# Φαινόμενο Doppler

> Γιατί αλλάζει ο ήχος της σειρήνας καθώς περνάει.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/doppler

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς γιατί αλλάζει η ακουόμενη συχνότητα όταν πηγή ή παρατηρητής κινούνται.
- Να εφαρμόζεις τον τύπο του Doppler διαλέγοντας σωστά τα πρόσημα.
- Να ξεχωρίζεις την κίνηση της πηγής από την κίνηση του παρατηρητή.
- Να συνδέεις το φαινόμενο με τη μετατόπιση προς το ερυθρό στην αστρονομία.

## Η σειρήνα που περνάει

Καθώς ένα ασθενοφόρο πλησιάζει, ο ήχος του ακούγεται **ψηλότερος**· μόλις σε προσπεράσει, πέφτει απότομα. Η πηγή δεν άλλαξε τίποτα — συνεχίζει να εκπέμπει την ίδια συχνότητα.

Αυτό που άλλαξε είναι η **απόσταση ανάμεσα σε διαδοχικά μέτωπα κύματος**, όπως φτάνουν σε σένα.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα μέτωπα, μπροστά και πίσω*

## Ο τύπος

Με $v$ την ταχύτητα του ήχου, $u_s$ την ταχύτητα της πηγής και $u_o$ του παρατηρητή:

$$
f' = f \frac{v \pm u_o}{v \mp u_s}
$$

Τα πρόσημα δεν απομνημονεύονται. **Αποφασίζονται από τη λογική**, και η λογική είναι μία:

> Ό,τι φέρνει πηγή και παρατηρητή **πιο κοντά** ανεβάζει τη συχνότητα. Ό,τι τους απομακρύνει τη ρίχνει.

Άρα πριν βάλεις αριθμούς, αποφασίζεις αν το $f'$ πρέπει να βγει μεγαλύτερο ή μικρότερο από το $f$, και διαλέγεις τα πρόσημα ώστε να βγει έτσι. Αν το αποτέλεσμα πάει προς τη λάθος κατεύθυνση, το πρόσημο ήταν λάθος.

> **Κλειδί**
>
> Η κίνηση της πηγής και η κίνηση του παρατηρητή **δεν είναι ισοδύναμες**, παρότι δίνουν παρόμοιο αποτέλεσμα για μικρές ταχύτητες.
>
> - **Κινείται η πηγή:** αλλάζει το ίδιο το **μήκος κύματος** στον χώρο. Τα μέτωπα βγαίνουν στριμωγμένα μπροστά και απλωμένα πίσω, και μένουν έτσι.
> - **Κινείται ο παρατηρητής:** το μήκος κύματος είναι ανέπαφο. Ο παρατηρητής απλώς **συναντάει** περισσότερα μέτωπα ανά δευτερόλεπτο.
>
> Στον τύπο αυτό φαίνεται από τη θέση: το $u_o$ στον αριθμητή, το $u_s$ στον παρονομαστή. Δύο διαφορετικοί μηχανισμοί, δύο διαφορετικές θέσεις.

> **Πρόσεχε**
>
> Η ταχύτητα του ήχου **δεν** αλλάζει επειδή κινείται η πηγή. Ο ήχος ταξιδεύει στον αέρα με τη δική του ταχύτητα, ανεξάρτητα από το πόσο γρήγορα έφυγε από την πηγή.
>
> Αυτή είναι και η αιτία του φαινομένου: αν ο ήχος «κουβαλούσε» την ταχύτητα της πηγής, τα μέτωπα δεν θα στριμώχνονταν ποτέ και η σειρήνα θα ακουγόταν ίδια από παντού.

> **Θυμήσου**
>
> Το φαινόμενο ισχύει και για το φως, με διαφορετικό τύπο. Η **μετατόπιση προς το ερυθρό** των μακρινών γαλαξιών — φως που φτάνει με μικρότερη συχνότητα από αυτήν που εκπέμφθηκε — είναι η παρατήρηση από την οποία προέκυψε ότι το Σύμπαν διαστέλλεται.

*Το Hubble Ultra Deep Field: ένα μικροσκοπικό κομμάτι του ουρανού, φωτογραφημένο από το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble με δεδομένα που μαζεύτηκαν επί μήνες. Σχεδόν κάθε σημάδι εδώ είναι ένας ολόκληρος γαλαξίας. Το φως των πιο μακρινών φτάνει με πολύ μικρότερη συχνότητα από αυτήν με την οποία εκπέμφθηκε: είναι μετατοπισμένο προς το ερυθρό.*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ασθενοφόρο με σειρήνα \$500\$ Hz πλησιάζει με \$30\$ m/s. Τι ακούει ακίνητος παρατηρητής; (\$v = 340\$ m/s)

1. **Πρώτα η κατεύθυνση.** Η πηγή πλησιάζει, άρα η ακουόμενη συχνότητα πρέπει να είναι **μεγαλύτερη** από $500$ Hz.
2. **Ο παρατηρητής είναι ακίνητος**, άρα $u_o = 0$ και ο αριθμητής είναι σκέτο $v$:

   $f' = f\dfrac{v}{v - u_s}$

   Το μείον στον παρονομαστή τον μικραίνει, άρα το κλάσμα μεγαλώνει — σωστή κατεύθυνση.
3. $f' = 500 \cdot \dfrac{340}{340 - 30} = 500 \cdot \dfrac{340}{310}$
4. $f' \approx 548$ Hz

   Αύξηση περίπου $10\%$, που αντιστοιχεί σε αισθητή αλλαγή τόνου.

### Παράδειγμα 2: Το ίδιο ασθενοφόρο, αφού προσπεράσει. Τι ακούει τώρα ο ίδιος παρατηρητής;

1. **Κατεύθυνση:** η πηγή απομακρύνεται, άρα η συχνότητα πρέπει να **πέσει** κάτω από $500$ Hz.
2. $f' = 500 \cdot \dfrac{340}{340 + 30} = 500 \cdot \dfrac{340}{370}$
3. $f' \approx 459$ Hz
4. **Το άλμα τη στιγμή του προσπεράσματος** είναι από $548$ σε $459$ Hz — σχεδόν $90$ Hz, δηλαδή περίπου τρία ημιτόνια.

   Αυτό ακούς ως «πτώση» του τόνου, και συμβαίνει απότομα γιατί τη στιγμή που περνάει δίπλα σου η πηγή δεν πλησιάζει ούτε απομακρύνεται.

### Παράδειγμα 3: Ακίνητη πηγή \$400\$ Hz, παρατηρητής πλησιάζει με \$34\$ m/s. Τι ακούει;

1. **Τώρα κινείται ο παρατηρητής**, άρα το $u_o$ μπαίνει στον **αριθμητή** και $u_s = 0$:

   $f' = f\dfrac{v + u_o}{v}$
2. $f' = 400 \cdot \dfrac{340 + 34}{340} = 400 \cdot \dfrac{374}{340}$
3. $f' = 440$ Hz
4. **Η διαφορά από την πρώτη περίπτωση.** Εδώ το μήκος κύματος στον αέρα είναι **ανέπαφο** — ο παρατηρητής απλώς προλαβαίνει περισσότερα μέτωπα ανά δευτερόλεπτο.

   Με πηγή που πλησίαζε στα $34$ m/s θα έβγαινε $\approx 444$ Hz: παρόμοιο, όχι ίδιο. Οι δύο μηχανισμοί δεν είναι ισοδύναμοι.

### Παράδειγμα 4: Γιατί δεν αλλάζει ο τόνος όταν πηγή και παρατηρητής κινούνται μαζί με την ίδια ταχύτητα;

1. **Έστω και οι δύο κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση με ταχύτητα $u$.**

   Ο παρατηρητής απομακρύνεται από τα μέτωπα που τον φτάνουν, άρα το $u_o$ μπαίνει με μείον στον αριθμητή. Η πηγή τον πλησιάζει, άρα το $u_s$ μπαίνει με μείον στον παρονομαστή.
2. $f' = f\dfrac{v - u}{v - u}$
3. $f' = f$
4. **Η απόσταση ανάμεσά τους δεν αλλάζει**, οπότε κανένα μέτωπο δεν στριμώχνεται ούτε απλώνεται όσο τους αφορά.

   Γι' αυτό μέσα σε ένα αυτοκίνητο δεν ακούς Doppler από το ραδιόφωνό του, όσο γρήγορα κι αν τρέχει.

## Ερωτήσεις

1. Πηγή ήχου πλησιάζει ακίνητο παρατηρητή. Η ακουόμενη συχνότητα:
   - είναι μεγαλύτερη από την εκπεμπόμενη
   - είναι μικρότερη από την εκπεμπόμενη
   - μένει ίδια
   - εξαρτάται από την ένταση του ήχου
2. Τι αλλάζει η κίνηση της πηγής;
   - το μήκος κύματος στον χώρο
   - τη συχνότητα που εκπέμπει η πηγή
   - την ταχύτητα του ήχου στον αέρα
   - την ένταση μόνο
3. Όταν κινείται ο παρατηρητής και όχι η πηγή:
   - το μήκος κύματος στον αέρα μένει ίδιο — απλώς συναντάει περισσότερα μέτωπα
   - το μήκος κύματος μικραίνει
   - δεν υπάρχει φαινόμενο Doppler
   - το αποτέλεσμα είναι ακριβώς ίδιο με κίνηση της πηγής
4. Πώς διαλέγεις σωστά τα πρόσημα στον τύπο του Doppler;
   - αποφασίζοντας πρώτα αν πλησιάζουν ή απομακρύνονται και ελέγχοντας το αποτέλεσμα
   - βάζοντας πάντα μείον στον παρονομαστή, όποια κι αν είναι η κίνηση
   - με βάση το ποιος από τους δύο κινείται γρηγορότερα ως προς τον αέρα
   - όπως να 'ναι, γιατί τα πρόσημα δεν επηρεάζουν το αποτέλεσμα
5. Πηγή $500$ Hz πλησιάζει ακίνητο παρατηρητή με $34$ m/s. Με $v = 340$ m/s, τι ακούγεται;
   - περίπου $556$ Hz
   - περίπου $455$ Hz
   - $500$ Hz
   - περίπου $550$ Hz
6. Πηγή και παρατηρητής κινούνται με την ίδια ταχύτητα προς την ίδια κατεύθυνση. Τι ακούγεται;
   - η αρχική συχνότητα, χωρίς μεταβολή
   - διπλάσια συχνότητα
   - μικρότερη συχνότητα
   - εξαρτάται από την ταχύτητά τους
7. Τη στιγμή ακριβώς που η σειρήνα περνάει δίπλα σου:
   - ακούς την αρχική συχνότητα της σειρήνας
   - ακούς τη μέγιστη συχνότητα της διαδρομής
   - δεν ακούς καθόλου τον ήχο
   - ακούς τη μισή συχνότητα
8. Η μετατόπιση προς το ερυθρό στο φως μακρινών γαλαξιών δείχνει ότι:
   - απομακρύνονται από εμάς
   - πλησιάζουν προς εμάς
   - είναι κόκκινοι σε χρώμα
   - εκπέμπουν λιγότερη ενέργεια

## Ασκήσεις

1. Πηγή ήχου πλησιάζει ακίνητο παρατηρητή. Το μήκος κύματος μπροστά από την πηγή είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο από αυτό που θα είχε αν η πηγή ήταν ακίνητη;
2. Μια πηγή εκπέμπει $600$ Hz και ένας παρατηρητής ακούει $640$ Hz. Η απόστασή τους μικραίνει ή μεγαλώνει;
3. Πηγή ήχου απομακρύνεται από ακίνητο παρατηρητή. Εκπέμπει $720$ Hz και ο παρατηρητής ακούει $680$ Hz. Με ποια ταχύτητα κινείται η πηγή; ($v = 340$ m/s)
4. Ακίνητη σειρήνα εκπέμπει $510$ Hz. Ένας ποδηλάτης που απομακρύνεται από αυτήν ακούει $495$ Hz. Πόση είναι η ταχύτητά του σε km/h; ($v = 340$ m/s)
5. Ακίνητη πηγή εκπέμπει $680$ Hz και η ταχύτητα του ήχου είναι $340$ m/s.
   α) Τι ακούει παρατηρητής που την πλησιάζει με $17$ m/s;
   β) Τι ακούει ο ίδιος όταν απομακρύνεται με την ίδια ταχύτητα;
6. Ένα αυτοκίνητο με κόρνα $600$ Hz κινείται με $20$ m/s και ένας μοτοσικλετιστής έρχεται από την αντίθετη κατεύθυνση με $10$ m/s, στην ίδια ευθεία. Η ταχύτητα του ήχου είναι $340$ m/s.
   α) Τι ακούει ο μοτοσικλετιστής όσο πλησιάζουν;
   β) Τι ακούει αφού διασταυρωθούν και απομακρύνονται;
7. Ένα αυτοκίνητο κινείται με σταθερή ταχύτητα κατευθείαν προς έναν ψηλό τοίχο και κορνάρει. Η κόρνα εκπέμπει $760$ Hz, και ο οδηγός ακούει την ηχώ από τον τοίχο στα $840$ Hz. Η ταχύτητα του ήχου είναι $340$ m/s.
   α) Βρες την ταχύτητα του αυτοκινήτου.
   β) Ποια συχνότητα φτάνει στον τοίχο;
   γ) Πόσο είναι το μήκος κύματος της ηχούς στον αέρα, ανάμεσα στον τοίχο και στο αυτοκίνητο;
8. Ακίνητος παρατηρητής ακούει μια σειρήνα στα $765$ Hz όσο το όχημα τον πλησιάζει και στα $680$ Hz αφού τον προσπεράσει. Το όχημα κινείται με σταθερή ταχύτητα και η ταχύτητα του ήχου είναι $340$ m/s.
   α) Βρες την ταχύτητα του οχήματος.
   β) Βρες τη συχνότητα που εκπέμπει η σειρήνα.
   γ) Βρες το μήκος κύματος του ήχου μπροστά από το όχημα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/doppler
