# Το μαγνητικό πεδίο του ρεύματος

> Biot–Savart, νόμος του Ampère και μαγνητική ροή: το πεδίο ενός ευθύγραμμου αγωγού, ενός κυκλικού και ενός σωληνοειδούς.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/magnetic-field-sources

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις ποιοτικά τον νόμο Biot–Savart και από τι εξαρτάται το πεδίο ενός τμήματος ρευματοφόρου αγωγού.
- Να υπολογίζεις το μαγνητικό πεδίο ευθύγραμμου αγωγού, κυκλικού αγωγού στο κέντρο του και σωληνοειδούς.
- Να βρίσκεις τη φορά του πεδίου με τον κανόνα του δεξιού χεριού και να συνθέτεις πεδία της ίδιας διεύθυνσης.
- Να διατυπώνεις τον νόμο του Ampère και να υπολογίζεις μαγνητική ροή.

## Πηγές μαγνητικού πεδίου

Μαγνητικό πεδίο υπάρχει γύρω από έναν μαγνήτη, γύρω από τη Γη, γύρω από κάθε καλώδιο που διαρρέεται από ρεύμα. Κοινή πηγή όλων είναι τα **κινούμενα ηλεκτρικά φορτία**: στο καλώδιο τα ελεύθερα ηλεκτρόνια, στον μαγνήτη η κίνηση και το σπιν των ηλεκτρονίων των ατόμων του.

Το πεδίο περιγράφεται σε κάθε σημείο με το διάνυσμα της **μαγνητικής επαγωγής** $\vec{B}$, με μονάδα το **tesla** (T). Για να έχεις μια αίσθηση της κλίμακας: το μαγνητικό πεδίο της Γης είναι περίπου $5 \cdot 10^{-5}$ T, ένας μαγνήτης ψυγείου δίνει κοντά του περίπου $10^{-2}$ T, και ένα μηχάνημα μαγνητικής τομογραφίας $1{,}5$ ως $3$ T.

Οι **δυναμικές γραμμές** του μαγνητικού πεδίου είναι πάντα **κλειστές** καμπύλες: δεν ξεκινούν και δεν τελειώνουν πουθενά, γιατί δεν υπάρχουν μεμονωμένοι μαγνητικοί πόλοι.

## Ο νόμος Biot–Savart

Πώς υπολογίζεις το πεδίο που φτιάχνει ένα ρεύμα; Οι Biot και Savart χώρισαν τον αγωγό σε πολύ μικρά τμήματα μήκους $\Delta\ell$ και βρήκαν πειραματικά από τι εξαρτάται το πεδίο $\Delta B$ που δημιουργεί καθένα σε ένα σημείο $\Gamma$ που απέχει $r$ από αυτό. Το $\Delta B$ είναι:

- **ανάλογο** της έντασης $I$ του ρεύματος
- **ανάλογο** του μήκους $\Delta\ell$ του τμήματος
- **ανάλογο** του ημιτόνου της γωνίας $\theta$ ανάμεσα στο τμήμα και στην ευθεία που το ενώνει με το $\Gamma$
- **αντιστρόφως ανάλογο** του **τετραγώνου** της απόστασης $r$

Η διεύθυνσή του είναι **κάθετη** στο επίπεδο που ορίζουν το τμήμα και η ευθεία προς το $\Gamma$. Η σταθερά αναλογίας γράφεται $k_\mu = \dfrac{\mu_0}{4\pi} = 10^{-7}\ \text{T}\cdot\text{m/A}$, όπου $\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}\ \text{T}\cdot\text{m/A}$ η **μαγνητική διαπερατότητα του κενού**.

Το συνολικό πεδίο είναι το **διανυσματικό άθροισμα** των $\Delta B$ όλων των τμημάτων. Ο υπολογισμός αυτού του αθροίσματος για τρία σημαντικά σχήματα αγωγών δίνει τους τύπους που χρησιμοποιείς στις ασκήσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Τον αναλυτικό τύπο του νόμου Biot–Savart για ένα στοιχειώδες τμήμα **δεν** θα σου ζητηθεί να τον γράψεις ή να τον εφαρμόσεις. Χρειάζεται να ξέρεις από τι εξαρτάται το $\Delta B$ και να χρησιμοποιείς τα τρία αποτελέσματα που ακολουθούν.

## Τρία σχήματα αγωγών

**Ευθύγραμμος αγωγός πολύ μεγάλου μήκους.** Οι δυναμικές γραμμές είναι ομόκεντροι κύκλοι σε επίπεδα κάθετα στον αγωγό, με κέντρο πάνω του. Σε απόσταση $r$:

$$
B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r} = k_\mu \frac{2I}{r}
$$

Φορά: πιάνεις τον αγωγό με το **δεξί χέρι**, αντίχειρας στη φορά του ρεύματος· τα δάχτυλα δείχνουν τη φορά των δυναμικών γραμμών.

**Κυκλικός αγωγός, στο κέντρο του.** Για κυκλικό αγωγό ακτίνας $r$, όλα τα τμήματα απέχουν το ίδιο από το κέντρο και δίνουν πεδίο στην ίδια διεύθυνση, κάθετα στο επίπεδο του κύκλου:

$$
B = \frac{\mu_0 I}{2r} = k_\mu \frac{2\pi I}{r}
$$

Αν ο αγωγός έχει $N$ σπείρες, το πεδίο γίνεται $N$ φορές μεγαλύτερο. Φορά: τα δάχτυλα του δεξιού χεριού ακολουθούν το ρεύμα γύρω από τον κύκλο, και ο αντίχειρας δείχνει το πεδίο στο κέντρο.

**Σωληνοειδές.** Ένα μακρύ πηνίο με $N$ σπείρες σε μήκος $\ell$ έχει στο εσωτερικό του **ομογενές** πεδίο, παράλληλο στον άξονά του:

$$
B = \mu_0 n I, \qquad n = \frac{N}{\ell}
$$

Το $n$ είναι ο αριθμός σπειρών ανά μονάδα μήκους. Το πεδίο **δεν εξαρτάται** από τη διατομή του σωληνοειδούς, και στα άκρα του άξονα πέφτει στο μισό, $\dfrac{\mu_0 n I}{2}$. Έξω από ένα μακρύ σωληνοειδές το πεδίο είναι πρακτικά μηδέν.

> **Κλειδί**
>
> | Αγωγός                     | $B$                       | Εξαρτάται από                         |
> | -------------------------- | ------------------------- | ------------------------------------- |
> | ευθύγραμμος                | $\dfrac{\mu_0 I}{2\pi r}$ | απόσταση από τον αγωγό, $\propto 1/r$ |
> | κυκλικός, στο κέντρο       | $\dfrac{\mu_0 N I}{2r}$   | ακτίνα και αριθμό σπειρών             |
> | σωληνοειδές, στο εσωτερικό | $\mu_0 n I$               | σπείρες ανά μέτρο, όχι διατομή        |
>
> Και στα τρία το πεδίο είναι **ανάλογο του ρεύματος**: διπλάσιο ρεύμα, διπλάσιο πεδίο.

*Ηλεκτρομαγνήτης σε μάντρα με παλιοσίδερα. Ο δίσκος περιέχει πηνίο τυλιγμένο γύρω από σιδερένιο πυρήνα, που ενισχύει πολλές φορές το πεδίο του ρεύματος. Όσο περνάει ρεύμα, ο δίσκος σηκώνει τόνους σίδερο· όταν ο χειριστής κόψει το ρεύμα, το πεδίο χάνεται και το φορτίο πέφτει εκεί που πρέπει.*

## Συνθέτοντας πεδία

Όταν δύο ρεύματα δημιουργούν πεδίο στο ίδιο σημείο, το συνολικό είναι το διανυσματικό άθροισμα. Στις ασκήσεις σου τα δύο πεδία έχουν πάντα την **ίδια διεύθυνση**: δύο παράλληλοι αγωγοί και σημεία πάνω στο επίπεδό τους, ή ένας αγωγός και ένας κυκλικός αγωγός στο ίδιο επίπεδο. Τότε τα μέτρα **προστίθενται** αν τα πεδία είναι ομόρροπα και **αφαιρούνται** αν είναι αντίρροπα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο παράλληλοι αγωγοί, ομόρροπα ρεύματα*

## Ο νόμος του Ampère

Ο νόμος Biot–Savart χτίζει το πεδίο κομμάτι κομμάτι. Ο νόμος του Ampère το κοιτάζει από άλλη πλευρά: συνδέει το πεδίο **κατά μήκος μιας κλειστής διαδρομής** με το ρεύμα που **περνάει μέσα από** αυτήν.

Χωρίζεις μια κλειστή γραμμή σε μικρά τμήματα $\Delta\ell$. Σε καθένα πολλαπλασιάζεις το μήκος με τη συνιστώσα του $B$ κατά μήκος του τμήματος, και προσθέτεις:

$$
\Sigma\, B\, \Delta\ell\, \sigma\upsilon\nu\theta = \mu_0\, I_{\varepsilon\gamma\kappa}
$$

όπου $I_{\varepsilon\gamma\kappa}$ το αλγεβρικό άθροισμα των ρευμάτων που διαπερνούν την επιφάνεια που ορίζει η κλειστή γραμμή. Ρεύματα έξω από τη γραμμή δεν μετράνε, όσο ισχυρά κι αν είναι.

**Εφαρμογή στον ευθύγραμμο αγωγό.** Διαλέγεις ως διαδρομή μια δυναμική γραμμή, δηλαδή κύκλο ακτίνας $r$ γύρω από τον αγωγό. Λόγω συμμετρίας το $B$ έχει παντού το ίδιο μέτρο και είναι εφαπτόμενο στον κύκλο, οπότε $\sigma\upsilon\nu\theta = 1$:

$$
B \cdot 2\pi r = \mu_0 I \implies B = \frac{\mu_0 I}{2\pi r}
$$

Ο ίδιος τύπος, σε τρεις γραμμές. Ο νόμος του Ampère είναι εύχρηστος ακριβώς όταν η συμμετρία σου επιτρέπει να βγάλεις το $B$ έξω από το άθροισμα.

## Μαγνητική ροή

Η **μαγνητική ροή** μέσα από μια επίπεδη επιφάνεια εμβαδού $A$, σε ομογενές πεδίο, είναι

$$
\Phi = B\, A\, \sigma\upsilon\nu\theta
$$

όπου $\theta$ η γωνία του $\vec{B}$ με την **κάθετη** στην επιφάνεια. Μονάδα είναι το **weber**: $1\ \text{Wb} = 1\ \text{T}\cdot\text{m}^2$. Η ροή είναι μονόμετρο μέγεθος, και μπορεί να είναι θετική ή αρνητική ανάλογα με τη φορά που ορίζεις για την κάθετη.

Η ροή που περνάει μέσα από μια **κλειστή** επιφάνεια είναι πάντα **μηδέν**: όσες δυναμικές γραμμές μπαίνουν, τόσες βγαίνουν, γιατί είναι κλειστές.

> **Θυμήσου**
>
> Το $\theta$ στη ροή μετριέται από την **κάθετη** στην επιφάνεια, όχι από το επίπεδό της. Όταν το πεδίο είναι κάθετο στο πλαίσιο, $\theta = 0$ και η ροή είναι μέγιστη, $\Phi = BA$. Όταν το πεδίο είναι παράλληλο στο επίπεδο του πλαισίου, $\theta = 90^\circ$ και η ροή είναι μηδέν.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δύο πολύ μακριοί παράλληλοι αγωγοί απέχουν \$0{,}2\$ m και διαρρέονται από ομόρροπα ρεύματα \$I\_1 = 10\$ A και \$I\_2 = 30\$ A. Βρες το πεδίο στο μέσο της απόστασής τους και το σημείο όπου το πεδίο μηδενίζεται. Δίνεται \$k\_\mu = 10^{-7}\$ T·m/A.

1. **Στο μέσο**, $r = 0{,}1$ m από κάθε αγωγό:

   $B_1 = k_\mu \dfrac{2I_1}{r} = 10^{-7} \cdot \dfrac{20}{0{,}1} = 2 \cdot 10^{-5}$ T, $\quad B_2 = 10^{-7} \cdot \dfrac{60}{0{,}1} = 6 \cdot 10^{-5}$ T
2. **Φορές.** Με ομόρροπα ρεύματα, σε σημείο ανάμεσα στους αγωγούς ο κανόνας του δεξιού χεριού δίνει πεδία **αντίρροπα**:

   $B_{\mu} = B_2 - B_1 = 4 \cdot 10^{-5}$ T, με τη φορά του $B_2$.
3. **Σημείο μηδενισμού.** Πρέπει να είναι εκεί όπου τα πεδία είναι αντίρροπα, άρα ανάμεσα στους αγωγούς. Σε απόσταση $x$ από τον πρώτο:

   $\dfrac{2k_\mu I_1}{x} = \dfrac{2k_\mu I_2}{0{,}2 - x} \implies 10(0{,}2 - x) = 30x \implies x = 0{,}05$ m
4. Το σημείο είναι $5$ cm από τον αγωγό με το **μικρότερο** ρεύμα. Έξω από τους αγωγούς τα δύο πεδία είναι ομόρροπα και δεν μπορούν να αλληλοαναιρεθούν.

### Παράδειγμα 2: Κυκλικό πηνίο ακτίνας \$0{,}1\$ m έχει \$50\$ σπείρες και διαρρέεται από ρεύμα \$2\$ A. Πόσο είναι το πεδίο στο κέντρο του;

1. $B = \dfrac{\mu_0 N I}{2r} = \dfrac{4\pi \cdot 10^{-7} \cdot 50 \cdot 2}{2 \cdot 0{,}1}$
2. $B = 4\pi \cdot 10^{-7} \cdot 500 = 2\pi \cdot 10^{-4} \approx 6{,}28 \cdot 10^{-4}$ T
3. **Σύγκριση.** Περίπου δεκατρείς φορές το πεδίο της Γης, με ρεύμα μόλις $2$ A. Οι πολλές σπείρες κάνουν όλη τη δουλειά.

### Παράδειγμα 3: Ευθύγραμμος αγωγός με ρεύμα \$10\$ A και κυκλικός αγωγός ακτίνας \$0{,}1\$ m βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Το κέντρο του κύκλου απέχει \$0{,}2\$ m από τον ευθύγραμμο αγωγό. Πόσο ρεύμα πρέπει να διαρρέει τον κυκλικό αγωγό ώστε το πεδίο στο κέντρο του να είναι μηδέν;

1. **Πεδίο του ευθύγραμμου στο κέντρο:**

   $B_1 = k_\mu \dfrac{2I}{d} = 10^{-7} \cdot \dfrac{20}{0{,}2} = 10^{-5}$ T
2. **Πεδίο του κυκλικού στο κέντρο του:**

   $B_2 = k_\mu \dfrac{2\pi I_\kappa}{r} = 10^{-7} \cdot \dfrac{2\pi I_\kappa}{0{,}1} = 2\pi \cdot 10^{-6}\, I_\kappa$
3. Και τα δύο πεδία είναι **κάθετα στο επίπεδο**, άρα στην ίδια διεύθυνση. Για να αλληλοαναιρεθούν πρέπει να είναι ίσα και αντίρροπα:

   $2\pi \cdot 10^{-6}\, I_\kappa = 10^{-5} \implies I_\kappa = \dfrac{5}{\pi} \approx 1{,}59$ A
4. **Η φορά.** Το ρεύμα του κύκλου πρέπει να κυκλοφορεί έτσι ώστε στο κέντρο να δίνει πεδίο αντίθετο από του ευθύγραμμου. Χωρίς αυτή τη συνθήκη, ο αριθμός μόνος του δεν αρκεί για την απάντηση.

### Παράδειγμα 4: Σωληνοειδές μήκους \$0{,}5\$ m έχει \$1000\$ σπείρες, διατομή \$4 \cdot 10^{-4}\$ m² και διαρρέεται από ρεύμα \$2\$ A. Βρες το πεδίο στο εσωτερικό του, στα άκρα του, και τη ροή μέσα από μία σπείρα.

1. $n = \dfrac{N}{\ell} = \dfrac{1000}{0{,}5} = 2000$ σπείρες/m
2. **Στο εσωτερικό:** $B = \mu_0 n I = 4\pi \cdot 10^{-7} \cdot 2000 \cdot 2 = 16\pi \cdot 10^{-4} \approx 5{,}03 \cdot 10^{-3}$ T

   **Στα άκρα του άξονα:** το μισό, $8\pi \cdot 10^{-4} \approx 2{,}51 \cdot 10^{-3}$ T
3. **Ροή μέσα από μία σπείρα** στο εσωτερικό. Το πεδίο είναι κάθετο στο επίπεδο της σπείρας, άρα $\theta = 0$:

   $\Phi = BA = 16\pi \cdot 10^{-4} \cdot 4 \cdot 10^{-4} = 64\pi \cdot 10^{-8} \approx 2{,}01 \cdot 10^{-6}$ Wb
4. **Τι αλλάζει αν διπλασιάσεις τη διατομή;** Το $B$ μένει ίδιο, αφού δεν εξαρτάται από τη διατομή, αλλά η ροή διπλασιάζεται. Δύο ποσότητες που συχνά μπερδεύονται, με διαφορετική απάντηση στην ίδια ερώτηση.

## Ερωτήσεις

1. Σύμφωνα με τον νόμο Biot–Savart, το πεδίο $\Delta B$ ενός μικρού τμήματος ρευματοφόρου αγωγού σε απόσταση $r$ είναι:
   - αντιστρόφως ανάλογο του $r^2$
   - αντιστρόφως ανάλογο του $r$
   - ανεξάρτητο από το $r$
   - ανάλογο του $r$
2. Σε απόσταση $r$ από πολύ μακρύ ευθύγραμμο αγωγό το πεδίο είναι $B$. Πόσο γίνεται σε απόσταση $2r$, με διπλάσιο ρεύμα;
   - $B$
   - $4B$
   - $B/2$
   - $2B$
3. Κυκλικό πηνίο ακτίνας $r$ με $N$ σπείρες διαρρέεται από ρεύμα $I$. Πόσο είναι το πεδίο στο κέντρο του;
   - $\dfrac{\mu_0 N I}{2r}$
   - $\dfrac{\mu_0 N I}{2\pi r}$
   - $\mu_0 N I$
   - $\dfrac{\mu_0 I}{2Nr}$
4. Διπλασιάζεις τη διατομή ενός μακριού σωληνοειδούς, κρατώντας ίδιες τις σπείρες ανά μέτρο και το ρεύμα. Τι παθαίνει το πεδίο στο εσωτερικό;
   - Μένει ίδιο
   - Διπλασιάζεται
   - Υποδιπλασιάζεται
   - Τετραπλασιάζεται
5. Δύο παράλληλοι αγωγοί διαρρέονται από ομόρροπα ρεύματα $I$ και $3I$. Πού μηδενίζεται το πεδίο, στο επίπεδό τους;
   - Ανάμεσά τους, πιο κοντά στο $I$
   - Ανάμεσά τους, πιο κοντά στο $3I$
   - Ακριβώς στο μέσο
   - Έξω από τους αγωγούς
6. Κλειστή γραμμή περικλείει δύο αγωγούς με ρεύματα $5$ A και $3$ A αντίθετης φοράς. Ένας τρίτος αγωγός με $10$ A είναι έξω από αυτήν. Τι ρεύμα μπαίνει στον νόμο του Ampère;
   - $2$ A
   - $8$ A
   - $18$ A
   - $12$ A
7. Πλαίσιο εμβαδού $0{,}2$ m² βρίσκεται σε ομογενές πεδίο $0{,}5$ T. Η κάθετη στο πλαίσιο σχηματίζει $60^\circ$ με το πεδίο. Πόση είναι η ροή;
   - $0{,}05$ Wb
   - $0{,}1$ Wb
   - $0{,}087$ Wb
   - $0$
8. Πόση είναι η ολική μαγνητική ροή μέσα από μια κλειστή επιφάνεια που περιβάλλει τον βόρειο πόλο ενός μαγνήτη;
   - Μηδέν
   - Θετική, γιατί από τον βόρειο πόλο βγαίνουν γραμμές
   - Αρνητική
   - Εξαρτάται από το σχήμα της επιφάνειας

## Ασκήσεις

1. Πολύ μακρύς ευθύγραμμος αγωγός διαρρέεται από ρεύμα $5$ A. Πόσο είναι το μαγνητικό πεδίο σε απόσταση $0{,}1$ m; Δίνεται $k_\mu = 10^{-7}$ T·m/A.
2. Κυκλικός αγωγός μίας σπείρας έχει ακτίνα $0{,}1$ m και διαρρέεται από ρεύμα $5$ A. Πόσο είναι το πεδίο στο κέντρο του; Δίνεται $\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}$ T·m/A.
3. Το σωληνοειδές Α έχει μήκος $0{,}3$ m, $600$ σπείρες και ρεύμα $0{,}5$ A. Το σωληνοειδές Β έχει μήκος $0{,}2$ m, $300$ σπείρες και ρεύμα $1$ A. Ποιο έχει ισχυρότερο πεδίο στο εσωτερικό του, και πόσες φορές;
4. Σε απόσταση $4$ cm από πολύ μακρύ ευθύγραμμο αγωγό το μαγνητικό πεδίο είναι $5 \cdot 10^{-5}$ T. Διπλασιάζεις το ρεύμα. Πόσο είναι τώρα το πεδίο σε απόσταση $10$ cm από τον αγωγό;
5. Δύο πολύ μακριοί παράλληλοι αγωγοί απέχουν $0{,}1$ m και διαρρέονται από **αντίρροπα** ρεύματα $I_1 = 4$ A και $I_2 = 6$ A. Δίνεται $k_\mu = 10^{-7}$ T·m/A.
   α) Πόσο είναι το πεδίο στο μέσο της απόστασής τους;
   β) Σε ποια απόσταση από τον αγωγό με το $I_1$ μηδενίζεται το πεδίο, στο επίπεδό τους;
6. Κυκλικό πηνίο ακτίνας $0{,}05$ m με $20$ σπείρες δημιουργεί στο κέντρο του πεδίο $8\pi \cdot 10^{-5}$ T. Πόσο ρεύμα το διαρρέει; Δίνεται $\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}$ T·m/A.
7. Μακρύ σωληνοειδές έχει $1000$ σπείρες ανά μέτρο και διαρρέεται από ρεύμα $5$ A. Στο εσωτερικό του βρίσκεται μικρό επίπεδο πλαίσιο εμβαδού $2 \cdot 10^{-4}$ m². Δίνεται $\mu_0 = 4\pi \cdot 10^{-7}$ T·m/A.
   α) Πόσο είναι το πεδίο στο εσωτερικό του σωληνοειδούς;
   β) Η κάθετη στο πλαίσιο σχηματίζει $60^\circ$ με τον άξονα του σωληνοειδούς. Πόση είναι η ροή μέσα από το πλαίσιο;
   γ) Το ρεύμα υποδιπλασιάζεται και το πλαίσιο στρέφεται ώστε να γίνει κάθετο στον άξονα. Πόση είναι τώρα η ροή;
8. Πολύ μακρύς ευθύγραμμος αγωγός με ρεύμα $5$ A και κυκλικός αγωγός μίας σπείρας, ακτίνας $0{,}05$ m, με ρεύμα $2$ A βρίσκονται στο ίδιο επίπεδο. Το κέντρο του κύκλου απέχει $0{,}1$ m από τον ευθύγραμμο αγωγό, και στο κέντρο τα δύο πεδία είναι αντίρροπα. Δίνεται $k_\mu = 10^{-7}$ T·m/A.
   α) Πόσο είναι στο κέντρο του κύκλου το πεδίο του ευθύγραμμου αγωγού;
   β) Πόσο είναι στο κέντρο το πεδίο του κυκλικού αγωγού;
   γ) Πόσο είναι το συνολικό πεδίο στο κέντρο;
   δ) Πόσο ρεύμα πρέπει να διαρρέει τον ευθύγραμμο αγωγό ώστε το πεδίο στο κέντρο να μηδενιστεί;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/magnetic-field-sources
