# Ρευστά σε κίνηση

> Εξίσωση συνέχειας και Bernoulli: γιατί τρέχει πιο γρήγορα το στένωμα.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/fluids-in-motion

## Τι θα μάθεις

- Να εφαρμόζεις την εξίσωση συνέχειας σε σωλήνα μεταβλητής διατομής.
- Να χρησιμοποιείς την εξίσωση Bernoulli και να ξέρεις τις προϋποθέσεις της.
- Να εξηγείς γιατί η πίεση πέφτει εκεί που η ταχύτητα αυξάνεται.
- Να λύνεις προβλήματα εκροής και μέτρησης παροχής.

## Το ιδανικό ρευστό

Τα πραγματικά ρευστά είναι περίπλοκα. Το κεφάλαιο δουλεύει με ένα μοντέλο που κρατάει τέσσερις παραδοχές, και οι τέσσερις γράφονται στην αρχή κάθε λύσης:

- **ασυμπίεστο** — η πυκνότητα δεν αλλάζει
- **μη ιξώδες** — δεν υπάρχουν εσωτερικές τριβές
- **στρωτή ροή** — κανένας στρόβιλος
- **μόνιμη ροή** — η ταχύτητα σε κάθε σημείο δεν αλλάζει με τον χρόνο

## Εξίσωση συνέχειας

Το ρευστό δεν συσσωρεύεται και δεν εξαφανίζεται. Ό,τι μπαίνει από τη μία άκρη βγαίνει από την άλλη:

$$
A_1 v_1 = A_2 v_2
$$

Το γινόμενο $\Pi = A v$ λέγεται **παροχή** και μετριέται σε $m^3/s$. Στενεύει ο σωλήνας, ανεβαίνει η ταχύτητα — γι' αυτό το νερό τρέχει πιο δυνατά όταν πατάς το στόμιο του λάστιχου.

## Εξίσωση Bernoulli

Είναι η διατήρηση της ενέργειας, γραμμένη ανά μονάδα όγκου:

$$
P + \frac{1}{2}\rho v^2 + \rho g h = c
$$

με το $c$ σταθερό κατά μήκος μιας ρευματικής γραμμής. Οι τρεις όροι είναι πίεση, κινητική ενέργεια ανά όγκο και δυναμική ενέργεια ανά όγκο. Το άθροισμά τους είναι το ίδιο σε κάθε σημείο μιας ρευματικής γραμμής.

> **Κλειδί**
>
> Για οριζόντιο σωλήνα ο τρίτος όρος είναι ίδιος παντού και η εξίσωση γίνεται
>
> $$
> P_1 + \tfrac{1}{2}\rho v_1^2 = P_2 + \tfrac{1}{2}\rho v_2^2
> $$
>
> Άρα **όπου η ταχύτητα είναι μεγάλη, η πίεση είναι μικρή**. Είναι το πιο αντιδιαισθητικό αποτέλεσμα του κεφαλαίου, γιατί το «στένεμα» μοιάζει με «σφίξιμο».
>
> Η σωστή εικόνα: για να επιταχυνθεί το ρευστό μπαίνοντας στο στένωμα, πρέπει να **σπρωχτεί** — και σπρώχνεται από διαφορά πίεσης, με μεγαλύτερη πίεση πίσω του. Άρα η πίεση μπροστά, μέσα στο στένωμα, είναι υποχρεωτικά μικρότερη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Στένωμα: πιο γρήγορα, με λιγότερη πίεση*

> **Πρόσεχε**
>
> Η εξίσωση Bernoulli ισχύει **κατά μήκος μιας ρευματικής γραμμής** και μόνο για ιδανικό ρευστό. Σε πραγματικό σωλήνα με ιξώδες η πίεση πέφτει και σε σταθερή διατομή, λόγω τριβών — κάτι που η εξίσωση δεν προβλέπει.
>
> Και μια σύγχυση που επαναλαμβάνεται: η **παροχή** διατηρείται, η **ταχύτητα** όχι. Ο σωλήνας που στενεύει περνάει τα ίδια λίτρα το δευτερόλεπτο, με μεγαλύτερη ταχύτητα.

> **Θυμήσου**
>
> Το ίδιο φαινόμενο εξηγεί γιατί δύο πλοία που πλέουν παράλληλα και κοντά έλκονται μεταξύ τους, γιατί μια ομπρέλα αναποδογυρίζει στον δυνατό αέρα, και γιατί η μπάλα με περιστροφή στρίβει. Σε όλα, η μεγαλύτερη ταχύτητα ρευστού στη μία πλευρά σημαίνει μικρότερη πίεση εκεί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Σωλήνας διατομής \$20\$ cm² στενεύει σε \$5\$ cm². Στο φαρδύ το νερό τρέχει με \$2\$ m/s. Πόσο τρέχει στο στενό;

1. **Εξίσωση συνέχειας:**

   $A_1 v_1 = A_2 v_2$
2. $v_2 = v_1 \dfrac{A_1}{A_2} = 2 \cdot \dfrac{20}{5}$
3. $v_2 = 8$ m/s
4. **Οι μονάδες της διατομής δεν χρειάστηκε να μετατραπούν**, γιατί εμφανίζονται ως λόγος. Αρκεί να είναι οι ίδιες και στα δύο.

### Παράδειγμα 2: Στον ίδιο σωλήνα, πόσο πέφτει η πίεση από το φαρδύ στο στενό; (\$\rho = 1000\$ kg/m³)

1. **Οριζόντιος σωλήνας**, άρα ο όρος του ύψους απαλείφεται:

   $P_1 - P_2 = \tfrac{1}{2}\rho\left(v_2^2 - v_1^2\right)$
2. $v_2^2 - v_1^2 = 64 - 4 = 60$
3. $P_1 - P_2 = \tfrac{1}{2} \cdot 1000 \cdot 60 = 30\,000$ Pa
4. $30$ kPa, δηλαδή περίπου το $30\%$ της ατμοσφαιρικής πίεσης.

   **Έλεγχος προσήμου:** βγήκε θετικό, άρα $P_1 > P_2$ — η πίεση είναι μεγαλύτερη στο φαρδύ, όπως έπρεπε.

### Παράδειγμα 3: Δοχείο με νερό έχει τρύπα σε βάθος \$h = 1{,}8\$ m κάτω από την επιφάνεια. Με τι ταχύτητα βγαίνει το νερό;

1. **Εφαρμόζω Bernoulli** ανάμεσα στην επιφάνεια (σημείο 1) και στην τρύπα (σημείο 2).

   Και τα δύο είναι εκτεθειμένα στην ατμόσφαιρα, άρα $P_1 = P_2 = P_{atm}$ και οι όροι πίεσης απαλείφονται.
2. **Η επιφάνεια κατεβαίνει πολύ αργά** σε σχέση με την εκροή, γιατί η διατομή του δοχείου είναι πολύ μεγαλύτερη από της τρύπας. Θεωρώ $v_1 \approx 0$.
3. $\rho g h = \tfrac{1}{2}\rho v_2^2 \implies v_2 = \sqrt{2gh}$
4. $v_2 = \sqrt{2 \cdot 10 \cdot 1{,}8} = \sqrt{36} = 6$ m/s

   **Ο τύπος του Torricelli**, και είναι ακριβώς η ταχύτητα που θα είχε ένα σώμα πέφτοντας ελεύθερα από ύψος $h$. Το νερό «πέφτει» τα $1{,}8$ m, απλώς στρίβοντας.

### Παράδειγμα 4: Γιατί το νερό από μια βρύση λεπταίνει καθώς πέφτει;

1. **Το νερό επιταχύνεται** καθώς πέφτει, από τη βαρύτητα. Στο χαμηλότερο σημείο η ταχύτητα $v$ είναι μεγαλύτερη.
2. **Η παροχή διατηρείται** — τα ίδια λίτρα το δευτερόλεπτο περνούν από κάθε οριζόντια τομή του ρεύματος, οπότε το γινόμενο $A v$ μένει σταθερό.
3. Αν το $v$ μεγαλώνει, το $A$ πρέπει να μικραίνει.
4. **Το ρεύμα λεπταίνει.** Και μάλιστα το $A$ είναι αντιστρόφως ανάλογο του $v = \sqrt{v_0^2 + 2gh}$, οπότε η λέπτυνση είναι γρήγορο στην αρχή και αργεί μετά.

   Είναι η εξίσωση συνέχειας εφαρμοσμένη σε ρεύμα χωρίς σωλήνα — τα τοιχώματα δεν χρειάζονται.

*Το ρεύμα του νερού είναι πιο φαρδύ ακριβώς κάτω από το στόμιο και λεπταίνει όσο πέφτει. Το νερό επιταχύνεται από τη βαρύτητα, και αφού η παροχή Π = A·v μένει ίδια σε κάθε οριζόντια τομή, η διατομή A μικραίνει.*

## Ερωτήσεις

1. Η εξίσωση συνέχειας $A_1 v_1 = A_2 v_2$ εκφράζει:
   - ότι η παροχή είναι ίδια σε κάθε διατομή
   - τη διατήρηση της ενέργειας
   - ότι η ταχύτητα είναι ίδια παντού
   - ότι η πίεση είναι ίδια παντού
2. Σε σωλήνα που στενεύει, η ταχύτητα του ρευστού:
   - αυξάνεται
   - μειώνεται
   - μένει ίδια
   - εξαρτάται από την πίεση εισόδου
3. Σε οριζόντιο σωλήνα, εκεί που η ταχύτητα είναι μεγαλύτερη, η πίεση είναι:
   - μικρότερη
   - μεγαλύτερη
   - ίδια
   - μηδέν
4. Ποιον όρο της εξίσωσης Bernoulli μπορείς να παραλείψεις σε οριζόντιο σωλήνα;
   - τον όρο $\rho g h$, γιατί είναι ίδιος στα δύο σημεία
   - τον όρο της πίεσης, γιατί ο σωλήνας είναι κλειστός
   - τον κινητικό όρο, γιατί η ροή είναι μόνιμη
   - κανέναν, γιατί όλοι οι όροι αλλάζουν
5. Νερό εκρέει από τρύπα σε βάθος $h$. Η ταχύτητα εκροής είναι:
   - $\sqrt{2gh}$
   - $2gh$
   - $gh$
   - εξαρτάται από τη διατομή της τρύπας
6. Ποια από τις παρακάτω **δεν** είναι παραδοχή του ιδανικού ρευστού;
   - ότι η πίεση είναι ίδια παντού
   - ότι είναι ασυμπίεστο
   - ότι δεν έχει ιξώδες
   - ότι η ροή είναι στρωτή
7. Σωλήνας διατομής $10$ cm² μεταφέρει νερό με $3$ m/s. Πόση είναι η παροχή;
   - $3 \times 10^{-3}$ m³/s
   - $30$ m³/s
   - $0{,}3$ m³/s
   - $3{,}3$ m³/s
8. Ποιο φαινόμενο **δεν** εξηγείται από την πτώση πίεσης σε γρήγορο ρευστό;
   - η άνωση σε ακίνητο υγρό
   - το αναποδογύρισμα ομπρέλας στον δυνατό αέρα
   - η έλξη δύο πλοίων που πλέουν παράλληλα και κοντά
   - η στροφή μπάλας με περιστροφή

## Ασκήσεις

1. Λάστιχο ποτίσματος διατομής $3$ cm² καταλήγει σε ακροφύσιο διατομής $0{,}5$ cm². Στο λάστιχο το νερό τρέχει με $1{,}5$ m/s. Πόσο τρέχει στο ακροφύσιο;
2. Μια βρύση γεμίζει έναν κουβά των $12$ λίτρων σε ένα λεπτό. Βρες την παροχή της σε m³/s.
3. Ανοιχτό δοχείο μεγάλης διατομής έχει μικρή τρύπα στο πλευρικό τοίχωμα, $0{,}5$ m πάνω από τον πάτο. Το νερό βγαίνει από την τρύπα με $6$ m/s. Σε τι ύψος από τον πάτο είναι η επιφάνεια του νερού; ($g = 10$ m/s²)
4. Οριζόντιος σωλήνας στενεύει από διατομή $6$ cm² σε $2$ cm². Στο φαρδύ τμήμα το νερό ($\rho = 1000$ kg/m³) τρέχει με $1$ m/s. Πόσο μικρότερη είναι η πίεση στο στενό τμήμα;
5. Ένα ανοιχτό δοχείο μεγάλης διατομής στέκεται πάνω σε τραπέζι. Στο πλευρικό του τοίχωμα έχει μικρή τρύπα, $0{,}8$ m κάτω από την επιφάνεια του νερού και $1{,}25$ m πάνω από το πάτωμα. Το νερό βγαίνει οριζόντια. Δίνεται $g = 10$ m/s².
   α) Βρες την ταχύτητα εκροής.
   β) Σε πόση οριζόντια απόσταση από το τοίχωμα πέφτει το νερό στο πάτωμα;
6. Σε μια θύελλα ο άνεμος φυσά πάνω από τη στέγη ενός σπιτιού με $108$ km/h, ενώ ο αέρας μέσα στο σπίτι μένει ακίνητος. Η πυκνότητα του αέρα είναι περίπου $1{,}2$ kg/m³. Το εμβαδόν της στέγης το εκτιμάς εσύ.
   α) Πόσο μικρότερη είναι η πίεση πάνω από τη στέγη απ' ό,τι κάτω από αυτήν;
   β) Πόση δύναμη σπρώχνει τη στέγη προς τα πάνω;
7. Μια ανοιχτή δεξαμενή μεγάλης διατομής είναι γεμάτη νερό ($\rho = 1000$ kg/m³). Από τον πυθμένα της ξεκινά οριζόντιος σωλήνας διατομής $A_1 = 4$ cm², που στο τέλος του στενεύει σε στόμιο διατομής $A_2 = 2$ cm² και αδειάζει στην ατμόσφαιρα. Η επιφάνεια του νερού βρίσκεται $5$ m πάνω από τον σωλήνα. Δίνονται $g = 10$ m/s² και $P_{atm} = 10^5$ Pa.
   α) Βρες την ταχύτητα με την οποία βγαίνει το νερό από το στόμιο.
   β) Βρες την παροχή.
   γ) Βρες την ταχύτητα του νερού στο φαρδύ τμήμα του σωλήνα.
   δ) Βρες την πίεση στο φαρδύ τμήμα του σωλήνα.
8. Νερό ($\rho = 1000$ kg/m³) ανεβαίνει σε κατακόρυφο σωλήνα που στενεύει. Στο κάτω σημείο Α η διατομή είναι $6$ cm², η ταχύτητα $1$ m/s και η πίεση $1{,}5 \times 10^5$ Pa. Το σημείο Β βρίσκεται $2$ m ψηλότερα, όπου η διατομή είναι $2$ cm². Δίνεται $g = 10$ m/s².
   α) Βρες την παροχή.
   β) Βρες την ταχύτητα στο σημείο Β.
   γ) Βρες την πίεση στο σημείο Β.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/fluids-in-motion
