# Φαινόμενο Compton και κυματική φύση της ύλης

> Το φωτόνιο έχει ορμή, και το ηλεκτρόνιο μήκος κύματος.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/compton-matter-waves

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το φαινόμενο Compton και γιατί δείχνει ότι το φωτόνιο έχει ορμή.
- Να υπολογίζεις την ορμή ενός φωτονίου με p = h/λ.
- Να εφαρμόζεις τη διατήρηση ενέργειας και τη σχέση λ′ − λ = (h/mc)(1 − συνφ) στη σκέδαση φωτονίου από ηλεκτρόνιο.
- Να υπολογίζεις το μήκος κύματος de Broglie ενός σωματιδίου και να εξηγείς γιατί η κυματική φύση φαίνεται μόνο στα μικρά σωματίδια.

## Το φωτόνιο έχει και ορμή

Στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο το φωτόνιο έδειξε ότι μεταφέρει ενέργεια σε πακέτα $hf$. Ένα σωματίδιο όμως έχει και **ορμή**: όταν συγκρούεται με κάτι, το σπρώχνει. Αν το φωτόνιο είναι πραγματικά σωματίδιο, πρέπει να έχει κι αυτό ορμή.

Από τη θεωρία της σχετικότητας προκύπτει ότι για ένα φωτόνιο, που δεν έχει μάζα, ενέργεια και ορμή συνδέονται με τη σχέση $E = pc$. Τη σχέση αυτή **τη δέχεσαι ως δεδομένη**· η απόδειξή της ανήκει στην ειδική σχετικότητα, που δεν είναι στην ύλη σου. Με $E = hf$ και $c = \lambda f$:

$$
p = \frac{E}{c} = \frac{hf}{c} = \frac{h}{\lambda}
$$

> **Κλειδί**
>
> Ένα φωτόνιο μήκους κύματος $\lambda$ έχει ορμή
>
> $$
> p = \frac{h}{\lambda}
> $$
>
> Μικρότερο μήκος κύματος σημαίνει μεγαλύτερη ορμή. Τα φωτόνια του ορατού φωτός έχουν ορμή της τάξης του $10^{-27}$ kg·m/s· τα φωτόνια των ακτίνων X, χιλιάδες φορές περισσότερη.

## Το φαινόμενο Compton

Το 1923 ο **Arthur Compton** έστειλε μονοχρωματικές ακτίνες X σε ένα κομμάτι γραφίτη και μέτρησε το μήκος κύματος της ακτινοβολίας που σκεδαζόταν σε διάφορες γωνίες. Στη σκεδαζόμενη ακτινοβολία βρήκε, εκτός από το αρχικό μήκος κύματος $\lambda$, και ένα **μεγαλύτερο** $\lambda'$. Και η διαφορά $\lambda' - \lambda$ μεγάλωνε με τη γωνία σκέδασης.

Η κλασική θεωρία δεν μπορεί να το εξηγήσει. Ένα ηλεκτρομαγνητικό κύμα κάνει τα ηλεκτρόνια να ταλαντώνονται με τη **δική του** συχνότητα, και αυτά ακτινοβολούν πάλι με την ίδια συχνότητα. Σύμφωνα με το κύμα, το μήκος κύματος δεν θα έπρεπε να αλλάζει.

### Η εξήγηση: μια κρούση

Ο Compton αντιμετώπισε το φαινόμενο ως **κρούση** ανάμεσα σε ένα φωτόνιο και ένα ηλεκτρόνιο, που πρακτικά είναι ελεύθερο και ακίνητο. Στην κρούση διατηρούνται, όπως σε κάθε κρούση, η **ενέργεια** και η **ορμή**.

Το φωτόνιο δίνει μέρος της ενέργειάς του στο ηλεκτρόνιο, που ανακρούεται. Άρα το σκεδαζόμενο φωτόνιο έχει **λιγότερη ενέργεια**, μικρότερη συχνότητα $f'$ και μεγαλύτερο μήκος κύματος $\lambda'$. Η διατήρηση της ενέργειας γράφεται:

$$
h f = h f' + K_e
$$

όπου $K_e$ η κινητική ενέργεια του ανακρουόμενου ηλεκτρονίου.

Συνδυάζοντας τη διατήρηση της ενέργειας με τη διατήρηση της ορμής, ο Compton βρήκε πόσο αλλάζει το μήκος κύματος όταν το φωτόνιο σκεδάζεται κατά γωνία $\varphi$:

$$
\lambda' - \lambda = \frac{h}{m_e c}\left(1 - \sigma\upsilon\nu\varphi\right)
$$

Και αυτή τη σχέση **τη δέχεσαι ως δεδομένη**: η απόδειξη χρειάζεται τις σχετικιστικές εκφράσεις για την ενέργεια και την ορμή του ηλεκτρονίου.

> **Θυμήσου**
>
> Η ποσότητα $\dfrac{h}{m_e c}$ λέγεται **μήκος κύματος Compton** του ηλεκτρονίου:
>
> $$
> \frac{h}{m_e c} = \frac{6{,}63 \times 10^{-34}}{9{,}1 \times 10^{-31} \cdot 3 \times 10^{8}} \approx 2{,}43 \times 10^{-12} \ m
> $$
>
> Η μεταβολή $\lambda' - \lambda$ είναι μηδέν για $\varphi = 0$, ίση με $\dfrac{h}{m_e c}$ για $\varphi = 90^\circ$ και μέγιστη, $\dfrac{2h}{m_e c}$, για $\varphi = 180^\circ$, όταν το φωτόνιο γυρίζει πίσω.

> **Πρόσεχε**
>
> Η μεταβολή $\lambda' - \lambda$ **δεν εξαρτάται από το αρχικό μήκος κύματος** ούτε από το υλικό· μόνο από τη γωνία. Είναι όμως μόλις μερικά $10^{-12}$ m. Για ορατό φως, με $\lambda$ εκατοντάδες nm, είναι αμελητέα και δεν μετριέται. Για ακτίνες X, με $\lambda$ γύρω στο $10^{-10}$ m, είναι μερικά τοις εκατό και φαίνεται καθαρά. Γι' αυτό ο Compton χρησιμοποίησε ακτίνες X.

## Η κυματική φύση της ύλης

Το φως, που θεωρούσαμε κύμα, αποδείχθηκε ότι έχει και σωματιδιακή συμπεριφορά. Το 1924 ο **Louis de Broglie** έκανε την αντίστροφη υπόθεση: και τα σωματίδια, όπως το ηλεκτρόνιο, έχουν **κυματική** συμπεριφορά. Πρότεινε για κάθε σωματίδιο την ίδια σχέση που ισχύει για το φωτόνιο, λυμένη ως προς το μήκος κύματος:

> **Κλειδί**
>
> Ένα σωματίδιο με ορμή $p = mv$ συνοδεύεται από κύμα με **μήκος κύματος de Broglie**
>
> $$
> \lambda = \frac{h}{p} = \frac{h}{m v}
> $$
>
> Όσο μεγαλύτερη η ορμή, τόσο μικρότερο το μήκος κύματος.

Για ένα ηλεκτρόνιο που επιταχύνεται από ηρεμία με τάση $V$, η κινητική του ενέργεια είναι $K = eV$ και η ορμή του $p = \sqrt{2 m_e K}$. Για μερικές δεκάδες ή εκατοντάδες volt, το μήκος κύματος βγαίνει γύρω στο $10^{-10}$ m: όσο οι αποστάσεις των ατόμων σε έναν κρύσταλλο.

### Η περίθλαση ηλεκτρονίων

Μια ιδέα στη φυσική γίνεται αποδεκτή όταν επιβεβαιωθεί πειραματικά. Αν τα ηλεκτρόνια είναι κύματα, πρέπει να δίνουν **περίθλαση** και **συμβολή**, όπως το φως και οι ακτίνες X. Για να φανεί η περίθλαση, το εμπόδιο πρέπει να είναι συγκρίσιμο με το μήκος κύματος, και οι κρύσταλλοι έχουν ακριβώς τις κατάλληλες αποστάσεις.

Το 1927 οι **Davisson και Germer** έστειλαν δέσμη ηλεκτρονίων σε κρύσταλλο νικελίου και βρήκαν ότι τα ηλεκτρόνια σκεδάζονταν **έντονα σε ορισμένες μόνο διευθύνσεις**, όπως τα κύματα που ενισχύονται με συμβολή. Από τις γωνίες υπολόγισαν μήκος κύματος που συμφωνούσε με τη σχέση του de Broglie. Λίγο αργότερα ο G. P. Thomson πήρε εικόνες περίθλασης με ηλεκτρόνια που περνούσαν από λεπτά μεταλλικά φύλλα: ομόκεντρους δακτυλίους, ίδιους με εκείνους των ακτίνων X.

Αργότερα περίθλαση παρατηρήθηκε και με νετρόνια, άτομα, ακόμη και μόρια. Η κυματική συμπεριφορά είναι γενική ιδιότητα της ύλης.

*Ηλεκτρονικό μικροσκόπιο του Ρούσκα, στο Γερμανικό Μουσείο του Μονάχου. Η ικανότητα ενός μικροσκοπίου να ξεχωρίζει λεπτομέρειες περιορίζεται από την περίθλαση, δηλαδή από το μήκος κύματος. Τα ηλεκτρόνια της δέσμης έχουν μήκος κύματος de Broglie χιλιάδες φορές μικρότερο από το ορατό φως, και γι' αυτό το ηλεκτρονικό μικροσκόπιο δείχνει πολύ μικρότερες λεπτομέρειες από το οπτικό.*

> **Πρόσεχε**
>
> Και μια μπάλα έχει μήκος κύματος de Broglie, αλλά τόσο μικρό που δεν υπάρχει εμπόδιο ή άνοιγμα συγκρίσιμο με αυτό. Γι' αυτό δεν βλέπεις ποτέ μπάλες να δίνουν περίθλαση. Η κυματική φύση της ύλης φαίνεται μόνο όταν η ορμή είναι πολύ μικρή, δηλαδή στα σωματίδια του μικρόκοσμου. Ο λόγος είναι πάλι η πολύ μικρή τιμή του $h$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες την ορμή ενός φωτονίου ερυθρού φωτός με \$\lambda = 663\$ nm.

1. $p = \dfrac{h}{\lambda} = \dfrac{6{,}63 \times 10^{-34}}{6{,}63 \times 10^{-7}}$
2. $p = 10^{-27}$ kg·m/s
3. **Για σύγκριση:** ένα ηλεκτρόνιο με ταχύτητα $1$ km/s έχει ορμή $9{,}1 \times 10^{-31} \cdot 10^{3} \approx 9 \times 10^{-28}$ kg·m/s, περίπου όση το φωτόνιο. Η ορμή του φωτονίου είναι μικρή για μας, όχι για ένα ηλεκτρόνιο.

### Παράδειγμα 2: Ακτίνες X με \$\lambda = 1 \times 10^{-10}\$ m σκεδάζονται από ελεύθερα ηλεκτρόνια. Βρες το μήκος κύματος της ακτινοβολίας που σκεδάζεται κατά \$90^\circ\$ και την κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου.

1. **Μεταβολή του μήκους κύματος.** Για $\varphi = 90^\circ$ είναι $\sigma\upsilon\nu\varphi = 0$:

   $\lambda' - \lambda = \dfrac{h}{m_e c} = 2{,}43 \times 10^{-12}$ m
2. $\lambda' = 1 \times 10^{-10} + 0{,}0243 \times 10^{-10} \approx 1{,}024 \times 10^{-10}$ m
3. **Ενέργεια του ηλεκτρονίου**, από τη διατήρηση της ενέργειας:

   $K_e = hf - hf' = hc\left(\dfrac{1}{\lambda} - \dfrac{1}{\lambda'}\right)$
4. $K_e = 1{,}989 \times 10^{-25}\left(10^{10} - 0{,}976 \times 10^{10}\right) \approx 4{,}7 \times 10^{-17}$ J

   Το φωτόνιο έχασε περίπου το $2{,}4\%$ της αρχικής του ενέργειας, που ήταν $1{,}989 \times 10^{-15}$ J.

### Παράδειγμα 3: Ένα ηλεκτρόνιο επιταχύνεται από την ηρεμία με τάση \$150\$ V. Βρες το μήκος κύματος de Broglie.

1. **Κινητική ενέργεια:**

   $K = eV = 1{,}6 \times 10^{-19} \cdot 150 = 2{,}4 \times 10^{-17}$ J
2. **Ορμή.** Από $K = \dfrac{p^2}{2m_e}$:

   $p = \sqrt{2 m_e K} = \sqrt{2 \cdot 9{,}1 \times 10^{-31} \cdot 2{,}4 \times 10^{-17}} \approx 6{,}61 \times 10^{-24}$ kg·m/s
3. **Μήκος κύματος:**

   $\lambda = \dfrac{h}{p} = \dfrac{6{,}63 \times 10^{-34}}{6{,}61 \times 10^{-24}} \approx 1{,}0 \times 10^{-10}$ m
4. **Γιατί είναι χρήσιμο:** όσο η απόσταση των ατόμων σε έναν κρύσταλλο. Γι' αυτό ένας κρύσταλλος λειτουργεί ως φράγμα περίθλασης για τέτοια ηλεκτρόνια.

### Παράδειγμα 4: Μια μπάλα του τένις μάζας \$0{,}15\$ kg κινείται με \$40\$ m/s. Βρες το μήκος κύματος de Broglie.

1. $p = mv = 0{,}15 \cdot 40 = 6$ kg·m/s
2. $\lambda = \dfrac{h}{p} = \dfrac{6{,}63 \times 10^{-34}}{6} \approx 1{,}1 \times 10^{-34}$ m
3. **Τάξη μεγέθους:** ένας πυρήνας έχει διάσταση περίπου $10^{-15}$ m. Το μήκος κύματος της μπάλας είναι περίπου $10^{19}$ φορές μικρότερο. Κανένα πείραμα δεν μπορεί να δείξει περίθλαση με αυτό, και η μπάλα συμπεριφέρεται απολύτως κλασικά.

## Ερωτήσεις

1. Η ορμή ενός φωτονίου μήκους κύματος $\lambda$ είναι:
   - $h/\lambda$
   - μηδέν, γιατί το φωτόνιο δεν έχει μάζα
   - $h\lambda$
   - $hf$
2. Στο φαινόμενο Compton, η ακτινοβολία που σκεδάζεται κατά γωνία $\varphi \neq 0$ έχει, σε σχέση με την προσπίπτουσα:
   - μεγαλύτερο μήκος κύματος
   - μικρότερο μήκος κύματος
   - ίδιο μήκος κύματος
   - μεγαλύτερη συχνότητα
3. Για ποια γωνία σκέδασης η μεταβολή $\lambda' - \lambda$ στο φαινόμενο Compton είναι μέγιστη;
   - $180^\circ$
   - $90^\circ$
   - $0^\circ$
   - $45^\circ$
4. Γιατί το φαινόμενο Compton μελετάται με ακτίνες X και όχι με ορατό φως;
   - η μεταβολή του $\lambda$ είναι αμελητέα για το ορατό
   - το ορατό φως δεν έχει ορμή, άρα δεν κάνει κρούσεις
   - η μεταβολή $\lambda' - \lambda$ μεγαλώνει όσο μεγαλώνει το $\lambda$
   - τα ηλεκτρόνια του γραφίτη δεν αλληλεπιδρούν με ορατό φως
5. Πώς μεταβάλλεται το μήκος κύματος de Broglie ενός ηλεκτρονίου αν διπλασιαστεί η ταχύτητά του (μη σχετικιστικά);
   - υποδιπλασιάζεται
   - διπλασιάζεται
   - υποτετραπλασιάζεται
   - μένει ίδιο
6. Η κινητική ενέργεια ενός ηλεκτρονίου τετραπλασιάζεται (μη σχετικιστικά). Το μήκος κύματος de Broglie:
   - υποδιπλασιάζεται
   - υποτετραπλασιάζεται
   - τετραπλασιάζεται
   - μένει ίδιο
7. Ποιο πείραμα επιβεβαίωσε την υπόθεση του de Broglie;
   - η περίθλαση ηλεκτρονίων σε κρύσταλλο
   - το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο στα μέταλλα
   - το φαινόμενο Compton
   - η ακτινοβολία του μέλανος σώματος
8. Γιατί δεν παρατηρούμε περίθλαση με μια μπάλα που περνά από μια πόρτα;
   - το μήκος κύματός της είναι απειροελάχιστο
   - τα μακροσκοπικά σώματα δεν έχουν μήκος κύματος
   - η μπάλα κινείται πολύ αργά για να φανεί το κύμα
   - η περίθλαση συμβαίνει μόνο με φορτισμένα σωματίδια

## Ασκήσεις

1. Βρες την ορμή ενός φωτονίου υπεριώδους με μήκος κύματος $\lambda = 3{,}315 \times 10^{-7}$ m.
2. Ένα ηλεκτρόνιο έχει ορμή $3{,}315 \times 10^{-24}$ kg·m/s. Πόσο είναι το μήκος κύματος de Broglie;
3. Ένα ηλεκτρόνιο έχει μήκος κύματος de Broglie $3{,}64 \times 10^{-10}$ m. Βρες την ταχύτητά του και την κινητική του ενέργεια σε eV. Δίνονται $h = 6{,}63 \times 10^{-34}$ J·s, $m_e = 9{,}1 \times 10^{-31}$ kg και $1$ eV $= 1{,}6 \times 10^{-19}$ J.
4. Τα θερμικά νετρόνια ενός πυρηνικού αντιδραστήρα έχουν κινητική ενέργεια περίπου $0{,}025$ eV. Πόσο είναι το μήκος κύματος de Broglie ενός τέτοιου νετρονίου; Δίνονται $m_n = 1{,}67 \times 10^{-27}$ kg, $h = 6{,}63 \times 10^{-34}$ J·s και $1$ eV $= 1{,}6 \times 10^{-19}$ J.
5. Ένα φωτόνιο και ένα ηλεκτρόνιο έχουν το ίδιο μήκος κύματος, $10^{-10}$ m.
   α) Σύγκρινε τις ορμές τους.
   β) Βρες την ενέργεια του φωτονίου.
   γ) Βρες την κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου.
6. Βγάζεις την παλάμη σου στον ήλιο, κάθετα στις ακτίνες. Το ηλιακό φως φέρνει περίπου $1000$ W σε κάθε m². Θεώρησε, για απλότητα, ότι όλο το φως έχει μήκος κύματος $550$ nm και ότι η παλάμη το απορροφά όλο. Το εμβαδόν της παλάμης το εκτιμάς εσύ. ($h = 6{,}63 \times 10^{-34}$ J·s, $c = 3 \times 10^8$ m/s)
   α) Πόση ισχύς φωτός πέφτει στην παλάμη σου;
   β) Πόσα φωτόνια πέφτουν στην παλάμη σου κάθε δευτερόλεπτο;
   γ) Πόση δύναμη ασκεί το φως στην παλάμη σου;
7. Φωτόνιο ακτίνων X με μήκος κύματος $\lambda = 2 \times 10^{-11}$ m σκεδάζεται από ακίνητο ελεύθερο ηλεκτρόνιο κατά γωνία $90^\circ$. Δίνεται $\dfrac{h}{m_e c} = 2{,}43 \times 10^{-12}$ m.
   α) Βρες το μήκος κύματος του σκεδαζόμενου φωτονίου.
   β) Βρες την ενέργεια του αρχικού φωτονίου.
   γ) Βρες την κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου μετά την κρούση.
   δ) Τι ποσοστό της ενέργειάς του έχασε το φωτόνιο;
8. Φωτόνιο ακτίνων γ με μήκος κύματος $\lambda = 4{,}86 \times 10^{-12}$ m συγκρούεται με ακίνητο ελεύθερο ηλεκτρόνιο και σκεδάζεται προς τα πίσω ($\varphi = 180^\circ$). Δίνεται $\dfrac{h}{m_e c} = 2{,}43 \times 10^{-12}$ m.
   α) Βρες το μήκος κύματος του σκεδαζόμενου φωτονίου.
   β) Τι ποσοστό της ενέργειάς του έχασε το φωτόνιο;
   γ) Βρες την κινητική ενέργεια του ηλεκτρονίου μετά την κρούση.
   δ) Βρες το μέτρο της ορμής του ηλεκτρονίου μετά την κρούση.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/compton-matter-waves
