# Εναλλασσόμενη τάση και ρεύμα

> Το πλαίσιο που γυρίζει μέσα σε πεδίο, ενεργός ένταση και τάση, και η ισχύς στο σπίτι.

Φυσική, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/alternating-current

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις την ΗΕΔ από επαγωγή σε αγωγό που στρέφεται μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο.
- Να γράφεις την εναλλασσόμενη τάση υ = V ημωt ενός στρεφόμενου πλαισίου, με V = NBωA.
- Να ορίζεις την ενεργό ένταση και την ενεργό τάση και να τις συνδέεις με τα πλάτη.
- Να υπολογίζεις τη μέση ισχύ και τη θερμότητα Joule σε ωμικό αντιστάτη.

## Στρεφόμενος αγωγός

Ξεκινάς από το πιο απλό: μια μεταλλική ράβδος μήκους $\ell$ στρέφεται με σταθερή γωνιακή ταχύτητα $\omega$ γύρω από άξονα που περνά από το ένα άκρο της, μέσα σε ομογενές μαγνητικό πεδίο $B$ κάθετο στο επίπεδο της περιστροφής.

Σε χρόνο $\Delta t$ η ράβδος στρέφεται κατά γωνία $\Delta\theta = \omega\Delta t$ και «σαρώνει» έναν κυκλικό τομέα εμβαδού

$$
\Delta A = \frac{1}{2}\ell^2\Delta\theta = \frac{1}{2}\ell^2\omega\Delta t
$$

Η μαγνητική ροή μέσα από την επιφάνεια που σαρώνει μεταβάλλεται κατά $\Delta\Phi = B\Delta A$, οπότε ο νόμος του Faraday δίνει

$$
E = \frac{\Delta\Phi}{\Delta t} = \frac{1}{2}B\omega\ell^2
$$

Η ΗΕΔ είναι **σταθερή**, γιατί ο ρυθμός με τον οποίο σαρώνεται εμβαδόν είναι σταθερός. Ισοδύναμα, μπορείς να τη δεις ως $E = B\,\upsilon_{\mu}\,\ell$, με $\upsilon_{\mu} = \frac{\omega\ell}{2}$ τη μέση ταχύτητα των σημείων της ράβδου, δηλαδή την ταχύτητα του μέσου της.

## Στρεφόμενο πλαίσιο

Τώρα ένα πλαίσιο με $N$ σπείρες, εμβαδού $A$, στρέφεται με σταθερή $\omega$ γύρω από άξονα κάθετο στο ομογενές πεδίο $B$. Τη στιγμή $t = 0$ το επίπεδό του είναι **κάθετο** στις δυναμικές γραμμές. Μετά από χρόνο $t$ η κάθετη στο πλαίσιο έχει στραφεί κατά $\omega t$, και η ροή μέσα από κάθε σπείρα είναι

$$
\Phi = BA\,\sigma\upsilon\nu\omega t
$$

Η ροή αλλάζει συνεχώς, άρα αναπτύσσεται ΗΕΔ. Αποδεικνύεται ότι

$$
\upsilon = V\,\eta\mu\omega t, \qquad V = NB\omega A
$$

Μπορείς να το δεις και από τις πλευρές του πλαισίου. Οι δύο πλευρές που είναι παράλληλες στον άξονα κινούνται κυκλικά· μόνο η συνιστώσα της ταχύτητάς τους που είναι **κάθετη** στο πεδίο δίνει ΗΕΔ, και αυτή είναι ανάλογη του $\eta\mu\omega t$. Οι δύο πλευρές δίνουν ΗΕΔ που προστίθενται γύρω από το πλαίσιο, και οι $N$ σπείρες πολλαπλασιάζουν το αποτέλεσμα.

> **Κλειδί**
>
> Η τάση και η ροή είναι **μετατοπισμένες κατά ένα τέταρτο περιόδου**:
>
> | Θέση πλαισίου                   | Ροή           | Τάση             |
> | ------------------------------- | ------------- | ---------------- |
> | επίπεδο **κάθετο** στο πεδίο    | μέγιστη, $BA$ | **μηδέν**        |
> | επίπεδο **παράλληλο** στο πεδίο | μηδέν         | **μέγιστη**, $V$ |
>
> Η τάση δεν εξαρτάται από το πόση ροή υπάρχει αλλά από το πόσο γρήγορα αλλάζει. Η ροή αλλάζει πιο γρήγορα όταν περνάει από το μηδέν.

Η συχνότητα της τάσης είναι η συχνότητα περιστροφής του πλαισίου, $f = \dfrac{\omega}{2\pi}$. Το ηλεκτρικό δίκτυο στην Ελλάδα έχει $f = 50$ Hz, άρα $\omega = 100\pi$ rad/s.

*Ανεμογεννήτριες στη Νάξο. Τα πτερύγια γυρίζουν τον δρομέα μιας γεννήτριας στην κορυφή του πύργου, και η σχετική περιστροφή πηνίων και μαγνητικού πεδίου μεταβάλλει συνεχώς τη ροή. Το αποτέλεσμα είναι εναλλασσόμενη τάση, όπως στο στρεφόμενο πλαίσιο της ενότητας, απλώς με πολλά πηνία και πολύ ισχυρότερο πεδίο.*

## Εναλλασσόμενο ρεύμα

Αν στα άκρα της πηγής συνδέσεις ωμικό αντιστάτη $R$, το ρεύμα ακολουθεί την τάση στιγμή προς στιγμή, σύμφωνα με τον νόμο του Ohm:

$$
i = \frac{\upsilon}{R} = I\,\eta\mu\omega t, \qquad I = \frac{V}{R}
$$

Το ρεύμα αλλάζει φορά δύο φορές σε κάθε περίοδο, δηλαδή $100$ φορές το δευτερόλεπτο στο δίκτυο. Στον ωμικό αντιστάτη ρεύμα και τάση είναι **σε φάση**: μηδενίζονται μαζί και γίνονται μέγιστα μαζί.

## Ενεργός ένταση και ενεργός τάση

Ο μέσος όρος του $i$ σε μια περίοδο είναι μηδέν, γιατί το ρεύμα περνάει όσο χρόνο προς τη μία φορά τόσο και προς την άλλη. Ο αντιστάτης όμως ζεσταίνεται και στις δύο φορές. Χρειάζεσαι ένα μέγεθος που να μετράει **την ικανότητα του ρεύματος να παράγει θερμότητα**.

> **Κλειδί**
>
> **Ενεργός ένταση** $I_{\varepsilon\nu}$ ενός εναλλασσόμενου ρεύματος είναι η ένταση του **συνεχούς** ρεύματος που, περνώντας από τον ίδιο αντιστάτη για τον ίδιο χρόνο, παράγει **την ίδια θερμότητα**. Για ημιτονοειδές ρεύμα:
>
> $$
> I_{\varepsilon\nu} = \frac{I}{\sqrt{2}}, \qquad V_{\varepsilon\nu} = \frac{V}{\sqrt{2}}
> $$

Από πού βγαίνει το $\sqrt{2}$: η στιγμιαία ισχύς στον αντιστάτη είναι $p = i^2 R = I^2 R\,\eta\mu^2\omega t$. Ο μέσος όρος του $\eta\mu^2\omega t$ σε μια περίοδο είναι $\tfrac{1}{2}$: το $\eta\mu^2\omega t$ και το $\sigma\upsilon\nu^2\omega t$ έχουν τον ίδιο μέσο όρο σε μια περίοδο, και το άθροισμά τους είναι πάντα $1$. Άρα η μέση ισχύς είναι $\tfrac{1}{2}I^2 R$, και για να τη δώσει ένα συνεχές ρεύμα πρέπει $I_{\varepsilon\nu}^2 = \tfrac{1}{2}I^2$.

Τα $230$ V της πρίζας είναι **ενεργός** τάση. Το πλάτος είναι $230\sqrt{2} \approx 325$ V. Τα αμπερόμετρα και τα βολτόμετρα εναλλασσόμενου δείχνουν ενεργές τιμές.

## Ισχύς και νόμος του Joule

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ρεύμα και ισχύς σε αντιστάτη 1 Ω*

Σε ωμικό αντιστάτη, η **μέση ισχύς** γράφεται με τις ενεργές τιμές ακριβώς όπως στο συνεχές:

$$
P = V_{\varepsilon\nu}\, I_{\varepsilon\nu} = I_{\varepsilon\nu}^2 R = \frac{V_{\varepsilon\nu}^2}{R}
$$

και η θερμότητα που εκλύεται σε χρόνο $t$ (πολύ μεγαλύτερο από την περίοδο) δίνεται από τον **νόμο του Joule**:

$$
Q = I_{\varepsilon\nu}^2 R\, t
$$

Η **μέγιστη** στιγμιαία ισχύς είναι $VI = 2P$, διπλάσια από τη μέση.

> **Πρόσεχε**
>
> Πρόσεξε ποια τιμή σου δίνουν και ποια ζητάνε. Ο τύπος $P = V_{\varepsilon\nu}I_{\varepsilon\nu}$ με **πλάτη** στη θέση των ενεργών τιμών δίνει διπλάσιο αποτέλεσμα, γιατί $VI = 2V_{\varepsilon\nu}I_{\varepsilon\nu}$. Στην εξίσωση $\upsilon = 200\sqrt{2}\,\eta\mu(100\pi t)$ το $200\sqrt{2}$ είναι πλάτος· η ενεργός τάση είναι $200$ V.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Μεταλλική ράβδος μήκους \$0{,}5\$ m στρέφεται με \$\omega = 20\$ rad/s γύρω από το ένα άκρο της, σε ομογενές πεδίο \$0{,}4\$ T κάθετο στο επίπεδο περιστροφής. Πόση ΗΕΔ αναπτύσσεται στα άκρα της;

1. $E = \dfrac{1}{2}B\omega\ell^2 = \dfrac{1}{2} \cdot 0{,}4 \cdot 20 \cdot 0{,}5^2$
2. $E = 4 \cdot 0{,}25 = 1$ V
3. **Εξάρτηση.** Διπλάσια γωνιακή ταχύτητα δίνει $2$ V. Διπλάσιο μήκος δίνει $4$ V, γιατί το μήκος μπαίνει στο τετράγωνο: μεγαλώνει και το εμβαδόν που σαρώνεται και η ταχύτητα των σημείων.

### Παράδειγμα 2: Πλαίσιο με \$100\$ σπείρες εμβαδού \$0{,}02\$ m² στρέφεται με συχνότητα \$50\$ Hz σε ομογενές πεδίο \$0{,}5\$ T. Τη στιγμή \$t = 0\$ το επίπεδό του είναι κάθετο στο πεδίο. Γράψε την εξίσωση της τάσης και βρες την τιμή της τη στιγμή \$t = \frac{1}{600}\$ s.

1. $\omega = 2\pi f = 100\pi$ rad/s
2. $V = NB\omega A = 100 \cdot 0{,}5 \cdot 100\pi \cdot 0{,}02 = 100\pi \approx 314$ V
3. Αφού στο $t = 0$ η ροή είναι μέγιστη, η τάση ξεκινά από το μηδέν:

   $\upsilon = 100\pi\,\eta\mu(100\pi t)$ στο S.I.
4. **Τη στιγμή $t = \frac{1}{600}$ s:** $100\pi \cdot \dfrac{1}{600} = \dfrac{\pi}{6}$, άρα

   $\upsilon = 100\pi \cdot \eta\mu\dfrac{\pi}{6} = 50\pi \approx 157$ V

   Η τάση φτάνει για πρώτη φορά στο πλάτος της όταν $100\pi t = \frac{\pi}{2}$, δηλαδή τη στιγμή $t = 0{,}005$ s, ένα τέταρτο της περιόδου.

### Παράδειγμα 3: Η τάση \$\upsilon = 200\sqrt{2}\\,\eta\mu(100\pi t)\$ (S.I.) εφαρμόζεται σε αντιστάτη \$40\ \Omega\$. Βρες την ενεργό ένταση, τη μέση ισχύ και τη θερμότητα σε \$10\$ min.

1. **Ενεργός τάση:** $V_{\varepsilon\nu} = \dfrac{200\sqrt{2}}{\sqrt{2}} = 200$ V
2. **Ενεργός ένταση:** $I_{\varepsilon\nu} = \dfrac{V_{\varepsilon\nu}}{R} = \dfrac{200}{40} = 5$ A, και πλάτος ρεύματος $I = 5\sqrt{2} \approx 7{,}07$ A.
3. **Μέση ισχύς:** $P = V_{\varepsilon\nu}I_{\varepsilon\nu} = 200 \cdot 5 = 1000$ W. Η μέγιστη στιγμιαία είναι $2000$ W.
4. **Θερμότητα σε $10$ min $= 600$ s:**

   $Q = P\,t = 1000 \cdot 600 = 6 \cdot 10^5$ J

### Παράδειγμα 4: Γεννήτρια (στρεφόμενο πλαίσιο) τροφοδοτεί αντιστάτη. Διπλασιάζεις τη γωνιακή ταχύτητα του πλαισίου. Τι παθαίνουν η συχνότητα, το πλάτος της τάσης και η μέση ισχύς στον αντιστάτη;

1. **Συχνότητα:** $f = \dfrac{\omega}{2\pi}$, άρα **διπλασιάζεται**.
2. **Πλάτος τάσης:** $V = NB\omega A$, ανάλογο του $\omega$, άρα **διπλασιάζεται**. Το ίδιο και η ενεργός τάση.
3. **Μέση ισχύς:** $P = \dfrac{V_{\varepsilon\nu}^2}{R}$, ανάλογη του τετραγώνου της τάσης, άρα **τετραπλασιάζεται**.
4. **Από πού έρχεται η ενέργεια;** Από αυτόν που γυρίζει το πλαίσιο. Σύμφωνα με τον κανόνα του Lenz, το ρεύμα του πλαισίου δέχεται δυνάμεις Laplace που αντιστέκονται στην περιστροφή· για να γυρίζει γρηγορότερα, πρέπει να προσφέρεις τετραπλάσια ισχύ.

## Ερωτήσεις

1. Ράβδος μήκους $\ell$ στρέφεται γύρω από το ένα άκρο της σε ομογενές πεδίο κάθετο στο επίπεδο περιστροφής. Αν διπλασιάσεις το μήκος της, η ΗΕΔ:
   - τετραπλασιάζεται
   - διπλασιάζεται
   - μένει ίδια
   - υποδιπλασιάζεται
2. Πλαίσιο $N$ σπειρών, εμβαδού $A$, στρέφεται με $\omega$ σε πεδίο $B$. Πόσο είναι το πλάτος της εναλλασσόμενης τάσης;
   - $NB\omega A$
   - $NBA$
   - $\frac{1}{2}NB\omega A$
   - $\frac{NB\omega A}{\sqrt{2}}$
3. Σε ποια θέση του στρεφόμενου πλαισίου η τάση είναι μηδέν;
   - Όταν το επίπεδό του είναι κάθετο στο πεδίο
   - Όταν το επίπεδό του είναι παράλληλο στο πεδίο
   - Σε καμία θέση, αφού στρέφεται συνεχώς
   - Όταν έχει στραφεί κατά $45^\circ$
4. Η τάση της πρίζας είναι $230$ V ενεργός τιμή. Πόσο είναι περίπου το πλάτος της;
   - $325$ V
   - $230$ V
   - $163$ V
   - $460$ V
5. Η ενεργός ένταση ενός εναλλασσόμενου ρεύματος ορίζεται ως:
   - η συνεχής ένταση που δίνει την ίδια θερμότητα στην ίδια αντίσταση
   - ο μέσος όρος της έντασης σε μια ολόκληρη περίοδο της ταλάντωσης
   - η μέγιστη τιμή που παίρνει η ένταση μέσα σε κάθε περίοδο
   - η ένταση τη στιγμή $t = T/4$
6. Ρεύμα $i = 4\,\eta\mu(100\pi t)$ (S.I.) περνά από αντιστάτη $10\ \Omega$. Πόση είναι η μέση ισχύς;
   - $80$ W
   - $160$ W
   - $40$ W
   - $0$ W
7. Στο διάγραμμα της ενότητας, με ποια συχνότητα ταλαντώνεται η στιγμιαία ισχύς σε σχέση με το ρεύμα;
   - με διπλάσια συχνότητα
   - με την ίδια συχνότητα
   - με τη μισή συχνότητα
   - δεν ταλαντώνεται, είναι σταθερή
8. Διπλασιάζεις τη γωνιακή ταχύτητα μιας γεννήτριας που τροφοδοτεί αντιστάτη. Η μέση ισχύς στον αντιστάτη:
   - τετραπλασιάζεται
   - διπλασιάζεται
   - μένει ίδια
   - υποδιπλασιάζεται

## Ασκήσεις

1. Το πλάτος ενός ημιτονοειδούς εναλλασσόμενου ρεύματος είναι $2\sqrt{2}$ A. Πόση είναι η ενεργός ένταση;
2. Σε αντιστάτη $60\ \Omega$ εφαρμόζεται εναλλασσόμενη τάση με ενεργό τιμή $120$ V. Πόση είναι η μέση ισχύς στον αντιστάτη;
3. Ορθογώνιο πλαίσιο $10$ cm × $20$ cm με $100$ σπείρες κάνει $600$ στροφές το λεπτό σε ομογενές πεδίο $0{,}1$ T, γύρω από άξονα κάθετο στο πεδίο. Πόσο είναι το πλάτος της τάσης που παράγεται;
4. Στρεφόμενο πλαίσιο δίνει ημιτονοειδή τάση πλάτους $40$ V και συχνότητας $25$ Hz. Τη στιγμή $t = 0$ το επίπεδό του είναι κάθετο στο πεδίο. Πόση είναι η τάση τη στιγμή $t = \frac{1}{300}$ s;
5. Η τάση $\upsilon = 100\sqrt{2}\,\eta\mu(100\pi t)$ (S.I.) εφαρμόζεται σε αντιστάτη $25\ \Omega$.
   α) Πόση είναι η συχνότητα;
   β) Πόση είναι η ενεργός ένταση του ρεύματος;
   γ) Πόση είναι η μέση ισχύς στον αντιστάτη;
6. Μεταλλική ράβδος μήκους $0{,}4$ m στρέφεται γύρω από το ένα άκρο της σε ομογενές πεδίο $0{,}5$ T, κάθετο στο επίπεδο περιστροφής. Στα άκρα της αναπτύσσεται ΗΕΔ $0{,}8$ V. Με πόση γωνιακή ταχύτητα στρέφεται;
   *Ράβδος ΟΑ μήκους ℓ = 0,4 m στρέφεται με γωνιακή ταχύτητα ω γύρω από το άκρο της Ο, μέσα σε ομογενές πεδίο B (⊗) κάθετο στο επίπεδο περιστροφής.*
7. Πλαίσιο με $50$ σπείρες εμβαδού $0{,}04$ m² στρέφεται με σταθερή γωνιακή ταχύτητα σε ομογενές πεδίο $0{,}5$ T, γύρω από άξονα κάθετο στο πεδίο. Τα άκρα του συνδέονται με αντιστάτη $50\ \Omega$· η αντίσταση του πλαισίου θεωρείται αμελητέα. Ο αντιστάτης παίρνει μέση ισχύ $100$ W.
   α) Πόσο είναι το πλάτος της τάσης;
   β) Με πόση γωνιακή ταχύτητα στρέφεται το πλαίσιο;
   γ) Πόση είναι η ισχύς στον αντιστάτη τη στιγμή που το επίπεδο του πλαισίου είναι παράλληλο στις δυναμικές γραμμές;
8. Πλαίσιο με $100$ σπείρες εμβαδού $0{,}05$ m² και αντίστασης $10\ \Omega$ στρέφεται με $\omega = 50$ rad/s σε ομογενές πεδίο $0{,}4$ T, γύρω από άξονα κάθετο στο πεδίο. Τα άκρα του συνδέονται με αντιστάτη $40\ \Omega$. Τη στιγμή $t = 0$ το επίπεδο του πλαισίου είναι κάθετο στο πεδίο.
   α) Ποια είναι η εξίσωση του ρεύματος στο κύκλωμα;
   β) Πόση είναι η ενεργός τάση στα άκρα του αντιστάτη;
   γ) Πόση είναι η μέση ισχύς στον αντιστάτη;
   δ) Πόση θερμότητα εκλύεται σε όλο το κύκλωμα σε $10$ min;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/physics/alternating-current
