# Στερεό σώμα — στροφική κίνηση

> Ροπή, ροπή αδράνειας και ο δεύτερος νόμος σε στροφική μορφή.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/rigid-body

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις ροπή δύναμης ως προς άξονα, με σωστή χρήση του μοχλοβραχίονα.
- Να χρησιμοποιείς τη ροπή αδράνειας και να καταλαβαίνεις από τι εξαρτάται.
- Να εφαρμόζεις τον θεμελιώδη νόμο της στροφικής κίνησης.
- Να συνδέεις τα στροφικά μεγέθη με τα αντίστοιχα μεταφορικά.

## Η δύναμη δεν αρκεί

Για να στρίψεις μια πόρτα, δεν αρκεί να ξέρεις **πόσο** σπρώχνεις. Μετράει και **πού** και **προς τα πού**. Σπρώξε δίπλα στον μεντεσέ και η πόρτα δεν κουνιέται, όσο δυνατά κι αν πιέσεις.

Το μέγεθος που τα μαζεύει και τα τρία είναι η **ροπή**:

$$
\tau = F \cdot r \cdot \eta\mu\theta
$$

όπου $r$ η απόσταση από τον άξονα και $\theta$ η γωνία ανάμεσα στη δύναμη και στην ακτίνα. Το γινόμενο $r\,\eta\mu\theta$ λέγεται **μοχλοβραχίονας**: η κάθετη απόσταση του άξονα από τον φορέα της δύναμης.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πού και προς τα πού σπρώχνεις*

> **Κλειδί**
>
> Η ροπή μηδενίζεται σε δύο περιπτώσεις, και καμία από τις δύο δεν αφορά το μέτρο της δύναμης:
>
> - **$r = 0$** — σπρώχνεις πάνω στον άξονα
> - **$\eta\mu\theta = 0$** — σπρώχνεις κατά μήκος της ακτίνας, προς τον άξονα ή αντίθετα
>
> Γι' αυτό το πόμολο της πόρτας είναι όσο πιο μακριά γίνεται από τον μεντεσέ, και γι' αυτό σπρώχνεις κάθετα στο φύλλο.

## Ροπή αδράνειας

Στη στροφική κίνηση, τη θέση της μάζας παίρνει η **ροπή αδράνειας** $I$: πόσο δύσκολο είναι να αλλάξει η περιστροφή ενός σώματος.

$$
I = \sum m_i r_i^2
$$

Το κρίσιμο είναι το $r^2$. **Δεν μετράει μόνο πόση μάζα υπάρχει, αλλά πόσο μακριά από τον άξονα κάθεται.** Δύο σώματα ίδιας μάζας έχουν εντελώς διαφορετικό $I$ αν η μάζα τους είναι μοιρασμένη αλλιώς:

| Σώμα, μάζας $M$ και ακτίνας $R$ | $I$ ως προς τον άξονα συμμετρίας |
| ------------------------------- | -------------------------------- |
| Δακτύλιος                       | $MR^2$                           |
| Συμπαγής δίσκος                 | $\tfrac{1}{2}MR^2$               |
| Συμπαγής σφαίρα                 | $\tfrac{2}{5}MR^2$               |

Ο δακτύλιος έχει διπλάσιο $I$ από τον δίσκο με την ίδια μάζα, γιατί όλη η μάζα του κάθεται στη μέγιστη απόσταση.

## Ο θεμελιώδης νόμος

$$
\Sigma\tau = I\alpha
$$

Είναι ο δεύτερος νόμος του Νεύτωνα, με τρεις αντικαταστάσεις. Και αυτή η αντιστοίχιση είναι ο συντομότερος τρόπος να θυμάσαι ολόκληρο το κεφάλαιο:

| Μεταφορική                  | Στροφική                         |
| --------------------------- | -------------------------------- |
| θέση $x$                    | γωνία $\varphi$                  |
| ταχύτητα $v$                | γωνιακή ταχύτητα $\omega$        |
| επιτάχυνση $a$              | γωνιακή επιτάχυνση $\alpha$      |
| μάζα $m$                    | ροπή αδράνειας $I$               |
| δύναμη $F$                  | ροπή $\tau$                      |
| ορμή $p = mv$               | στροφορμή $L = I\omega$          |
| κινητική $\tfrac{1}{2}mv^2$ | κινητική $\tfrac{1}{2}I\omega^2$ |

> **Πρόσεχε**
>
> Η ροπή αδράνειας **δεν είναι ιδιότητα του σώματος μόνο**. Εξαρτάται και από το **ποιον άξονα** διαλέγεις. Η ίδια ράβδος έχει διαφορετικό $I$ ως προς το κέντρο της και ως προς το άκρο της.
>
> Κάθε φορά που γράφεις $I$, ο άξονας πρέπει να είναι ήδη δηλωμένος. Χωρίς αυτόν, ο αριθμός δεν σημαίνει τίποτα.

> **Θυμήσου**
>
> Σε σώμα που κυλίεται χωρίς να ολισθαίνει, η κινητική ενέργεια είναι **δύο** όροι: $\tfrac{1}{2}mv^2$ για τη μεταφορά του κέντρου μάζας και $\tfrac{1}{2}I\omega^2$ για την περιστροφή. Ο δεύτερος ξεχνιέται συχνά, και το λάθος φαίνεται αμέσως: η μπάλα βγαίνει πιο γρήγορη από όσο επιτρέπει η ενέργειά της.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύναμη \$20\$ N ασκείται σε απόσταση \$0{,}3\$ m από τον άξονα, κάθετα στην ακτίνα. Βρες τη ροπή.

1. **Κάθετα σημαίνει $\theta = 90°$**, άρα $\eta\mu\theta = 1$.
2. $\tau = F r = 20 \cdot 0{,}3$
3. $\tau = 6$ N·m
4. **Αν η ίδια δύναμη ασκούνταν υπό $30°$**, η ροπή θα ήταν $6 \cdot 0{,}5 = 3$ N·m — η μισή, με την ίδια δύναμη στο ίδιο σημείο.

### Παράδειγμα 2: Δίσκος \$M = 2\$ kg και \$R = 0{,}5\$ m δέχεται ροπή \$6\$ N·m. Βρες τη γωνιακή επιτάχυνση.

1. **Ροπή αδράνειας δίσκου:**

   $I = \tfrac{1}{2}MR^2 = \tfrac{1}{2} \cdot 2 \cdot 0{,}25 = 0{,}25$ kg·m²
2. **Θεμελιώδης νόμος:**

   $\alpha = \dfrac{\Sigma\tau}{I} = \dfrac{6}{0{,}25}$
3. $\alpha = 24$ rad/s²
4. **Αν το ίδιο υλικό ήταν δακτύλιος** ίδιας μάζας και ακτίνας, το $I$ θα ήταν διπλάσιο και η γωνιακή επιτάχυνση η μισή: $12$ rad/s².

   Ίδια μάζα, ίδια ροπή, μισή απόκριση — επειδή η μάζα κάθεται μακρύτερα.

### Παράδειγμα 3: Τροχός ξεκινάει από την ηρεμία με \$\alpha = 4\$ rad/s². Πόσες στροφές κάνει σε \$5\$ s;

1. **Οι εξισώσεις είναι οι γνωστές, με στροφικά σύμβολα:**

   $\varphi = \tfrac{1}{2}\alpha t^2$
2. $\varphi = \tfrac{1}{2} \cdot 4 \cdot 25 = 50$ rad
3. **Μία στροφή είναι $2\pi$ ακτίνια:**

   $N = \dfrac{50}{2\pi} \approx 7{,}96$ στροφές
4. Περίπου **οκτώ στροφές**.

   **Η γωνιακή ταχύτητα στο τέλος:** $\omega = \alpha t = 20$ rad/s. Και εδώ οι τύποι είναι οι ίδιοι της ευθύγραμμης ομαλά επιταχυνόμενης, με άλλα γράμματα.

### Παράδειγμα 4: Γιατί ένας συμπαγής κύλινδρος κατεβαίνει κεκλιμένο επίπεδο πιο γρήγορα από έναν δακτύλιο ίδιας μάζας;

1. **Η διαθέσιμη ενέργεια είναι ίδια:** $mgh$ και για τα δύο, αφού έχουν ίδια μάζα και πέφτουν από το ίδιο ύψος.
2. **Η ενέργεια μοιράζεται σε δύο δοχεία:**

   $mgh = \tfrac{1}{2}mv^2 + \tfrac{1}{2}I\omega^2$
3. **Ο δακτύλιος έχει διπλάσιο $I$**, άρα απαιτεί μεγαλύτερο μερίδιο της ενέργειας για την περιστροφή.
4. Μένει λιγότερη ενέργεια για τη μεταφορική κίνηση, άρα **μικρότερη $v$** στο τέλος.

   **Το εντυπωσιακό συμπέρασμα:** το αποτέλεσμα δεν εξαρτάται καθόλου από τη μάζα ούτε από την ακτίνα — μόνο από το **σχήμα**. Δύο κύλινδροι, ένας μολύβδινος και ένας ξύλινος, φτάνουν μαζί.

## Ερωτήσεις

1. Πότε μηδενίζεται η ροπή μιας δύναμης ως προς άξονα;
   - όταν ο φορέας της δύναμης περνάει από τον άξονα
   - όταν η δύναμη είναι μικρή
   - όταν η δύναμη είναι κάθετη στην ακτίνα
   - ποτέ
2. Δύναμη $10$ N ασκείται σε απόσταση $0{,}4$ m, υπό γωνία $30°$ με την ακτίνα. Πόση είναι η ροπή;
   - $2$ N·m
   - $4$ N·m
   - $3{,}46$ N·m
   - $0{,}2$ N·m
3. Δύο σώματα έχουν ίδια μάζα και ίδια ακτίνα: ένας δακτύλιος και ένας συμπαγής δίσκος. Ποιο έχει μεγαλύτερη ροπή αδράνειας;
   - ο δακτύλιος
   - ο δίσκος
   - είναι ίδια, αφού έχουν ίδια μάζα
   - εξαρτάται από την ταχύτητα περιστροφής
4. Ο θεμελιώδης νόμος της στροφικής κίνησης είναι:
   - $\Sigma\tau = I\alpha$
   - $\Sigma\tau = m a$
   - $\Sigma F = I\alpha$
   - $\Sigma\tau = I\omega$
5. Η ροπή αδράνειας ενός σώματος:
   - εξαρτάται από τον άξονα περιστροφής που διαλέγουμε
   - είναι μοναδική για κάθε σώμα, όπως ακριβώς και η μάζα του
   - εξαρτάται από τη γωνιακή ταχύτητα με την οποία περιστρέφεται
   - ισούται πάντα με $MR^2$
6. Ποιο στροφικό μέγεθος αντιστοιχεί στη μάζα;
   - η ροπή αδράνειας
   - η ροπή
   - η γωνιακή ταχύτητα
   - η στροφορμή
7. Σώμα κυλίεται χωρίς ολίσθηση. Η κινητική του ενέργεια είναι:
   - $\tfrac{1}{2}mv^2 + \tfrac{1}{2}I\omega^2$
   - μόνο $\tfrac{1}{2}mv^2$
   - μόνο $\tfrac{1}{2}I\omega^2$
   - $mgh$
8. Συμπαγής κύλινδρος και δακτύλιος ίδιας μάζας αφήνονται μαζί σε κεκλιμένο επίπεδο. Ποιος φτάνει πρώτος;
   - ο κύλινδρος
   - ο δακτύλιος
   - φτάνουν μαζί, αφού έχουν ίδια μάζα
   - εξαρτάται από την ακτίνα τους

## Ασκήσεις

1. Δύναμη $40$ N ασκείται κάθετα στη λαβή ενός κλειδιού, σε απόσταση $0{,}25$ m από το παξιμάδι. Βρες τη ροπή.
2. Λεπτός δακτύλιος έχει μάζα $0{,}5$ kg και ακτίνα $0{,}4$ m. Βρες τη ροπή αδράνειάς του ως προς τον άξονα συμμετρίας του.
3. Συμπαγής δίσκος διαμέτρου $60$ cm έχει ροπή αδράνειας $0{,}18$ kg·m² ως προς τον άξονα συμμετρίας του. Βρες τη μάζα του.
4. Για να ξεβιδώσεις ένα παξιμάδι χρειάζεται ροπή $6$ N·m. Τραβάς το κλειδί σε απόσταση $0{,}3$ m από το παξιμάδι, και ο φορέας της δύναμης σχηματίζει γωνία $30°$ με το κλειδί. Πόση δύναμη χρειάζεται;
5. Ο δίσκος της προηγούμενης άσκησης ($M = 4$ kg, $R = 0{,}3$ m) δέχεται συνολική ροπή $0{,}9$ N·m ως προς τον άξονά του.
   α) Βρες τη γωνιακή επιτάχυνση.
   β) Πόση θα ήταν αν το σώμα ήταν δακτύλιος ίδιας μάζας και ακτίνας;
6. Συμπαγής σφαίρα μάζας $2$ kg κυλίεται χωρίς να ολισθαίνει σε οριζόντιο δάπεδο, με ταχύτητα κέντρου μάζας $3$ m/s. Για τη σφαίρα $I = \tfrac{2}{5}MR^2$.
   *Συμπαγής σφαίρα κέντρου K και ακτίνας R κυλίεται σε οριζόντιο δάπεδο με ταχύτητα κέντρου μάζας υcm = 3 m/s.*
   α) Βρες την κινητική ενέργεια της μεταφορικής κίνησης.
   β) Βρες την κινητική ενέργεια της περιστροφής.
   γ) Βρες τη συνολική κινητική ενέργεια.
7. Τροχός με ροπή αδράνειας $I = 0{,}5$ kg·m² ως προς τον άξονά του ξεκινά από την ηρεμία. Ένας κινητήρας τού ασκεί σταθερή ροπή $1{,}5$ N·m, αλλά στον άξονα υπάρχει και σταθερή ροπή τριβής. Σε $4$ s ο τροχός φτάνει τα $8$ rad/s, και τότε ο κινητήρας σβήνει.
   α) Βρες τη ροπή της τριβής.
   β) Σε πόσο χρόνο σταματά ο τροχός αφού σβήσει ο κινητήρας;
   γ) Πόσες στροφές κάνει ώσπου να σταματήσει;
8. Ένας συμπαγής κύλινδρος ($I = \tfrac{1}{2}MR^2$) και ένας δακτύλιος ($I = MR^2$) αφήνονται από την ηρεμία στην κορυφή κεκλιμένου επιπέδου, από ύψος $1{,}2$ m. Και οι δύο κυλίονται χωρίς να ολισθαίνουν. Δίνεται $g = 10$ m/s².
   *Κύλινδρος (σε τομή, δίσκος ακτίνας R) κυλίεται σε κεκλιμένο επίπεδο· διακεκομμένη η θέση από την οποία αφέθηκε, κατά h = 1,2 m ψηλότερα.*
   α) Βρες την ταχύτητα του κυλίνδρου στη βάση του επιπέδου.
   β) Βρες την ταχύτητα του δακτυλίου στη βάση του επιπέδου.
   γ) Τι ποσοστό της κινητικής ενέργειας του κυλίνδρου είναι ενέργεια περιστροφής;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/rigid-body
