# Δύναμη σε κινούμενο φορτίο

> Η δύναμη Lorentz, η κυκλική κίνηση σε ομογενές πεδίο, και οι εφαρμογές της.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/magnetic-field

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις τη δύναμη Lorentz F = B|q|υ ημφ και να βρίσκεις τη φορά της για θετικό και για αρνητικό φορτίο.
- Να περιγράφεις την κίνηση φορτισμένου σωματιδίου σε ομογενές μαγνητικό πεδίο και να υπολογίζεις ακτίνα, περίοδο και βήμα έλικας.
- Να βρίσκεις πού βγαίνει ένα σωματίδιο από περιοχή πεδίου και πόσο χρόνο μένει μέσα σε αυτήν.
- Να εξηγείς τον επιλογέα ταχυτήτων, το πείραμα του Thomson και τον φασματογράφο μάζας.

## Γιατί στρίβει η δέσμη

Φέρε έναν μαγνήτη κοντά σε ένα ακίνητο φορτισμένο σφαιρίδιο: τίποτα. Φέρ' τον κοντά σε μια δέσμη ηλεκτρονίων: η δέσμη στρίβει. Το μαγνητικό πεδίο δεν «βλέπει» φορτία. Βλέπει φορτία **που κινούνται**.

Στην ενότητα «Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος» είδες ότι τα κινούμενα φορτία δημιουργούν πεδίο. Εδώ βλέπεις την άλλη όψη: η δύναμη που δέχεται ένα φορτίο $q$ με ταχύτητα $\upsilon$ μέσα σε πεδίο $B$, η λεγόμενη **δύναμη Lorentz**, έχει μέτρο

$$
F = B\,|q|\,\upsilon\,\eta\mu\varphi
$$

όπου $\varphi$ η γωνία της ταχύτητας με τις δυναμικές γραμμές. Είναι **κάθετη** στο επίπεδο που ορίζουν το $\vec{\upsilon}$ και το $\vec{B}$.

**Η φορά: ο κανόνας των τριών δαχτύλων.** Αντίχειρας, δείκτης και μέσος του δεξιού χεριού ανοίγουν κάθετα μεταξύ τους. Αντίχειρας στη φορά της ταχύτητας, δείκτης στη φορά του $\vec{B}$: ο μέσος δείχνει τη δύναμη σε **θετικό** φορτίο. Για **αρνητικό** φορτίο η δύναμη έχει την αντίθετη φορά (ή, ισοδύναμα, βάζεις τον αντίχειρα αντίθετα από την ταχύτητα).

Στα σχήματα, το πεδίο κάθετο στη σελίδα γράφεται $\otimes$ όταν μπαίνει μέσα και $\odot$ όταν βγαίνει προς εσένα.

> **Κλειδί**
>
> Η δύναμη Lorentz είναι πάντα κάθετη στην ταχύτητα, άρα **δεν παράγει έργο**. Από το θεώρημα έργου–ενέργειας, το μέτρο της ταχύτητας και η κινητική ενέργεια μένουν σταθερά. Το πεδίο αλλάζει μόνο την **κατεύθυνση** της κίνησης.
>
> Ακίνητο φορτίο ($\upsilon = 0$) ή φορτίο που κινείται παράλληλα στις γραμμές ($\varphi = 0°$ ή $180°$) δεν δέχεται τίποτα. Η δύναμη γίνεται μέγιστη, $B|q|\upsilon$, για κίνηση κάθετη στο πεδίο.

## Κυκλική κίνηση σε ομογενές πεδίο

Όταν το σωματίδιο μπαίνει **κάθετα** στις δυναμικές γραμμές, η δύναμη έχει σταθερό μέτρο και μένει κάθετη στην ταχύτητα. Παίζει τον ρόλο της κεντρομόλου, και η κίνηση είναι **ομαλή κυκλική** σε επίπεδο κάθετο στο πεδίο:

$$
B|q|\upsilon = \frac{m\upsilon^2}{R} \implies R = \frac{m\upsilon}{B|q|}, \qquad T = \frac{2\pi R}{\upsilon} = \frac{2\pi m}{B|q|}
$$

Αν το σωματίδιο επιταχύνθηκε από την ηρεμία με τάση $V$, τότε $|q|V = \frac{1}{2}m\upsilon^2$, και συχνά βολεύει η μορφή $R = \dfrac{\sqrt{2m|q|V}}{B|q|}$.

**Φορά περιστροφής.** Με πεδίο $\otimes$, θετικό φορτίο γυρίζει **αριστερόστροφα**, αρνητικό **δεξιόστροφα**. Μην το απομνημονεύεις: βρες τη δύναμη στο σημείο εισόδου, και το κέντρο του κύκλου είναι προς τα εκεί που δείχνει.

> **Πρόσεχε**
>
> - Η περίοδος **δεν εξαρτάται από την ταχύτητα**. Διπλάσια ταχύτητα δίνει διπλάσια ακτίνα και διπλάσια περιφέρεια, και ο κύκλος κλείνει στον ίδιο χρόνο.
> - Στους τύπους μπαίνει το $|q|$. Το πρόσημο του φορτίου κρίνει μόνο τη φορά περιστροφής.
> - Η $\varphi$ είναι η γωνία της ταχύτητας με το **πεδίο**, όχι με το όριο της περιοχής του πεδίου.

**Ταχύτητα πλάγια στο πεδίο.** Αναλύεις την ταχύτητα σε $\upsilon_\perp = \upsilon\,\eta\mu\varphi$, κάθετη στο πεδίο, και $\upsilon_\parallel = \upsilon\,\sigma\upsilon\nu\varphi$, παράλληλη. Η $\upsilon_\perp$ δίνει κύκλο ακτίνας $R = \dfrac{m\upsilon_\perp}{B|q|}$ με την ίδια περίοδο $T$. Η $\upsilon_\parallel$ δεν επηρεάζεται και δίνει ευθύγραμμη ομαλή κίνηση κατά μήκος του πεδίου. Η σύνθεση είναι **έλικα**, με **βήμα** την απόσταση που προχωρά σε μία περίοδο:

$$
\beta = \upsilon_\parallel\,T
$$

*Βόρειο σέλας πάνω από την Αλάσκα. Φορτισμένα σωματίδια από τον Ήλιο μπαίνουν πλάγια στο μαγνητικό πεδίο της Γης και κινούνται σε έλικες γύρω από τις δυναμικές γραμμές του, προς τους πόλους. Εκεί χτυπούν τα αέρια της ατμόσφαιρας, που εκπέμπουν φως· το πράσινο το δίνει κυρίως το οξυγόνο.*

## Μπαίνει και βγαίνει: η μέθοδος

Στις Πανελλήνιες το πεδίο σπάνια γεμίζει όλο τον χώρο. Υπάρχει σε μια περιοχή με ευθύγραμμο όριο, και το σωματίδιο μπαίνει, γράφει ένα **τόξο** και βγαίνει. Η δουλειά είναι γεωμετρία:

1. **Δύναμη στο σημείο εισόδου.** Με τον κανόνα των τριών δαχτύλων βρίσκεις προς τα πού στρίβει.
2. **Κέντρο.** Βρίσκεται πάνω στην κάθετη στην ταχύτητα, στο σημείο εισόδου, σε απόσταση $R$, προς τη μεριά της δύναμης.
3. **Τόξο.** Η γωνία κατά την οποία στρίβει η ταχύτητα από την είσοδο ως την έξοδο είναι ίση με την **επίκεντρη γωνία** $\theta$ του τόξου.
4. **Χρόνος.** Η κίνηση είναι ομαλή, άρα $t = \dfrac{\theta}{360°}\,T$.

> **Κλειδί**
>
> Τρεις περιπτώσεις καλύπτουν σχεδόν όλα τα θέματα:
>
> - **Κάθετη είσοδος σε ημιεπίπεδο.** Ημικύκλιο: βγαίνει σε απόσταση $2R$ από την είσοδο, με αντίθετη ταχύτητα, μετά από $t = T/2$, όποια κι αν είναι η ταχύτητα.
> - **Είσοδος με γωνία $\alpha$ ως προς το όριο.** Βγαίνει σε απόσταση (χορδή) $2R\,\eta\mu\alpha$, με την ίδια γωνία ως προς το όριο. Το τόξο είναι $2\alpha$ ή $360° - 2\alpha$, ανάλογα με το πού στρίβει.
> - **Λωρίδα πλάτους $d$, κάθετη είσοδος.** Αν $R \le d$, γυρίζει πίσω με ημικύκλιο. Αν $R > d$, περνά απέναντι, στραμμένο κατά γωνία $\theta$ με $\eta\mu\theta = \dfrac{d}{R}$.

## Εφαρμογές

**Επιλογέας ταχυτήτων.** Ομογενές ηλεκτρικό πεδίο $E$ και μαγνητικό $B$, κάθετα μεταξύ τους και στη δέσμη, ρυθμίζονται ώστε η ηλεκτρική και η μαγνητική δύναμη να είναι αντίθετες. Ευθεία περνούν μόνο όσα σωματίδια έχουν

$$
|q|E = B|q|\upsilon \implies \upsilon = \frac{E}{B}
$$

ανεξάρτητα από φορτίο και μάζα. Τα γρηγορότερα εκτρέπονται προς τη μαγνητική δύναμη, τα πιο αργά προς την ηλεκτρική.

**Το πείραμα του Thomson.** Ηλεκτρόνια επιταχύνονται από τάση $V$, άρα $eV = \frac{1}{2}m\upsilon^2$, και περνούν από επιλογέα ρυθμισμένο ώστε να μην εκτρέπονται, άρα $\upsilon = E/B$. Απαλείφοντας την ταχύτητα:

$$
\frac{e}{m} = \frac{E^2}{2VB^2}
$$

Ο λόγος βγήκε ίδιος για κάθε υλικό της καθόδου: τα ηλεκτρόνια είναι κοινό συστατικό όλης της ύλης.

**Φασματογράφος μάζας.** Ιόντα ίδιας ταχύτητας $\upsilon = E/B$, από επιλογέα, μπαίνουν κάθετα σε δεύτερο πεδίο $B'$, γράφουν ημικύκλιο ακτίνας $R = \dfrac{m\upsilon}{|q|B'}$ και χτυπούν μια φωτογραφική πλάκα σε απόσταση $2R$ από την είσοδο. Άρα

$$
\frac{m}{|q|} = \frac{RBB'}{E}
$$

Ιόντα ίδιου φορτίου και διαφορετικής μάζας πέφτουν σε διαφορετικά σημεία: έτσι ξεχωρίζουν τα **ισότοπα**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα πρωτόνιο και ένα σωματίδιο α (\$m\_\alpha = 4m\_p\$, \$q\_\alpha = 2q\_p\$) επιταχύνονται από την ηρεμία με την ίδια τάση \$V\$ και μπαίνουν κάθετα στο ίδιο ομογενές πεδίο. Ο λόγος των ακτίνων \$R\_\alpha / R\_p\$ είναι (α) \$2\$, (β) \$\sqrt{2}\$, (γ) \$\frac{1}{\sqrt{2}}\$. Επίλεξε και αιτιολόγησε. Ποιος είναι ο λόγος των περιόδων;

1. **Η ταχύτητα δεν είναι ίδια.** Από το θεώρημα έργου–ενέργειας $qV = \frac{1}{2}m\upsilon^2$, άρα $\upsilon = \sqrt{\dfrac{2qV}{m}}$.
2. Αντικαθιστάς στην ακτίνα: $R = \dfrac{m\upsilon}{Bq} = \dfrac{1}{B}\sqrt{\dfrac{2mV}{q}}$, δηλαδή $R$ ανάλογη της $\sqrt{m/q}$.
3. $\dfrac{R_\alpha}{R_p} = \sqrt{\dfrac{4m_p / 2q_p}{m_p / q_p}} = \sqrt{2}$. Σωστό το **(β)**.
4. **Περίοδοι:** η $T$ είναι ανάλογη του $m/q$, άρα $\dfrac{T_\alpha}{T_p} = 2$. Η τάση δεν παίζει ρόλο, αφού η περίοδος δεν εξαρτάται από την ταχύτητα.

### Παράδειγμα 2: Σωματίδιο με λόγο \$\frac{q}{m} = 10^8\$ C/kg μπαίνει σε ομογενές πεδίο \$0{,}1\$ T με ταχύτητα \$2 \cdot 10^6\$ m/s που σχηματίζει γωνία \$30°\$ με τις δυναμικές γραμμές. Βρες την ακτίνα, την περίοδο και το βήμα της έλικας.

1. **Συνιστώσες:** $\upsilon_\perp = \upsilon\,\eta\mu 30° = 10^6$ m/s, $\upsilon_\parallel = \upsilon\,\sigma\upsilon\nu 30° = \sqrt{3} \cdot 10^6$ m/s.
2. **Ακτίνα**, μόνο από την κάθετη συνιστώσα: $R = \dfrac{\upsilon_\perp}{(q/m)B} = \dfrac{10^6}{10^8 \cdot 0{,}1} = 0{,}1$ m.
3. **Περίοδος:** $T = \dfrac{2\pi}{(q/m)B} = 2\pi \cdot 10^{-7} \approx 6{,}28 \cdot 10^{-7}$ s.
4. **Βήμα:** $\beta = \upsilon_\parallel T = \sqrt{3} \cdot 10^6 \cdot 2\pi \cdot 10^{-7} \approx 1{,}09$ m, πολύ περισσότερο από τη διάμετρο $0{,}2$ m: η έλικα είναι «τραβηγμένη».

### Παράδειγμα 3: Ομογενές πεδίο \$0{,}1\$ T, με φορά \$\otimes\$, υπάρχει μόνο πάνω από μια οριζόντια ευθεία. Θετικό σωματίδιο με \$\frac{q}{m} = 10^8\$ C/kg μπαίνει από ένα σημείο Ο της ευθείας με ταχύτητα \$2 \cdot 10^6\$ m/s, που σχηματίζει γωνία \$30°\$ με την ευθεία, προς τα πάνω και δεξιά. Πού βγαίνει και πόσο χρόνο μένει στο πεδίο; Τι αλλάζει για αρνητικό σωματίδιο με ίδιο \$|q|/m\$;

1. **Ακτίνα και περίοδος:** $R = \dfrac{2 \cdot 10^6}{10^8 \cdot 0{,}1} = 0{,}2$ m, $T = 2\pi \cdot 10^{-7}$ s.
2. **Προς τα πού στρίβει.** Θετικό φορτίο σε πεδίο $\otimes$: ο κανόνας δίνει δύναμη προς τα πάνω και αριστερά, κάθετα στην ταχύτητα. Στρίβει αριστερόστροφα, άρα βγαίνει **αριστερά** από το Ο.
3. **Σημείο εξόδου:** χορδή $2R\,\eta\mu 30° = 0{,}2$ m. Βγαίνει $0{,}2$ m αριστερά του Ο, με ταχύτητα που σχηματίζει πάλι $30°$ με την ευθεία, προς τα κάτω.
4. **Τόξο και χρόνος.** Η ταχύτητα στρίβει αριστερόστροφα από τη διεύθυνση των $30°$ ως τη διεύθυνση των $-30°$, δηλαδή κατά $360° - 60° = 300°$. Άρα $t = \dfrac{300}{360}T = \dfrac{5}{6} \cdot 2\pi \cdot 10^{-7} \approx 5{,}24 \cdot 10^{-7}$ s.
5. **Αρνητικό σωματίδιο:** στρίβει δεξιόστροφα, βγαίνει $0{,}2$ m **δεξιά** του Ο, με τόξο μόνο $60°$ και χρόνο $T/6 \approx 1{,}05 \cdot 10^{-7}$ s. Ίδια χορδή, πολύ διαφορετικός χρόνος.

### Παράδειγμα 4: Σωματίδιο με \$\frac{q}{m} = 10^8\$ C/kg επιταχύνεται από την ηρεμία με τάση \$200\$ V και μπαίνει σε λωρίδα ομογενούς πεδίου \$0{,}02\$ T, πλάτους \$d = 5\$ cm, με την ταχύτητα κάθετη στο όριο και στο πεδίο. (α) Με πόση ταχύτητα μπαίνει; (β) Περνά απέναντι; (γ) Κατά πόσο στρίβει η ταχύτητά του και πόσο χρόνο μένει στο πεδίο; (δ) Ποιο είναι το ελάχιστο πεδίο που το γυρίζει πίσω, και πόσο μένει τότε στο πεδίο;

1. **(α)** $qV = \frac{1}{2}m\upsilon^2 \implies \upsilon = \sqrt{2 \cdot \dfrac{q}{m} \cdot V} = \sqrt{2 \cdot 10^8 \cdot 200} = 2 \cdot 10^5$ m/s.
2. **(β)** $R = \dfrac{\upsilon}{(q/m)B} = \dfrac{2 \cdot 10^5}{10^8 \cdot 0{,}02} = 0{,}1$ m. Αφού $R > d$, το τόξο φτάνει στο απέναντι όριο: περνά.
3. **(γ)** Το κέντρο είναι πάνω στο όριο εισόδου. Στο ορθογώνιο τρίγωνο με υποτείνουσα $R$ και απέναντι κάθετη πλευρά $d$: $\eta\mu\theta = \dfrac{d}{R} = 0{,}5$, άρα $\theta = 30°$. Η ταχύτητα στρίβει κατά $30°$, όσο και η επίκεντρη γωνία.
4. $T = \dfrac{2\pi}{10^8 \cdot 0{,}02} = \pi \cdot 10^{-6}$ s, άρα $t = \dfrac{30}{360}T = \dfrac{\pi}{12} \cdot 10^{-6} \approx 2{,}62 \cdot 10^{-7}$ s.
5. **(δ)** Γυρίζει πίσω όταν $R \le d$: $\dfrac{\upsilon}{(q/m)B} \le d \implies B \ge \dfrac{2 \cdot 10^5}{10^8 \cdot 0{,}05} = 0{,}04$ T. Τότε γράφει ημικύκλιο, και $t = \dfrac{T}{2} = \dfrac{\pi}{10^8 \cdot 0{,}04} \approx 7{,}85 \cdot 10^{-7}$ s.

### Παράδειγμα 5: Ιόντα νέου με φορτίο \$+e\$ περνούν από επιλογέα ταχυτήτων με \$E = 4 \cdot 10^4\$ V/m και \$B = 0{,}2\$ T, και μπαίνουν κάθετα σε πεδίο \$B' = 0{,}5\$ T φασματογράφου μάζας. Πόσο απέχουν στην πλάκα τα ίχνη των ισοτόπων \$^{20}\$Ne και \$^{22}\$Ne; Δίνονται \$e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}\$ C, \$1\ \text{u} = 1{,}66 \cdot 10^{-27}\$ kg.

1. **Επιλογέας:** $\upsilon = \dfrac{E}{B} = 2 \cdot 10^5$ m/s, ίδια για τα δύο ισότοπα.
2. $R_{20} = \dfrac{20 \cdot 1{,}66 \cdot 10^{-27} \cdot 2 \cdot 10^5}{1{,}6 \cdot 10^{-19} \cdot 0{,}5} = 0{,}083$ m. Η ακτίνα είναι ανάλογη της μάζας, άρα $R_{22} = \dfrac{22}{20}R_{20} \approx 0{,}0913$ m.
3. Κάθε ιόν χτυπά σε απόσταση $2R$ από την είσοδο, άρα τα ίχνη απέχουν $2(R_{22} - R_{20}) \approx 0{,}0166$ m $\approx 1{,}66$ cm.
4. **Γιατί ο επιλογέας.** Χωρίς αυτόν η ακτίνα θα άλλαζε και με την ταχύτητα, και η θέση του ίχνους δεν θα έδειχνε μόνο τη μάζα.

## Ερωτήσεις

1. Ακίνητο φορτίο τοποθετείται μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο. Δέχεται μαγνητική δύναμη;
   - Όχι, γιατί η δύναμη θέλει ταχύτητα.
   - Ναι, ανάλογη του φορτίου του.
   - Ναι, αν το πεδίο είναι αρκετά ισχυρό.
   - Μόνο αν το φορτίο είναι αρνητικό.
2. Γιατί η δύναμη Lorentz δεν αλλάζει την κινητική ενέργεια ενός φορτισμένου σωματιδίου;
   - Γιατί είναι κάθετη στην ταχύτητα κάθε στιγμή
   - Γιατί είναι πολύ μικρή σε σχέση με το βάρος
   - Γιατί το σωματίδιο κινείται πάντα σε ευθεία
   - Γιατί το μαγνητικό πεδίο δεν έχει ενέργεια
3. Φορτίο κινείται **παράλληλα** στις δυναμικές γραμμές ομογενούς μαγνητικού πεδίου. Πώς κινείται;
   - Ευθύγραμμα ομαλά
   - Κυκλικά, γύρω από τις γραμμές
   - Επιταχυνόμενα, κατά μήκος του πεδίου
   - Επιβραδυνόμενα, ώσπου να σταματήσει
4. Φορτισμένο σωματίδιο κάνει κυκλική κίνηση σε ομογενές μαγνητικό πεδίο. Αν διπλασιαστεί η ταχύτητά του, τι παθαίνει η περίοδος;
   - Μένει ίδια
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Διπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
5. Πρωτόνιο μπαίνει σε ομογενές μαγνητικό πεδίο με ταχύτητα που σχηματίζει γωνία $60°$ με τις δυναμικές γραμμές. Τι τροχιά διαγράφει;
   - Έλικα με άξονα παράλληλο στο πεδίο
   - Κύκλο σε επίπεδο κάθετο στο πεδίο
   - Ευθεία κατά μήκος των δυναμικών γραμμών
   - Παραβολή, όπως στην οριζόντια βολή
6. Ένα πρωτόνιο και ένα ηλεκτρόνιο μπαίνουν με την ίδια ταχύτητα κάθετα στο ίδιο ομογενές πεδίο. Τι ισχύει;
   - Στρίβουν αντίθετα, και το ηλεκτρόνιο σε πολύ μικρότερο κύκλο
   - Στρίβουν προς την ίδια μεριά, γιατί το πεδίο που τα στρίβει είναι κοινό
   - Στρίβουν αντίθετα σε ίσους κύκλους, αφού τα φορτία τους έχουν ίσα μέτρα
   - Στρίβουν αντίθετα, και το πρωτόνιο σε πολύ μικρότερο κύκλο
7. Σωματίδιο μπαίνει κάθετα στο όριο μιας περιοχής ομογενούς πεδίου και βγαίνει από το ίδιο όριο. Αν διπλασιαστεί η ταχύτητα εισόδου, ο χρόνος που μένει στο πεδίο:
   - μένει ίδιος, μισή περίοδος
   - διπλασιάζεται, γιατί διπλασιάζεται η ακτίνα
   - υποδιπλασιάζεται, γιατί κινείται πιο γρήγορα
   - διπλασιάζεται, όπως και η απόσταση εξόδου
8. Δύο σωματίδια με ίσα φορτία και **ίσες ορμές**, αλλά διαφορετικές μάζες, μπαίνουν κάθετα στο ίδιο ομογενές πεδίο. Οι ακτίνες τους είναι:
   - ίσες
   - ανάλογες των μαζών
   - αντιστρόφως ανάλογες των μαζών
   - ανάλογες των ριζών των μαζών
9. Σε φασματογράφο μάζας, δύο ισότοπα με το ίδιο φορτίο περνούν πρώτα από επιλογέα ταχυτήτων. Ποιο χτυπά την πλάκα πιο μακριά από την είσοδο;
   - Το βαρύτερο, σε απόσταση ανάλογη της μάζας του
   - Το ελαφρύτερο, γιατί βγαίνει από τον επιλογέα πιο γρήγορο
   - Κανένα, χτυπούν στο ίδιο σημείο, αφού έχουν ίδιο φορτίο
   - Το βαρύτερο, σε απόσταση ανάλογη της ρίζας της μάζας
10. Σε επιλογέα ταχυτήτων με $E = 3 \cdot 10^4$ V/m και $B = 0{,}1$ T, ποια σωματίδια περνούν χωρίς εκτροπή;
   - Όλα όσα έχουν $3 \cdot 10^5$ m/s
   - Μόνο τα πρωτόνια με $3 \cdot 10^5$ m/s
   - Όλα όσα έχουν $3 \cdot 10^3$ m/s
   - Κανένα, η μαγνητική δύναμη εκτρέπει πάντα

## Ασκήσεις

1. Πρωτόνιο με φορτίο $1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C κινείται με ταχύτητα $10^6$ m/s κάθετα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο $0{,}5$ T. Πόση δύναμη δέχεται;
2. Πρωτόνιο κινείται κάθετα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο $0{,}2$ T και διαγράφει κύκλο ακτίνας $5$ cm. Πόση είναι η ταχύτητά του; Δίνονται $m_p = 1{,}67 \cdot 10^{-27}$ kg, $q_p = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C.
3. Σωματίδιο με λόγο $\frac{q}{m} = 10^8$ C/kg μπαίνει με ταχύτητα $10^6$ m/s σε ομογενές πεδίο $0{,}05$ T. Το πεδίο υπάρχει μόνο στη μία πλευρά ενός επιπέδου, και η ταχύτητα είναι κάθετη και στο πεδίο και στο επίπεδο αυτό.
   α) Πόση είναι η ακτίνα της τροχιάς;
   β) Σε πόση απόσταση από το σημείο εισόδου βγαίνει από το πεδίο;
   γ) Πόσο χρόνο μένει μέσα στο πεδίο;
4. Σε μια διάταξη σαν του Thomson, ηλεκτρόνια επιταχύνονται από την ηρεμία με τάση $500$ V και περνούν χωρίς εκτροπή από επιλογέα με $E = 2{,}65 \cdot 10^4$ V/m και $B = 2 \cdot 10^{-3}$ T. Πόσο βγαίνει ο λόγος $e/m$;
5. Ιόντα με φορτίο $+e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C περνούν από επιλογέα ταχυτήτων με $E = 3 \cdot 10^4$ V/m και $B = 0{,}15$ T, και μπαίνουν κάθετα σε πεδίο $B' = 0{,}5$ T φασματογράφου μάζας. Στην πλάκα εμφανίζονται δύο ίχνη: του $^{12}$C και ενός άγνωστου ιόντος, $0{,}83$ cm πιο μακριά από την είσοδο. Δίνεται $1\ \text{u} = 1{,}66 \cdot 10^{-27}$ kg.
   α) Με πόση ταχύτητα μπαίνουν τα ιόντα στον φασματογράφο;
   β) Πόση είναι η ακτίνα της τροχιάς του $^{12}$C;
   γ) Πόση είναι η μάζα του άγνωστου ιόντος, σε u;
6. Σωματίδιο με λόγο $\frac{q}{m} = 5 \cdot 10^7$ C/kg κινείται σε ομογενές πεδίο $0{,}2$ T πάνω σε έλικα ακτίνας $0{,}2$ m. Το βήμα της έλικας μετρήθηκε $0{,}4\sqrt{3}\,\pi \approx 2{,}18$ m.
   α) Πόση είναι η συνιστώσα της ταχύτητας κάθετα στο πεδίο;
   β) Πόση είναι η συνιστώσα κατά μήκος του πεδίου;
   γ) Με πόση ταχύτητα και με ποια γωνία ως προς τις δυναμικές γραμμές μπήκε στο πεδίο;
   δ) Με ποια γωνία θα έπρεπε να μπει, με την ίδια ταχύτητα, ώστε το βήμα να ισούται με το μήκος του κύκλου $2\pi R$;
7. Θετικό σωματίδιο με $\frac{q}{m} = 10^8$ C/kg μπαίνει κάθετα σε λωρίδα ομογενούς πεδίου $0{,}05$ T, πλάτους $d = 0{,}1\sqrt{3} \approx 0{,}173$ m, με την ταχύτητα κάθετη στο όριο και στο πεδίο. Βγαίνει από το απέναντι όριο με την ταχύτητά του στραμμένη κατά $60°$.
   α) Πόση είναι η ακτίνα της τροχιάς του;
   β) Με πόση ταχύτητα μπήκε, και πόσο χρόνο έμεινε στο πεδίο;
   γ) Αν μπει με τη μισή ταχύτητα, σε πόση απόσταση από το σημείο εισόδου βγαίνει, και μετά από πόσο χρόνο;
8. Εκτίμηση: ένα πρωτόνιο του ηλιακού ανέμου φτάνει κοντά στη Γη και κινείται κάθετα στο μαγνητικό της πεδίο. Διάλεξε λογικές τιμές για την ταχύτητά του και για το πεδίο. Δίνονται $m_p = 1{,}67 \cdot 10^{-27}$ kg, $e = 1{,}6 \cdot 10^{-19}$ C.
   α) Πόση είναι περίπου η ακτίνα του κύκλου που γράφει;
   β) Πόση είναι περίπου η περίοδος της περιστροφής του;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/magnetic-field
