πεδίο του, αλλάζει η ροή μέσα από τις σπείρες του, και ο νόμος του Faraday δίνει ΗΕΔ **στο ίδιο το πηνίο**. Το φαινόμενο λέγεται **αυτεπαγωγή**.

Ο κανόνας του Lenz ισχύει κι εδώ: η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή **αντιτίθεται στη μεταβολή** του ρεύματος που την προκαλεί. Όταν το ρεύμα αυξάνεται, η ΗΕΔ προσπαθεί να το μειώσει· όταν μειώνεται, προσπαθεί να το διατηρήσει.

## Ο συντελεστής αυτεπαγωγής

Το πεδίο ενός πηνίου είναι ανάλογο του ρεύματός του, άρα και η συνολική ροή $N\Phi$ μέσα από τις $N$ σπείρες του. Η σταθερά αναλογίας είναι ο **συντελεστής αυτεπαγωγής** $L$:

$$
N\Phi = L\, I \implies L = \frac{N\Phi}{I}
$$

Μονάδα του $L$ είναι το **henry**: $1\ \text{H} = 1\ \text{Wb/A}$. Ένα πηνίο έχει $L = 1$ H όταν ρεύμα $1$ A δημιουργεί συνολική ροή $1$ Wb μέσα από τις σπείρες του.

Ο συντελεστής $L$ είναι **χαρακτηριστικό του πηνίου**: εξαρτάται από τον αριθμό των σπειρών, το σχήμα και τις διαστάσεις του, και από το υλικό στο εσωτερικό του. **Δεν** εξαρτάται από το ρεύμα που το διαρρέει, όπως η χωρητικότητα ενός πυκνωτή δεν εξαρτάται από το φορτίο του.

**Σωληνοειδές.** Για ένα μακρύ σωληνοειδές με $N$ σπείρες, μήκος $\ell$ και διατομή $A$, το πεδίο είναι $B = \mu_0 \frac{N}{\ell} I$ και η ροή μέσα από κάθε σπείρα $\Phi = BA$. Άρα

$$
L = \frac{N\Phi}{I} = \mu_0 \frac{N^2 A}{\ell}
$$

Το $N^2$ εξηγεί γιατί τα πηνία έχουν τόσες πολλές σπείρες: διπλάσιες σπείρες στο ίδιο μήκος δίνουν τετραπλάσιο $L$. Ένας σιδερένιος πυρήνας το αυξάνει ακόμα περισσότερο.

## Η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή

Αφού $N\Phi = LI$ και το $L$ είναι σταθερό, μια μεταβολή $\Delta I$ του ρεύματος δίνει $\Delta(N\Phi) = L\,\Delta I$. Ο νόμος του Faraday γίνεται

$$
E_{\alpha\upsilon\tau} = -L\,\frac{\Delta I}{\Delta t}
$$

> **Κλειδί**
>
> Η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή εξαρτάται από τον **ρυθμό μεταβολής** του ρεύματος, όχι από το ρεύμα:
>
> - σταθερό ρεύμα, όσο μεγάλο κι αν είναι: $E_{\alpha\upsilon\tau} = 0$, και ένα ιδανικό πηνίο συμπεριφέρεται σαν απλό σύρμα
> - ρεύμα που **αυξάνεται**: η $E_{\alpha\upsilon\tau}$ έχει φορά **αντίθετη** από το ρεύμα
> - ρεύμα που **μειώνεται**: η $E_{\alpha\upsilon\tau}$ έχει την **ίδια** φορά με το ρεύμα
>
> Το πηνίο είναι η «αδράνεια» του ηλεκτρικού κυκλώματος. Όπως η μάζα δεν εμποδίζει την κίνηση αλλά την αλλαγή της ταχύτητας, έτσι και ο συντελεστής $L$ δεν εμποδίζει το ρεύμα αλλά την αλλαγή του.

## Κλείνοντας τον διακόπτη

Ένα κύκλωμα έχει πηγή ΗΕΔ $E$ χωρίς εσωτερική αντίσταση, αντιστάτη $R$, ιδανικό πηνίο $L$ και διακόπτη. Τη στιγμή που κλείνεις τον διακόπτη, το ρεύμα **δεν** πηδά αμέσως στην τιμή $E/R$.

*Κύκλωμα σε σειρά με πηγή E, διακόπτη Δ, αντιστάτη R και πηνίο L.*

- **Τη στιγμή του κλεισίματος** το ρεύμα είναι μηδέν. Αφού $i = 0$, ο αντιστάτης δεν έχει τάση, και όλη η ΗΕΔ της πηγής εξουδετερώνεται από το πηνίο: $E_{\alpha\upsilon\tau} = -E$. Ο ρυθμός αύξησης του ρεύματος είναι τότε ο μέγιστος, $\dfrac{\Delta I}{\Delta t} = \dfrac{E}{L}$.
- **Σε κάθε επόμενη στιγμή**, ο κανόνας του Kirchhoff για τον βρόχο δίνει $E + E_{\alpha\upsilon\tau} = iR$, δηλαδή

$$
E - L\frac{\Delta I}{\Delta t} = iR
$$

Όσο το $i$ μεγαλώνει, το $iR$ μεγαλώνει, άρα ο ρυθμός αύξησης **μικραίνει**.

- **Τελικά** το ρεύμα πλησιάζει την τιμή $I = \dfrac{E}{R}$, ο ρυθμός μεταβολής γίνεται πρακτικά μηδέν, και το πηνίο δεν παίζει πια κανέναν ρόλο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το ρεύμα μετά το κλείσιμο του διακόπτη*

## Ανοίγοντας τον διακόπτη

Όταν ανοίγεις τον διακόπτη, το ρεύμα πρέπει να πέσει στο μηδέν σε ελάχιστο χρόνο. Ο ρυθμός $\frac{\Delta I}{\Delta t}$ γίνεται τεράστιος, και το πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ πολύ μεγαλύτερη από την ΗΕΔ της πηγής, με την **ίδια φορά** με το ρεύμα, προσπαθώντας να το κρατήσει.

Αυτή η τάση μπορεί να ιονίσει τον αέρα ανάμεσα στις επαφές του διακόπτη και να δημιουργήσει **σπινθήρα**. Η ενέργεια που ήταν αποθηκευμένη στο μαγνητικό πεδίο του πηνίου πρέπει να πάει κάπου, και φεύγει από εκεί.

> **Πρόσεχε**
>
> Μη μπερδεύεις το πρόσημο με το μέγεθος. Το $-$ στη σχέση $E_{\alpha\upsilon\tau} = -L\frac{\Delta I}{\Delta t}$ λέει μόνο ότι η ΗΕΔ **αντιτίθεται στη μεταβολή**. Στο κλείσιμο το ρεύμα αυξάνεται και η ΗΕΔ είναι αντίθετη με το ρεύμα· στο άνοιγμα το ρεύμα μειώνεται και η ΗΕΔ είναι ομόρροπη με το ρεύμα. Και στις δύο περιπτώσεις, όταν ζητείται το μέτρο, γράφεις $|E_{\alpha\upsilon\tau}| = L\frac{|\Delta I|}{\Delta t}$.

> **Θυμήσου**
>
> Το ρεύμα σε κύκλωμα με πηνίο **δεν αλλάζει ποτέ ακαριαία**: αμέσως μετά από κάθε χειρισμό του διακόπτη έχει την τιμή που είχε αμέσως πριν. Αυτή η μία πρόταση λύνει τα περισσότερα ερωτήματα για τη στιγμή του κλεισίματος.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Το ρεύμα σε πηνίο με \$L = 0{,}2\$ H αυξάνεται ομαλά από \$1\$ A σε \$5\$ A μέσα σε \$0{,}1\$ s. Πόση ΗΕΔ από αυτεπαγωγή αναπτύσσεται, και ποια είναι η φορά της;

1. $\dfrac{\Delta I}{\Delta t} = \dfrac{5 - 1}{0{,}1} = 40$ A/s
2. $E_{\alpha\upsilon\tau} = -L\dfrac{\Delta I}{\Delta t} = -0{,}2 \cdot 40 = -8$ V
3. **Το μέτρο** είναι $8$ V. **Το πρόσημο** λέει ότι η ΗΕΔ έχει φορά αντίθετη από το ρεύμα, αφού το ρεύμα αυξάνεται: το πηνίο «φρενάρει» την αύξηση.

### Παράδειγμα 2: Πηνίο \$500\$ σπειρών: όταν το διαρρέει ρεύμα \$2\$ A, η ροή μέσα από κάθε σπείρα είναι \$2 \cdot 10^{-4}\$ Wb. Βρες το \$L\$, και την ΗΕΔ αν το ρεύμα μηδενιστεί ομαλά σε \$0{,}01\$ s.

1. $L = \dfrac{N\Phi}{I} = \dfrac{500 \cdot 2 \cdot 10^{-4}}{2} = 0{,}05$ H
2. $\dfrac{\Delta I}{\Delta t} = \dfrac{0 - 2}{0{,}01} = -200$ A/s
3. $E_{\alpha\upsilon\tau} = -0{,}05 \cdot (-200) = +10$ V
4. Θετικό πρόσημο: η ΗΕΔ έχει την **ίδια** φορά με το ρεύμα, αφού το ρεύμα μειώνεται και το πηνίο προσπαθεί να το διατηρήσει.

### Παράδειγμα 3: Κύκλωμα με πηγή \$E = 12\$ V χωρίς εσωτερική αντίσταση, αντιστάτη \$R = 6\ \Omega\$ και ιδανικό πηνίο \$L = 0{,}3\$ H. Κλείνεις τον διακόπτη. Βρες τον ρυθμό μεταβολής του ρεύματος και την ΗΕΔ αυτεπαγωγής τη στιγμή του κλεισίματος, τη στιγμή που \$i = 1{,}5\$ A, και το τελικό ρεύμα.

*Κύκλωμα σε σειρά με πηγή E = 12 V, διακόπτη Δ, αντιστάτη R = 6 Ω και πηνίο L = 0,3 H.*

1. **Τη στιγμή του κλεισίματος**, $i = 0$, οπότε $E - L\dfrac{\Delta I}{\Delta t} = 0$:

   $\dfrac{\Delta I}{\Delta t} = \dfrac{E}{L} = \dfrac{12}{0{,}3} = 40$ A/s, και $E_{\alpha\upsilon\tau} = -12$ V
2. **Όταν $i = 1{,}5$ A:** $iR = 9$ V, άρα

   $L\dfrac{\Delta I}{\Delta t} = 12 - 9 = 3$ V $\implies \dfrac{\Delta I}{\Delta t} = \dfrac{3}{0{,}3} = 10$ A/s, και $E_{\alpha\upsilon\tau} = -3$ V
3. **Τελικά**, όταν το ρεύμα σταθεροποιηθεί, $E_{\alpha\upsilon\tau} = 0$ και

   $I = \dfrac{E}{R} = \dfrac{12}{6} = 2$ A
4. **Η εικόνα.** Ο ρυθμός αύξησης πέφτει από $40$ σε $10$ A/s ενώ το ρεύμα έχει φτάσει στα τρία τέταρτα της τελικής τιμής. Το ρεύμα αυξάνεται όλο και πιο αργά, όπως δείχνει η καμπύλη του διαγράμματος.

### Παράδειγμα 4: Στο ίδιο κύκλωμα, με ρεύμα \$2\$ A, ανοίγεις τον διακόπτη και το ρεύμα μηδενίζεται σε περίπου \$1\$ ms. Πόση είναι η μέση ΗΕΔ αυτεπαγωγής;

1. $\left|\dfrac{\Delta I}{\Delta t}\right| = \dfrac{2}{10^{-3}} = 2000$ A/s
2. $|E_{\alpha\upsilon\tau}| = L\left|\dfrac{\Delta I}{\Delta t}\right| = 0{,}3 \cdot 2000 = 600$ V
3. **Πενήντα φορές** η τάση της πηγής, από ένα κύκλωμα που τροφοδοτείται με $12$ V. Αυτή η τάση εμφανίζεται στις επαφές του διακόπτη και μπορεί να δημιουργήσει σπινθήρα.

   Γι' αυτό σε κυκλώματα με πηνία, όπως στα ρελέ, τοποθετείται ένα στοιχείο που δίνει στο ρεύμα δρόμο να σβήσει ομαλά.

## Ερωτήσεις

1. Ποια είναι η αιτία της ΗΕΔ από αυτεπαγωγή σε ένα πηνίο;
   - Η μεταβολή του δικού του ρεύματος
   - Η ύπαρξη ρεύματος στις σπείρες του
   - Η αντίσταση του σύρματος του πηνίου
   - Ένας εξωτερικός μαγνήτης που πλησιάζει
2. Από ποιο από τα παρακάτω **δεν** εξαρτάται ο συντελεστής αυτεπαγωγής ενός πηνίου;
   - Από το ρεύμα που το διαρρέει
   - Από τον αριθμό των σπειρών του
   - Από τη διατομή του
   - Από τον πυρήνα στο εσωτερικό του
3. Το $1$ H (henry) ισούται με:
   - $1$ Wb/A
   - $1$ T·m²
   - $1$ V/A
   - $1$ A/Wb
4. Το ρεύμα σε πηνίο με $L = 0{,}5$ H μειώνεται ομαλά από $3$ A σε $1$ A μέσα σε $0{,}2$ s. Πόσο είναι το μέτρο της ΗΕΔ από αυτεπαγωγή;
   - $5$ V
   - $0{,}2$ V
   - $7{,}5$ V
   - $1$ V
5. Το ρεύμα σε ένα πηνίο **μειώνεται**. Τι φορά έχει η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή;
   - Ίδια με το ρεύμα
   - Αντίθετη από το ρεύμα
   - Δεν αναπτύσσεται ΗΕΔ όταν το ρεύμα μειώνεται
   - Κάθετη στο ρεύμα
6. Σε κύκλωμα με πηγή $E$, αντιστάτη $R$ και ιδανικό πηνίο $L$ κλείνεις τον διακόπτη. Πόσο είναι το ρεύμα αμέσως μετά το κλείσιμο;
   - Μηδέν
   - $E/R$
   - $E/L$
   - $E/2R$
7. Πολύ μετά το κλείσιμο του διακόπτη, σε κύκλωμα με πηγή, αντιστάτη και ιδανικό πηνίο, η ΗΕΔ από αυτεπαγωγή είναι:
   - πρακτικά μηδέν
   - ίση με την ΗΕΔ της πηγής
   - μέγιστη, αφού το ρεύμα είναι μέγιστο
   - ίση με $IR$
8. Γιατί εμφανίζεται σπινθήρας στον διακόπτη όταν ανοίγεις κύκλωμα με πηνίο μεγάλου $L$;
   - Το ρεύμα μηδενίζεται πολύ γρήγορα
   - Η πηγή δίνει απότομα μεγαλύτερη τάση
   - Το ρεύμα αυξάνεται απότομα
   - Η αντίσταση του πηνίου μηδενίζεται

## Ασκήσεις

1. Σε πηνίο με $L = 0{,}4$ H το ρεύμα αυξάνεται με σταθερό ρυθμό $25$ A/s. Πόσο είναι το μέτρο της ΗΕΔ από αυτεπαγωγή;
2. Ιδανικό πηνίο με $L = 0{,}6$ H διαρρέεται από σταθερό ρεύμα $3$ A. Πόση ΗΕΔ από αυτεπαγωγή αναπτύσσεται στα άκρα του;
3. Πηνίο έχει $400$ σπείρες. Όταν το διαρρέει ρεύμα $2$ A, η ροή μέσα από κάθε σπείρα είναι $10^{-3}$ Wb. Αν το ρεύμα μηδενιστεί ομαλά σε $0{,}04$ s, πόσο είναι το μέτρο της ΗΕΔ από αυτεπαγωγή;
4. Ένα πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ αυτεπαγωγής μέτρου $4$ V όταν το ρεύμα του αλλάζει με ρυθμό $50$ A/s. Πόση ΗΕΔ αναπτύσσει όταν το ρεύμα του πέφτει ομαλά από $3$ A στο μηδέν σε $20$ ms;
5. Σε πηνίο με $L = 0{,}25$ H το ρεύμα αυξάνεται ομαλά, και το πηνίο αναπτύσσει ΗΕΔ αυτεπαγωγής μέτρου $5$ V. Τη στιγμή $t = 0$ το ρεύμα είναι $1$ A.
   α) Με πόσο ρυθμό αυξάνεται το ρεύμα;
   β) Πόσο είναι το ρεύμα τη στιγμή $t = 0{,}1$ s;
6. Μακρύ σωληνοειδές έχει $1000$ σπείρες, μήκος $0{,}5$ m και διατομή $4 \cdot 10^{-4}$ m². Δίνεται $\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}$ T·m/A.
   α) Πόσος είναι ο συντελεστής αυτεπαγωγής του;
   β) Πόσος γίνεται αν διπλασιαστούν οι σπείρες στο ίδιο μήκος;
7. Κύκλωμα έχει πηγή $E = 20$ V χωρίς εσωτερική αντίσταση, αντιστάτη $R = 10\ \Omega$, ιδανικό πηνίο $L = 0{,}5$ H και διακόπτη. Τη στιγμή $t = 0$ κλείνεις τον διακόπτη.
   *Κύκλωμα σε σειρά με πηγή E = 20 V, ανοιχτό διακόπτη Δ, αντιστάτη R = 10 Ω και πηνίο L = 0,5 H.*
   α) Πόσος είναι ο ρυθμός μεταβολής του ρεύματος τη στιγμή του κλεισίματος;
   β) Πόσος είναι ο ρυθμός τη στιγμή που το ρεύμα είναι $1$ A;
   γ) Σε ποια τιμή σταθεροποιείται το ρεύμα;
   δ) Αργότερα ανοίγεις τον διακόπτη και το ρεύμα μηδενίζεται σε $2$ ms. Πόση είναι η μέση ΗΕΔ αυτεπαγωγής σε μέτρο;
8. Πηγή $E = 24$ V χωρίς εσωτερική αντίσταση τροφοδοτεί αντιστάτη $R = 8\ \Omega$ σε σειρά με ιδανικό πηνίο $L = 0{,}4$ H. Τη στιγμή $t = 0$ κλείνεις τον διακόπτη.
   *Κύκλωμα σε σειρά με πηγή E = 24 V, ανοιχτό διακόπτη Δ, αντιστάτη R = 8 Ω και πηνίο L = 0,4 H.*
   α) Πόση είναι η τάση στα άκρα του πηνίου αμέσως μετά το κλείσιμο;
   β) Πόσο είναι το ρεύμα τη στιγμή που αυξάνεται με ρυθμό $30$ A/s;
   γ) Τι ποσοστό του τελικού ρεύματος είναι αυτή η τιμή;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/self-induction
