# Μέλαν σώμα και φωτοηλεκτρικό φαινόμενο

> Πώς φάνηκε ότι το φως έρχεται σε πακέτα ενέργειας hf.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/blackbody-photoelectric

## Τι θα μάθεις

- Να περιγράφεις το φάσμα του μέλανος σώματος και πώς μετατοπίζεται το μέγιστο όταν ανεβαίνει η θερμοκρασία.
- Να εξηγείς την υπόθεση του Planck και να υπολογίζεις την ενέργεια ενός φωτονίου με E = hf.
- Να εφαρμόζεις την εξίσωση του Einstein hf = φ + K_max, τη συχνότητα κατωφλίου και την τάση αποκοπής.
- Να εξηγείς γιατί το κυματικό μοντέλο του φωτός δεν μπορεί να περιγράψει το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο.

## Εκεί που η κλασική φυσική σταμάτησε

Στα τέλη του 19ου αιώνα η φυσική έμοιαζε σχεδόν τελειωμένη. Η μηχανική του Newton εξηγούσε την κίνηση, οι εξισώσεις του Maxwell το φως ως ηλεκτρομαγνητικό κύμα. Έμεναν «λίγα» πειράματα που δεν ταίριαζαν. Δύο από αυτά, η ακτινοβολία των θερμών σωμάτων και το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο, οδήγησαν σε μια εντελώς νέα εικόνα: η ενέργεια του φωτός δεν μοιράζεται συνεχώς, αλλά σε **πακέτα**.

Σε αυτό το κεφάλαιο θα συναντήσεις πολλές φορές τη **σταθερά του Planck**:

$$
h = 6{,}63 \times 10^{-34} \ J \cdot s
$$

Είναι απίστευτα μικρή, και αυτός είναι ο λόγος που τα κβαντικά φαινόμενα δεν φαίνονται στην καθημερινή ζωή.

## Η ακτινοβολία του μέλανος σώματος

Κάθε σώμα σε οποιαδήποτε θερμοκρασία εκπέμπει ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία. Το σώμα σου εκπέμπει στο υπέρυθρο· το σύρμα μιας φρυγανιέρας, πιο ζεστό, φτάνει να λάμπει κόκκινο.

**Μέλαν σώμα** λέμε ένα ιδανικό σώμα που **απορροφά όλη** την ακτινοβολία που πέφτει πάνω του. Ένα τέτοιο σώμα είναι και ο τέλειος εκπομπός: η ακτινοβολία που εκπέμπει εξαρτάται **μόνο από τη θερμοκρασία του**, όχι από το υλικό. Καλή πρακτική προσέγγιση είναι μια κοιλότητα με μια μικρή τρύπα: ό,τι μπαίνει από την τρύπα χάνεται μέσα της.

Αν μετρήσεις πόση ενέργεια εκπέμπεται σε κάθε μήκος κύματος, παίρνεις μια καμπύλη με ένα μέγιστο. Το πείραμα έδειξε δύο πράγματα:

- Όσο αυξάνεται η θερμοκρασία, αυξάνεται η **συνολική** ενέργεια που ακτινοβολείται, σε όλα τα μήκη κύματος.
- Το **μέγιστο** της καμπύλης μετατοπίζεται προς **μικρότερα μήκη κύματος**. Αυτός είναι ο **νόμος του Wien**.

Γι' αυτό ένα μέταλλο που θερμαίνεται λάμπει πρώτα σκούρο κόκκινο, μετά πορτοκαλί, μετά κιτρινωπό λευκό. Και γι' αυτό τα πιο θερμά αστέρια φαίνονται γαλαζωπά.

*Τα σύρματα μιας φρυγανιέρας φτάνουν μερικές εκατοντάδες βαθμούς Κελσίου. Το μέγιστο της ακτινοβολίας τους είναι ακόμη στο υπέρυθρο· μόνο η «ουρά» της καμπύλης περνά στο ορατό, στο κόκκινο. Ένα πολύ θερμότερο σύρμα, όπως στις παλιές λάμπες πυρακτώσεως, μετατοπίζει το μέγιστο προς μικρότερα μήκη κύματος και λάμπει σχεδόν λευκό.*

### Η υπόθεση του Planck

Η κλασική θεωρία προέβλεπε ότι η ακτινοβολούμενη ενέργεια μεγαλώνει χωρίς όριο καθώς μικραίνει το μήκος κύματος. Το πείραμα έδειχνε το αντίθετο: στα μικρά μήκη κύματος η καμπύλη πέφτει στο μηδέν.

Ο **Max Planck** το 1900 βρήκε τύπο που ταίριαζε ακριβώς με τις μετρήσεις, με το κόστος μιας τολμηρής υπόθεσης: οι ταλαντωτές (τα άτομα) στα τοιχώματα του σώματος δεν μπορούν να έχουν οποιαδήποτε ενέργεια, αλλά μόνο **ακέραια πολλαπλάσια** της ποσότητας $hf$:

$$
E = n h f, \qquad n = 1, 2, 3, \ldots
$$

Η ενέργεια είναι **κβαντισμένη**. Ένας ταλαντωτής μπορεί να εκπέμψει ή να απορροφήσει ενέργεια μόνο σε «κβάντα» $hf$.

> **Κλειδί**
>
> Ο Einstein πήγε την ιδέα ένα βήμα παραπέρα: και το ίδιο το φως αποτελείται από κβάντα ενέργειας, τα **φωτόνια**. Κάθε φωτόνιο φωτός συχνότητας $f$ μεταφέρει ενέργεια
>
> $$
> E = h f = \frac{h c}{\lambda}
> $$
>
> Μεγαλύτερη συχνότητα σημαίνει πιο «ενεργητικό» φωτόνιο. Ένα φωτόνιο υπεριώδους μεταφέρει περισσότερη ενέργεια από ένα φωτόνιο ερυθρού, όσο αμυδρό κι αν είναι το υπεριώδες.

Στις ασκήσεις βολεύει συχνά το **ηλεκτρονιοβόλτ**: $1 \ eV = 1{,}6 \times 10^{-19}$ J, η ενέργεια που αποκτά ένα ηλεκτρόνιο όταν επιταχυνθεί από διαφορά δυναμικού $1$ V.

## Το φωτοηλεκτρικό φαινόμενο

Όταν φως κατάλληλης συχνότητας πέφτει σε μια μεταλλική επιφάνεια, από αυτή **εκπέμπονται ηλεκτρόνια**. Αυτό είναι το **φωτοηλεκτρικό φαινόμενο**, και τα ηλεκτρόνια λέγονται φωτοηλεκτρόνια.

Η τυπική διάταξη είναι ένας σωλήνας κενού με δύο ηλεκτρόδια: την **κάθοδο**, όπου πέφτει το φως, και την **άνοδο**, που μαζεύει τα ηλεκτρόνια. Ένα αμπερόμετρο μετρά το ρεύμα. Αν κάνεις την άνοδο **αρνητική** ως προς την κάθοδο, τα ηλεκτρόνια φρενάρουν. Στην τάση όπου ακόμη και τα ταχύτερα δεν φτάνουν πια στην άνοδο, το ρεύμα μηδενίζεται. Αυτή είναι η **τάση αποκοπής** $V_0$.

Τα πειραματικά δεδομένα είναι τέσσερα:

1. Για κάθε μέταλλο υπάρχει μια **συχνότητα κατωφλίου** $f_0$. Κάτω από αυτήν δεν εκπέμπεται κανένα ηλεκτρόνιο, όσο ισχυρό κι αν είναι το φως.
2. Η **μέγιστη κινητική ενέργεια** των φωτοηλεκτρονίων αυξάνεται με τη **συχνότητα** και **δεν εξαρτάται από την ένταση** του φωτός.
3. Η ένταση του φωτός επηρεάζει μόνο τον **αριθμό** των ηλεκτρονίων, δηλαδή το ρεύμα.
4. Η εκπομπή είναι **ακαριαία**: δεν υπάρχει μετρήσιμη καθυστέρηση, ακόμη και με πολύ αμυδρό φως.

### Γιατί αποτυγχάνει το κυματικό μοντέλο

Αν το φως ήταν μόνο κύμα, η ενέργειά του θα απλωνόταν συνεχώς πάνω στην επιφάνεια και θα εξαρτιόταν από την ένταση. Τότε:

- Οποιαδήποτε συχνότητα, αρκετά έντονη, θα έπρεπε κάποια στιγμή να βγάλει ηλεκτρόνια. Κατώφλι δεν θα υπήρχε.
- Πιο έντονο φως θα έδινε ταχύτερα ηλεκτρόνια.
- Με αμυδρό φως, ένα ηλεκτρόνιο θα χρειαζόταν χρόνο για να «μαζέψει» την ενέργεια που του λείπει, άρα θα υπήρχε καθυστέρηση.

Τίποτα από αυτά δεν παρατηρείται.

### Η εξίσωση του Einstein

Ο Einstein (1905) εξήγησε τα πάντα με τα φωτόνια. Κάθε φωτόνιο αλληλεπιδρά με **ένα** ηλεκτρόνιο και του δίνει **όλη** την ενέργειά του $hf$, ή τίποτα. Ένα μέρος της ενέργειας, το **έργο εξαγωγής** $\varphi$, ξοδεύεται για να βγει το ηλεκτρόνιο από το μέταλλο. Το υπόλοιπο γίνεται κινητική ενέργεια:

$$
h f = \varphi + K_{\max}
$$

Το $K_{\max}$ αφορά τα ηλεκτρόνια που φεύγουν από την επιφάνεια χωρίς άλλες απώλειες· όσα βρίσκονται πιο βαθιά βγαίνουν με λιγότερη ενέργεια.

> **Κλειδί**
>
> Από μία εξίσωση προκύπτουν όλα τα πειραματικά δεδομένα:
>
> - **Κατώφλι:** για να βγει ηλεκτρόνιο πρέπει $hf \geq \varphi$, άρα $f_0 = \dfrac{\varphi}{h}$.
> - **Ενέργεια και συχνότητα:** $K_{\max} = hf - \varphi$, γραμμική με την $f$, με κλίση $h$ για κάθε μέταλλο.
> - **Ένταση:** πιο έντονο φως σημαίνει **περισσότερα φωτόνια**, όχι πιο ενεργητικά. Περισσότερα ηλεκτρόνια, ίδιο $K_{\max}$.
> - **Ακαριαία εκπομπή:** η ενέργεια δίνεται σε μία κρούση, δεν μαζεύεται σιγά σιγά.
>
> Και η τάση αποκοπής μετρά απευθείας τη μέγιστη κινητική ενέργεια:
>
> $$
> e V_0 = K_{\max}
> $$

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο συχνά λάθη:
>
> - **Η ένταση δεν αλλάζει το $V_0$.** Διπλάσια ένταση με την ίδια συχνότητα δίνει διπλάσιο ρεύμα κόρου, αλλά ίδια τάση αποκοπής.
> - **Το $\varphi$ είναι ιδιότητα του μετάλλου**, όχι του φωτός. Αλλάζοντας φως αλλάζεις το $K_{\max}$· το $\varphi$ και το $f_0$ μένουν ίδια.

Η γραφική παράσταση του $K_{\max}$ συναρτήσει του $f$ είναι ευθεία. Τέμνει τον άξονα των συχνοτήτων στο $f_0$, και αν την προεκτείνεις, τέμνει τον κατακόρυφο άξονα στο $-\varphi$. Η κλίση της είναι η σταθερά $h$, ίδια για όλα τα μέταλλα: ευθείες για διαφορετικά μέταλλα είναι **παράλληλες**. Έτσι μέτρησε ο Millikan τη σταθερά του Planck.

> **Θυμήσου**
>
> Το φως συμπεριφέρεται ως κύμα στη συμβολή και στην περίθλαση, και ως ρεύμα σωματιδίων στο φωτοηλεκτρικό φαινόμενο. Δεν είναι «άλλοτε το ένα, άλλοτε το άλλο»: είναι κάτι που δεν μοιάζει ακριβώς με κανένα από τα δύο, και κάθε πείραμα αναδεικνύει τη μία όψη του. Αυτός είναι ο **κυματοσωματιδιακός δυϊσμός** του φωτός.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα λέιζερ ισχύος \$3\$ mW εκπέμπει φως μήκους κύματος \$663\$ nm. Πόση ενέργεια έχει κάθε φωτόνιο και πόσα φωτόνια εκπέμπει κάθε δευτερόλεπτο;

1. **Ενέργεια φωτονίου:**

   $E = \dfrac{hc}{\lambda} = \dfrac{6{,}63 \times 10^{-34} \cdot 3 \times 10^{8}}{6{,}63 \times 10^{-7}} = 3 \times 10^{-19}$ J
2. Σε ηλεκτρονιοβόλτ: $E = \dfrac{3 \times 10^{-19}}{1{,}6 \times 10^{-19}} \approx 1{,}9$ eV
3. **Αριθμός φωτονίων το δευτερόλεπτο.** Η ισχύς είναι ενέργεια ανά δευτερόλεπτο, άρα $P = N \cdot E$ με $N$ τα φωτόνια ανά δευτερόλεπτο:

   $N = \dfrac{P}{E} = \dfrac{3 \times 10^{-3}}{3 \times 10^{-19}} = 10^{16}$ φωτόνια/s
4. **Γιατί δεν βλέπεις τα «πακέτα»:** δέκα εκατομμύρια δισεκατομμύρια φωτόνια το δευτερόλεπτο, από ένα μικρό λέιζερ. Η κοκκώδης φύση του φωτός χάνεται μέσα σε τόσο μεγάλο πλήθος.

### Παράδειγμα 2: Ένα μέταλλο έχει έργο εξαγωγής \$\varphi = 3{,}2 \times 10^{-19}\$ J. Βρες τη συχνότητα κατωφλίου, και την τάση αποκοπής όταν φωτίζεται με φως μήκους κύματος \$400\$ nm.

1. **Συχνότητα κατωφλίου:**

   $f_0 = \dfrac{\varphi}{h} = \dfrac{3{,}2 \times 10^{-19}}{6{,}63 \times 10^{-34}} \approx 4{,}83 \times 10^{14}$ Hz
2. **Ενέργεια του φωτονίου:**

   $hf = \dfrac{hc}{\lambda} = \dfrac{1{,}989 \times 10^{-25}}{4 \times 10^{-7}} \approx 4{,}97 \times 10^{-19}$ J

   Είναι μεγαλύτερη από το $\varphi$, άρα υπάρχει φωτοηλεκτρικό φαινόμενο.
3. **Μέγιστη κινητική ενέργεια:**

   $K_{\max} = hf - \varphi = 4{,}97 \times 10^{-19} - 3{,}2 \times 10^{-19} = 1{,}77 \times 10^{-19}$ J
4. **Τάση αποκοπής:**

   $V_0 = \dfrac{K_{\max}}{e} = \dfrac{1{,}77 \times 10^{-19}}{1{,}6 \times 10^{-19}} \approx 1{,}1$ V

### Παράδειγμα 3: Φως συχνότητας \$1{,}2 \times 10^{15}\$ Hz πέφτει σε μια κάθοδο και η τάση αποκοπής μετριέται \$V\_0 = 2\$ V. Βρες το έργο εξαγωγής του μετάλλου.

1. **Η μέγιστη κινητική ενέργεια** από την τάση αποκοπής:

   $K_{\max} = eV_0 = 1{,}6 \times 10^{-19} \cdot 2 = 3{,}2 \times 10^{-19}$ J
2. **Η ενέργεια του φωτονίου:**

   $hf = 6{,}63 \times 10^{-34} \cdot 1{,}2 \times 10^{15} \approx 7{,}96 \times 10^{-19}$ J
3. **Από την εξίσωση του Einstein:**

   $\varphi = hf - K_{\max} = 7{,}96 \times 10^{-19} - 3{,}2 \times 10^{-19} = 4{,}76 \times 10^{-19}$ J, περίπου $3$ eV

### Παράδειγμα 4: Σε μια φωτοκάθοδο πέφτει φως συχνότητας μεγαλύτερης από το κατώφλι. Τι αλλάζει αν διπλασιάσεις την ένταση, και τι αν διπλασιάσεις τη συχνότητα;

1. **Διπλάσια ένταση, ίδια συχνότητα.** Διπλάσια φωτόνια το δευτερόλεπτο, καθένα με την ίδια ενέργεια $hf$. Διπλασιάζεται ο αριθμός των ηλεκτρονίων, άρα το ρεύμα κόρου. Το $K_{\max}$ και η τάση αποκοπής **μένουν ίδια**.
2. **Διπλάσια συχνότητα.** Κάθε φωτόνιο έχει διπλάσια ενέργεια:

   $K'_{\max} = 2hf - \varphi$
3. Σύγκρινε με το $2K_{\max} = 2hf - 2\varphi$. Ισχύει $K'_{\max} = 2K_{\max} + \varphi$, άρα το $K_{\max}$ γίνεται **περισσότερο από διπλάσιο**.
4. **Το δίδαγμα:** το $K_{\max}$ είναι γραμμικό με την $f$, όχι ανάλογο. Το ανάλογο ισχύει μόνο αν το $\varphi$ ήταν μηδέν.

## Ερωτήσεις

1. Η θερμοκρασία ενός μέλανος σώματος αυξάνεται. Τι συμβαίνει στο μήκος κύματος όπου η ακτινοβολία του είναι μέγιστη;
   - μικραίνει
   - μεγαλώνει
   - μένει ίδιο, αυξάνεται μόνο η ένταση
   - εξαρτάται από το υλικό του σώματος
2. Ποια ήταν η βασική υπόθεση του Planck για τους ταλαντωτές του μέλανος σώματος;
   - η ενέργειά τους παίρνει μόνο τιμές $nhf$
   - η ενέργειά τους μεταβάλλεται συνεχώς
   - εκπέμπουν μόνο ορατό φως
   - η ενέργειά τους είναι ανάλογη του μήκους κύματος
3. Ποιο φωτόνιο μεταφέρει τη μεγαλύτερη ενέργεια;
   - του υπεριώδους
   - του ερυθρού
   - του υπέρυθρου
   - όλα ίδια, αφού ταξιδεύουν με $c$
4. Φως συχνότητας μικρότερης από τη συχνότητα κατωφλίου πέφτει σε ένα μέταλλο. Αν αυξήσεις πολύ την έντασή του:
   - δεν εκπέμπονται ηλεκτρόνια
   - κάποια στιγμή εκπέμπονται ηλεκτρόνια
   - εκπέμπονται ηλεκτρόνια με μικρή ταχύτητα
   - το μέταλλο φορτίζεται αρνητικά
5. Διπλασιάζεις την ένταση του φωτός σε μια φωτοκάθοδο, με την ίδια συχνότητα. Η τάση αποκοπής:
   - μένει ίδια
   - διπλασιάζεται
   - υποδιπλασιάζεται
   - τετραπλασιάζεται
6. Η γραφική παράσταση του $K_{\max}$ συναρτήσει της συχνότητας για δύο διαφορετικά μέταλλα δίνει:
   - δύο παράλληλες ευθείες
   - δύο ευθείες από την αρχή των αξόνων
   - δύο ευθείες με διαφορετική κλίση
   - την ίδια ευθεία
7. Ποιο πειραματικό δεδομένο του φωτοηλεκτρικού φαινομένου θα ήταν αναμενόμενο και με το κυματικό μοντέλο του φωτός;
   - πιο έντονο φως δίνει μεγαλύτερο ρεύμα
   - η ύπαρξη συχνότητας κατωφλίου
   - η ακαριαία εκπομπή με αμυδρό φως
   - το $K_{\max}$ αυξάνεται με τη συχνότητα
8. Η τάση αποκοπής σε ένα φωτοκύτταρο είναι $V_0 = 1{,}5$ V. Πόση είναι η μέγιστη κινητική ενέργεια των φωτοηλεκτρονίων;
   - $2{,}4 \times 10^{-19}$ J
   - $1{,}5$ J
   - $1{,}07 \times 10^{-19}$ J
   - $9{,}4 \times 10^{18}$ J

## Ασκήσεις

1. Βρες την ενέργεια ενός φωτονίου πράσινου φωτός συχνότητας $f = 5 \times 10^{14}$ Hz.
2. Ένα φωτόνιο μεταφέρει ενέργεια $4{,}8 \times 10^{-19}$ J. Πόση είναι η ενέργειά του σε ηλεκτρονιοβόλτ;
3. Ένα μέταλλο έχει έργο εξαγωγής $2{,}5$ eV. Πέφτει πάνω του πορτοκαλί φως με μήκος κύματος $600$ nm στο κενό. Βγάζει φωτοηλεκτρόνια;
4. Υπεριώδες φως με μήκος κύματος $200$ nm στο κενό πέφτει σε μέταλλο, και η τάση αποκοπής είναι $3{,}2$ V. Βρες το έργο εξαγωγής του μετάλλου σε eV.
5. Φως συχνότητας $f = 10^{15}$ Hz πέφτει σε μέταλλο με έργο εξαγωγής $\varphi = 4 \times 10^{-19}$ J.
   α) Βρες τη μέγιστη κινητική ενέργεια των φωτοηλεκτρονίων.
   β) Βρες την τάση αποκοπής.
6. Η γραφική παράσταση του $K_{\max}$ συναρτήσει της συχνότητας για ένα μέταλλο είναι ευθεία που τέμνει τον άξονα των συχνοτήτων στο $5 \times 10^{14}$ Hz.
   α) Βρες το έργο εξαγωγής του μετάλλου.
   β) Βρες το $K_{\max}$ όταν η συχνότητα είναι $8 \times 10^{14}$ Hz.
   γ) Πόση είναι η κλίση της ευθείας;
7. Μονοχρωματική ακτινοβολία μήκους κύματος $331{,}5$ nm και ισχύος $1{,}2$ mW πέφτει σε φωτοκάθοδο με έργο εξαγωγής $\varphi = 3{,}6 \times 10^{-19}$ J. Ένα στα εκατό φωτόνια που φτάνουν στην κάθοδο απελευθερώνει ηλεκτρόνιο, και όλα τα ηλεκτρόνια φτάνουν στην άνοδο.
   α) Βρες την ενέργεια κάθε φωτονίου.
   β) Πόσα φωτόνια φτάνουν στην κάθοδο κάθε δευτερόλεπτο;
   γ) Βρες την τάση αποκοπής.
   δ) Βρες την ένταση του ρεύματος στο κύκλωμα.
8. Το μήκος κύματος κατωφλίου ενός μετάλλου στο κενό είναι $663$ nm. Δίνεται η μάζα του ηλεκτρονίου $m_e = 9{,}1 \times 10^{-31}$ kg.
   α) Βρες το έργο εξαγωγής του μετάλλου.
   β) Το μέταλλο φωτίζεται με ακτινοβολία συχνότητας $10^{15}$ Hz. Βρες την τάση αποκοπής.
   γ) Βρες τη μέγιστη ταχύτητα των φωτοηλεκτρονίων.
   δ) Πόσα φωτοηλεκτρόνια βγάζει φως μήκους κύματος $700$ nm, όσο έντονο κι αν είναι;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/blackbody-photoelectric
