# Περιγραφική στατιστική

> Πίνακες, διαγράμματα, μέτρα θέσης και διασποράς, και η κανονική κατανομή.

Μαθηματικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math/descriptive-statistics

## Τι θα μάθεις

- Να ξεχωρίζεις πληθυσμό και δείγμα, και να χαρακτηρίζεις μια μεταβλητή ως ποιοτική, ποσοτική διακριτή ή ποσοτική συνεχή.
- Να φτιάχνεις και να διαβάζεις πίνακες συχνοτήτων με σχετικές και αθροιστικές συχνότητες, ραβδογράμματα, κυκλικά διαγράμματα και ιστογράμματα με κλάσεις.
- Να υπολογίζεις μέση τιμή, διάμεσο και επικρατούσα τιμή, και να κρίνεις ποια περιγράφει καλύτερα ένα δείγμα.
- Να υπολογίζεις εύρος, διακύμανση και τυπική απόκλιση, και με το κομπιουτεράκι.
- Να χρησιμοποιείς τον συντελεστή μεταβολής για να συγκρίνεις δείγματα και να κρίνεις αν ένα δείγμα είναι ομοιογενές.
- Να εφαρμόζεις τον κανόνα 68–95–99,7 της κανονικής κατανομής.

## Από τη λίστα στην εικόνα

Μια δημοσκόπηση, ο βαθμός που πήρε ένα τμήμα σε ένα διαγώνισμα, οι ώρες που περνούν οι νέοι στο κινητό: πίσω από κάθε τέτοιο νούμερο υπάρχει μια μακριά λίστα από απαντήσεις. Η **στατιστική** είναι ο τρόπος να κάνεις αυτή τη λίστα κάτι που διαβάζεται με μια ματιά: έναν πίνακα, ένα διάγραμμα, δύο τρεις αριθμούς που λένε **γύρω από πού** μαζεύονται οι τιμές και **πόσο απλώνονται**.

## Πληθυσμός, δείγμα, μεταβλητές

**Πληθυσμός** είναι όλο το σύνολο που σε ενδιαφέρει: όλοι οι μαθητές Λυκείου της χώρας, όλα τα νοικοκυριά μιας πόλης, όλες οι λάμπες που έβγαλε ένα εργοστάσιο. Κάθε μέλος του λέγεται **άτομο** ή μονάδα, ακόμα κι αν είναι λάμπα.

Συνήθως δεν μπορείς να ρωτήσεις όλο τον πληθυσμό. Η **απογραφή**, που ρωτάει όλους, γίνεται σπάνια γιατί κοστίζει πολύ. Παίρνεις λοιπόν ένα **δείγμα**, ένα μικρότερο κομμάτι του πληθυσμού, και από αυτό βγάζεις συμπεράσματα για όλους. Για να έχουν αξία τα συμπεράσματα, το δείγμα πρέπει να είναι **αντιπροσωπευτικό**: να μοιάζει με τον πληθυσμό. Μια δημοσκόπηση που ρωτάει μόνο όσους βρίσκονται ένα πρωί σε μια καφετέρια του κέντρου δεν λέει πολλά για όλη την πόλη.

Το χαρακτηριστικό που μετράς σε κάθε άτομο λέγεται **μεταβλητή**, γιατί αλλάζει από άτομο σε άτομο.

| Είδος                 | Τι παίρνει                                    | Παράδειγμα                                       |
| --------------------- | --------------------------------------------- | ------------------------------------------------ |
| **ποιοτική**          | κατηγορίες, όχι αριθμούς                      | φύλο, μέσο μετακίνησης, αγαπημένο είδος μουσικής |
| **ποσοτική διακριτή** | μεμονωμένες τιμές, συνήθως από μέτρημα        | αριθμός αδερφών, βιβλία που διάβασες             |
| **ποσοτική συνεχής**  | οποιαδήποτε τιμή σε ένα διάστημα, από μέτρηση | ύψος, βάρος, χρόνος                              |

> **Πρόσεχε**
>
> Ένας αριθμός δεν κάνει μια μεταβλητή ποσοτική. Ο ταχυδρομικός κώδικας ή ο αριθμός στη φανέλα ενός παίκτη είναι **ετικέτες**: δεν έχει νόημα να βρεις τη μέση τιμή τους. Ρώτα αν έχουν νόημα οι πράξεις. Αν όχι, η μεταβλητή είναι ποιοτική.

## Ο πίνακας συχνοτήτων

Ρωτήσαμε $40$ μαθητές πώς έρχονται στο σχολείο. Αντί για σαράντα απαντήσεις, γράφεις πόσες φορές εμφανίστηκε κάθε τιμή $x_i$:

| Μέσο $x_i$  | Συχνότητα $\nu_i$ | Σχετική συχνότητα $f_i\%$ |
| ----------- | ----------------- | ------------------------- |
| με τα πόδια | $14$              | $35$                      |
| λεωφορείο   | $12$              | $30$                      |
| αυτοκίνητο  | $10$              | $25$                      |
| ποδήλατο    | $4$               | $10$                      |
| **Σύνολο**  | $40$              | $100$                     |

- Η **συχνότητα** $\nu_i$ είναι πόσες φορές εμφανίστηκε η τιμή.
- Η **σχετική συχνότητα** είναι $f_i = \frac{\nu_i}{\nu}$, όπου $\nu$ το μέγεθος του δείγματος. Πολλαπλασιασμένη επί $100$ δίνει το ποσοστό $f_i\%$. Για το λεωφορείο: $\frac{12}{40} = 0{,}3$, δηλαδή $30\%$.

Όταν η μεταβλητή είναι **ποσοτική**, οι τιμές έχουν σειρά, και προσθέτεις δύο ακόμα στήλες:

- **Αθροιστική συχνότητα** $N_i$: πόσες τιμές είναι μικρότερες ή ίσες με τη $x_i$. Βγαίνει προσθέτοντας τις $\nu_i$ από πάνω προς τα κάτω.
- **Αθροιστική σχετική συχνότητα** $F_i\%$: το ίδιο, σε ποσοστό.

> **Θυμήσου**
>
> Δύο έλεγχοι πιάνουν τα περισσότερα λάθη: οι συχνότητες δίνουν άθροισμα $\nu$, και οι σχετικές συχνότητες άθροισμα $1$, δηλαδή $100\%$. Η τελευταία $N_i$ είναι το $\nu$ και η τελευταία $F_i\%$ είναι $100$.

## Διαγράμματα

**Ραβδόγραμμα.** Μία ράβδος για κάθε τιμή, με ύψος τη συχνότητα ή τη σχετική συχνότητα. Οι ράβδοι έχουν **κενό** ανάμεσά τους, γιατί οι τιμές είναι χωριστές: κατηγορίες ή μεμονωμένοι αριθμοί. Ταιριάζει σε ποιοτικές και σε διακριτές μεταβλητές.

**Κυκλικό διάγραμμα.** Ένας κύκλος χωρισμένος σε κυκλικούς τομείς, έναν για κάθε κατηγορία. Ο κύκλος είναι το $100\%$, δηλαδή $360^\circ$, άρα κάθε τομέας έχει γωνία

$$
\alpha_i = f_i \cdot 360^\circ
$$

Για το λεωφορείο, $0{,}3 \cdot 360^\circ = 108^\circ$. Το κυκλικό δείχνει καλά **πώς μοιράζεται ένα σύνολο**, και χρησιμοποιείται κυρίως για ποιοτικές μεταβλητές με λίγες κατηγορίες.

## Δεδομένα σε κλάσεις

Όταν η μεταβλητή είναι **συνεχής**, όπως ο χρόνος ή το ύψος, σχεδόν κάθε τιμή είναι διαφορετική και ένας πίνακας τιμή προς τιμή δεν βοηθάει. Χωρίζεις τότε τις τιμές σε **κλάσεις**, διαστήματα ίσου πλάτους της μορφής $[\alpha, \beta)$: το αριστερό άκρο ανήκει στην κλάση, το δεξί όχι, για να πέφτει κάθε τιμή σε μία ακριβώς κλάση.

Αν θέλεις $k$ κλάσεις και το εύρος των τιμών είναι $R$, το **πλάτος** κάθε κλάσης είναι

$$
c = \frac{R}{k}
$$

στρογγυλεμένο προς τα πάνω σε έναν βολικό αριθμό. Κάθε κλάση έχει ένα **κέντρο**, το μέσο της: η κλάση $[8, 12)$ έχει κέντρο $\frac{8 + 12}{2} = 10$.

Το διάγραμμα των κλάσεων είναι το **ιστόγραμμα**: ορθογώνια με βάση την κλάση και ύψος τη συχνότητα, **κολλητά** το ένα στο άλλο, γιατί οι κλάσεις συνεχίζουν η μία μετά την άλλη χωρίς κενό. Αν ενώσεις τα μέσα των πάνω πλευρών με μια τεθλασμένη γραμμή, παίρνεις το **πολύγωνο συχνοτήτων**.

Οι χρόνοι που χρειάστηκαν $50$ μαθητές για ένα τεστ:

5
10
15
20
0
4
8
12
16
χρόνος σε λεπτά
μαθητές

## Μέτρα θέσης

Τρεις αριθμοί απαντούν στο «γύρω από πού μαζεύονται οι τιμές».

**Μέση τιμή.** Το άθροισμα των τιμών διά το πλήθος τους:

$$
\bar{x} = \frac{x_1 + x_2 + \cdots + x_\nu}{\nu}
$$

Όταν τα δεδομένα είναι σε πίνακα συχνοτήτων, δεν τα ξαναγράφεις ένα ένα: πολλαπλασιάζεις κάθε τιμή με τη συχνότητά της, προσθέτεις και διαιρείς με το $\nu$,

$$
\bar{x} = \frac{x_1 \nu_1 + x_2 \nu_2 + \cdots + x_k \nu_k}{\nu}
$$

Σε δεδομένα με κλάσεις, στη θέση του $x_i$ βάζεις το **κέντρο** κάθε κλάσης. Το αποτέλεσμα είναι προσέγγιση, γιατί μέσα στην κλάση δεν ξέρεις πια τις ακριβείς τιμές.

Ο ίδιος τρόπος δίνει και τον **σταθμικό μέσο**, όταν οι τιμές δεν μετράνε το ίδιο: κάθε τιμή πολλαπλασιάζεται με τον συντελεστή βαρύτητάς της και διαιρείς με το άθροισμα των συντελεστών.

**Διάμεσος** $\delta$. Βάζεις τις τιμές σε σειρά από τη μικρότερη στη μεγαλύτερη. Αν το πλήθος είναι **περιττό**, διάμεσος είναι η μεσαία τιμή. Αν είναι **άρτιο**, είναι ο μέσος όρος των δύο μεσαίων. Η διάμεσος χωρίζει το δείγμα στα δύο: οι μισές τιμές είναι μικρότερες ή ίσες της, οι μισές μεγαλύτερες ή ίσες.

**Επικρατούσα τιμή** $M_0$. Η τιμή με τη μεγαλύτερη συχνότητα. Είναι το μόνο από τα τρία μέτρα που έχει νόημα και σε ποιοτικές μεταβλητές: στον πίνακα με τα μέσα μετακίνησης, επικρατούσα είναι το «με τα πόδια».

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι κάνει μια ακραία τιμή*

> **Κλειδί**
>
> Η **μέση τιμή** χρησιμοποιεί κάθε τιμή, άρα την τραβάει κάθε ακραία παρατήρηση. Η **διάμεσος** κοιτάζει μόνο τη θέση, άρα σχεδόν δεν επηρεάζεται.
>
> Σε μια μικρή εταιρεία όπου εννέα υπάλληλοι παίρνουν $1.000$ ευρώ και ο ιδιοκτήτης $100.000$, η μέση τιμή είναι $\frac{9.000 + 100.000}{10} = 10.900$ ευρώ, ποσό που δεν παίρνει **κανείς**. Η διάμεσος είναι $1.000$ ευρώ και περιγράφει σωστά τους εννέα στους δέκα. Όταν υπάρχουν ακραίες τιμές, η διάμεσος δίνει πιο τίμια εικόνα.

## Μέτρα μεταβλητότητας

Δύο τμήματα με μέση τιμή $14$ μπορεί να είναι πολύ διαφορετικά: στο ένα όλοι έγραψαν γύρω στο $14$, στο άλλο οι μισοί $8$ και οι μισοί $20$. Τα μέτρα μεταβλητότητας, ή διασποράς, μετράνε **πόσο απλώνονται** οι τιμές.

**Εύρος** $R$: η μεγαλύτερη τιμή μείον τη μικρότερη. Βγαίνει αμέσως, αλλά εξαρτάται μόνο από δύο τιμές, και μία ακραία το αλλάζει εντελώς.

**Διακύμανση** $s^2$: πόσο απέχει κάθε τιμή από τη μέση τιμή, στο τετράγωνο, κατά μέσο όρο.

$$
s^2 = \frac{(x_1 - \bar{x})^2 + (x_2 - \bar{x})^2 + \cdots + (x_\nu - \bar{x})^2}{\nu}
$$

**Τυπική απόκλιση** $s$: η τετραγωνική ρίζα της διακύμανσης, $s = \sqrt{s^2}$. Η διακύμανση μετριέται σε τετραγωνικές μονάδες, ευρώ στο τετράγωνο ή λεπτά στο τετράγωνο, που δεν σημαίνουν τίποτα. Η ρίζα επαναφέρει τις μονάδες των δεδομένων, και γι' αυτό η τυπική απόκλιση είναι το μέτρο που χρησιμοποιείς στην πράξη.

> **Θυμήσου**
>
> Γιατί τετράγωνα; Οι σκέτες αποκλίσεις $x_i - \bar{x}$, θετικές και αρνητικές, δίνουν **πάντα άθροισμα μηδέν**, οπότε ο μέσος όρος τους δεν λέει τίποτα. Τα τετράγωνα είναι όλα θετικά και δεν αλληλοαναιρούνται.
>
> Στο κομπιουτεράκι, στη λειτουργία στατιστικής (STAT), βάζεις τις τιμές και διαβάζεις την τυπική απόκλιση. Διάλεξε το $\sigma x$ (σε κάποια μοντέλα $\sigma n$), που διαιρεί με $\nu$ όπως ο τύπος του βιβλίου, και όχι το $sx$, που διαιρεί με $\nu - 1$.

Ένα ακόμα μέτρο διασποράς, που δεν επηρεάζεται από ακραίες τιμές, είναι το **ενδοτεταρτημοριακό εύρος**, και το διάγραμμά του είναι το **θηκόγραμμα**. Τα βλέπεις αναλυτικά στην ενότητα για τη σύγκριση ομάδων.

## Συντελεστής μεταβολής και ομοιογένεια

Τυπική απόκλιση $5$ ευρώ σε τιμές γύρω στα $20$ ευρώ είναι πολύ μεγάλη· η ίδια απόκλιση σε τιμές γύρω στα $5.000$ ευρώ είναι ασήμαντη. Για να συγκρίνεις τη μεταβλητότητα δειγμάτων με διαφορετικό μέγεθος τιμών ή διαφορετικές μονάδες, διαιρείς την τυπική απόκλιση με τη μέση τιμή:

$$
CV = \frac{s}{\bar{x}}
$$

Ο **συντελεστής μεταβολής** δεν έχει μονάδες και γράφεται συνήθως ως ποσοστό. Ένα δείγμα λέγεται **ομοιογενές** όταν

$$
CV \leq 10\%
$$

δηλαδή όταν η τυπική απόκλιση δεν ξεπερνά το ένα δέκατο της μέσης τιμής.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο συντελεστής μεταβολής έχει νόημα μόνο όταν οι τιμές είναι **θετικές**. Για θερμοκρασίες σε βαθμούς Κελσίου, που μπορεί να είναι και αρνητικές, ή όταν η μέση τιμή είναι κοντά στο μηδέν, δεν τον χρησιμοποιείς.

## Η κανονική κατανομή

Τα ύψη των ενηλίκων, τα βάρη των συσκευασιών ενός προϊόντος, τα λάθη μιας μέτρησης: σε πολλά μεγάλα δείγματα το ιστόγραμμα έχει σχήμα **καμπάνας**. Είναι συμμετρικό γύρω από τη μέση τιμή, οι περισσότερες τιμές είναι κοντά της και όσο απομακρύνεσαι γίνονται όλο και πιο σπάνιες. Αυτή η μορφή λέγεται **κανονική κατανομή**, και σε αυτήν η μέση τιμή, η διάμεσος και η επικρατούσα τιμή συμπίπτουν.

Το πολύτιμο είναι ότι ξέρεις τι ποσοστό των τιμών πέφτει σε κάθε απόσταση από τη μέση τιμή:

| Διάστημα                             | Ποσοστό των τιμών  |
| ------------------------------------ | ------------------ |
| από $\bar{x} - s$ ως $\bar{x} + s$   | περίπου $68\%$     |
| από $\bar{x} - 2s$ ως $\bar{x} + 2s$ | περίπου $95\%$     |
| από $\bar{x} - 3s$ ως $\bar{x} + 3s$ | περίπου $99{,}7\%$ |

Σχεδόν όλες οι τιμές χωράνε σε πλάτος $6s$, άρα για το εύρος ισχύει περίπου $R \approx 6s$.

> **Κλειδί**
>
> Λόγω συμμετρίας, κάθε ποσοστό μοιράζεται εξίσου δεξιά και αριστερά από τη μέση τιμή. Από τη μία μεριά:
>
> - $34\%$ ανάμεσα στο $\bar{x}$ και στο $\bar{x} + s$
> - $13{,}5\%$ ανάμεσα στο $\bar{x} + s$ και στο $\bar{x} + 2s$
> - $2{,}35\%$ ανάμεσα στο $\bar{x} + 2s$ και στο $\bar{x} + 3s$
> - $0{,}15\%$ πέρα από το $\bar{x} + 3s$
>
> Τα ίδια ισχύουν από την άλλη μεριά. Σχεδίασε μια πρόχειρη καμπάνα με αυτά τα οκτώ κομμάτια, και κάθε ερώτηση του τύπου «τι ποσοστό είναι πάνω από…» λύνεται με πρόσθεση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένας δήμος θέλει να μάθει πόσο ικανοποιημένοι είναι οι \$40.000\$ κάτοικοί του από την καθαριότητα, και ρωτάει \$500\$ από αυτούς: την ηλικία τους, τη γειτονιά τους, πόσα μέλη έχει το νοικοκυριό τους και αν είναι «καθόλου», «λίγο», «αρκετά» ή «πολύ» ικανοποιημένοι. Ποιος είναι ο πληθυσμός, ποιο το δείγμα, και τι είδους είναι κάθε μεταβλητή;

1. **Πληθυσμός:** οι $40.000$ κάτοικοι του δήμου. **Δείγμα:** οι $500$ που ρωτήθηκαν. Για να ισχύουν τα συμπεράσματα για όλους, οι $500$ πρέπει να είναι από όλες τις γειτονιές και όλες τις ηλικίες.
2. **Ηλικία:** ποσοτική συνεχής. Τη λέμε σε ακέραια χρόνια, αλλά ο χρόνος κυλάει συνεχώς.

   **Μέλη νοικοκυριού:** ποσοτική διακριτή, από μέτρημα.
3. **Γειτονιά:** ποιοτική.

   **Ικανοποίηση:** ποιοτική. Οι κατηγορίες έχουν σειρά, από «καθόλου» ως «πολύ», αλλά δεν είναι αριθμοί και δεν βγαίνει μέση τιμή τους.

### Παράδειγμα 2: Για τους \$40\$ μαθητές του πίνακα με τα μέσα μετακίνησης, βρες τις γωνίες του κυκλικού διαγράμματος και την επικρατούσα τιμή.

1. **Σχετικές συχνότητες:** $\dfrac{14}{40} = 0{,}35$, $\dfrac{12}{40} = 0{,}3$, $\dfrac{10}{40} = 0{,}25$, $\dfrac{4}{40} = 0{,}1$. Άθροισμα $1$.
2. **Γωνίες,** $\alpha_i = f_i \cdot 360^\circ$:

   με τα πόδια $0{,}35 \cdot 360^\circ = 126^\circ$, λεωφορείο $108^\circ$, αυτοκίνητο $90^\circ$, ποδήλατο $36^\circ$.

   **Έλεγχος:** $126 + 108 + 90 + 36 = 360$.
3. **Επικρατούσα τιμή:** «με τα πόδια», με τη μεγαλύτερη συχνότητα. Μέση τιμή και διάμεσος δεν έχουν νόημα εδώ, γιατί η μεταβλητή είναι ποιοτική.

### Παράδειγμα 3: Ρωτήσαμε \$20\$ μαθητές πόσα αδέρφια έχουν. Οι τιμές \$0, 1, 2, 3, 4\$ εμφανίστηκαν με συχνότητες \$4, 8, 5, 2, 1\$. Βρες σχετικές και αθροιστικές συχνότητες, μέση τιμή, διάμεσο και επικρατούσα τιμή.

1. **Έλεγχος πλήθους:** $4 + 8 + 5 + 2 + 1 = 20$.

   **Σχετικές συχνότητες** $f_i\%$: $20,\ 40,\ 25,\ 10,\ 5$, με άθροισμα $100$.

   **Αθροιστικές** $N_i$: $4,\ 12,\ 17,\ 19,\ 20$. **Αθροιστικές σχετικές** $F_i\%$: $20,\ 60,\ 85,\ 95,\ 100$.
2. **Μέση τιμή:**

   $\bar{x} = \dfrac{0 \cdot 4 + 1 \cdot 8 + 2 \cdot 5 + 3 \cdot 2 + 4 \cdot 1}{20} = \dfrac{28}{20} = 1{,}4$
3. **Διάμεσος.** Το πλήθος είναι άρτιο, άρα θέλω τη $10$η και την $11$η τιμή στη σειρά. Από τις $N_i$: οι $4$ πρώτες τιμές είναι $0$ και από την $5$η ως τη $12$η είναι όλες $1$.

   $\delta = \dfrac{1 + 1}{2} = 1$
4. **Επικρατούσα:** $M_0 = 1$, με συχνότητα $8$.

   **Τι δείχνει η σύγκριση:** $\bar{x} = 1{,}4$ ενώ $\delta = 1$. Οι λίγοι μαθητές με τρία και τέσσερα αδέρφια τραβούν τη μέση τιμή προς τα πάνω, ενώ τη διάμεσο δεν την αγγίζουν.

### Παράδειγμα 4: Για τους χρόνους των \$50\$ μαθητών του ιστογράμματος, με κλάσεις $\[0, 4)\$, $\[4, 8)\$, $\[8, 12)\$, $\[12, 16)\$ και συχνότητες \$5, 15, 20, 10\$, βρες τη μέση τιμή, την κλάση όπου βρίσκεται η διάμεσος, και τι ποσοστό τελείωσε σε λιγότερο από \$8\$ λεπτά.

1. **Σχετικές συχνότητες:** $f_i\% = 10,\ 30,\ 40,\ 20$.

   **Αθροιστικές:** $F_i\% = 10,\ 40,\ 80,\ 100$.

   **Κέντρα κλάσεων:** $2,\ 6,\ 10,\ 14$.
2. **Μέση τιμή,** με τα κέντρα:

   $\bar{x} = \dfrac{2 \cdot 5 + 6 \cdot 15 + 10 \cdot 20 + 14 \cdot 10}{50} = \dfrac{10 + 90 + 200 + 140}{50} = \dfrac{440}{50} = 8{,}8$ λεπτά
3. **Η κλάση της διαμέσου.** Ως το $8$ έχει μαζευτεί το $40\%$ των μαθητών, ως το $12$ το $80\%$. Το $50\%$ περνάει μέσα στην $[8, 12)$, άρα εκεί είναι η διάμεσος.

   Αν θεωρήσεις ότι οι μαθητές της κλάσης είναι ομοιόμορφα απλωμένοι, χρειάζεσαι ακόμα $10\%$ από τα $40\%$ της, δηλαδή το ένα τέταρτο της κλάσης: $\delta \approx 8 + 1 = 9$ λεπτά.
4. **Κάτω από $8$ λεπτά:** οι δύο πρώτες κλάσεις, $F_2\% = 40\%$, δηλαδή $20$ μαθητές.

### Παράδειγμα 5: Υπολόγισε την τυπική απόκλιση και τον συντελεστή μεταβολής των τιμών \$2, 4, 4, 6, 9\$. Είναι το δείγμα ομοιογενές;

1. **Μέση τιμή:**

   $\bar{x} = \dfrac{2 + 4 + 4 + 6 + 9}{5} = \dfrac{25}{5} = 5$
2. **Αποκλίσεις:** $-3,\ -1,\ -1,\ 1,\ 4$. Άθροισμα $0$, όπως πάντα.

   **Τετράγωνα:** $9,\ 1,\ 1,\ 1,\ 16$, με άθροισμα $28$.
3. **Διακύμανση και τυπική απόκλιση:**

   $s^2 = \dfrac{28}{5} = 5{,}6$ και $s = \sqrt{5{,}6} \approx 2{,}37$

   Με το κομπιουτεράκι: βάζεις τις πέντε τιμές και διαβάζεις $\sigma x \approx 2{,}37$.
4. **Συντελεστής μεταβολής:**

   $CV = \dfrac{2{,}37}{5} \approx 0{,}47$, δηλαδή περίπου $47\%$

   Πολύ πάνω από $10\%$: το δείγμα **δεν** είναι ομοιογενές.

### Παράδειγμα 6: Δύο μηχανές γεμίζουν συσκευασίες. Η Α γεμίζει κατά μέσο όρο \$500\$ g με τυπική απόκλιση \$10\$ g. Η Β γεμίζει κατά μέσο όρο \$50\$ g με τυπική απόκλιση \$4\$ g. Ποια είναι πιο σταθερή;

1. **Η τυπική απόκλιση μόνη της παραπλανά.** Η Β έχει $s = 4 < 10$ και φαίνεται πιο σταθερή. Γεμίζει όμως πολύ μικρότερες συσκευασίες.
2. **Συντελεστές μεταβολής:**

   $CV_A = \dfrac{10}{500} = 0{,}02 = 2\%$ και $CV_B = \dfrac{4}{50} = 0{,}08 = 8\%$
3. Η **Α** είναι πιο σταθερή: η απόκλισή της είναι το $2\%$ του βάρους που γεμίζει, της Β το $8\%$. Και οι δύο είναι ομοιογενείς, αφού $CV \leq 10\%$. Δέκα γραμμάρια σε μισό κιλό δεν είναι το ίδιο με τέσσερα γραμμάρια σε πενήντα.

### Παράδειγμα 7: Οι χρόνοι αναμονής \$200\$ πελατών σε ένα ταμείο ακολουθούν περίπου κανονική κατανομή με μέση τιμή \$12\$ λεπτά και τυπική απόκλιση \$2\$ λεπτά. Πόσοι περίμεναν από \$10\$ ως \$14\$ λεπτά; Πόσοι πάνω από \$16\$; Πόσοι από \$8\$ ως \$14\$; Είναι το δείγμα ομοιογενές;

1. **Από $10$ ως $14$:** είναι από $\bar{x} - s$ ως $\bar{x} + s$, άρα περίπου $68\%$.

   $0{,}68 \cdot 200 = 136$ πελάτες
2. **Πάνω από $16$:** το $16$ είναι $\bar{x} + 2s$. Ανάμεσα στο $8$ και στο $16$ είναι το $95\%$, έξω το $5\%$, μισό σε κάθε μεριά:

   $2{,}5\%$, δηλαδή $0{,}025 \cdot 200 = 5$ πελάτες.
3. **Από $8$ ως $14$:** από $\bar{x} - 2s$ ως $\bar{x}$ είναι $13{,}5\% + 34\% = 47{,}5\%$, και από $\bar{x}$ ως $\bar{x} + s$ άλλο $34\%$:

   $47{,}5\% + 34\% = 81{,}5\%$, δηλαδή $0{,}815 \cdot 200 = 163$ πελάτες.
4. **Ομοιογένεια:**

   $CV = \dfrac{2}{12} \approx 0{,}167 = 16{,}7\% > 10\%$

   Το δείγμα **δεν** είναι ομοιογενές: οι χρόνοι αναμονής διαφέρουν αρκετά από πελάτη σε πελάτη.

## Ερωτήσεις

1. Για να μάθει τι ώρα κοιμούνται οι μαθητές Λυκείου της χώρας, μια ερευνήτρια ρωτάει $1.200$ μαθητές από $40$ σχολεία. Οι $1.200$ μαθητές είναι:
   - ο πληθυσμός
   - το δείγμα
   - η μεταβλητή
   - μια απογραφή
2. Ποια από τις παρακάτω μεταβλητές είναι **ποιοτική**;
   - ο αριθμός των μηνυμάτων που στέλνεις τη μέρα
   - ο χρόνος που περνάς στο κινητό
   - η αγαπημένη σου εφαρμογή
   - το βάρος της σχολικής σου τσάντας
3. Ποια από τις παρακάτω μεταβλητές είναι ποσοτική **συνεχής**;
   - ο αριθμός των παιδιών μιας οικογένειας
   - το ύψος ενός μαθητή
   - ο ταχυδρομικός κώδικας της περιοχής σου
   - τα γκολ μιας ομάδας σε έναν αγώνα
4. Σε έναν πίνακα συχνοτήτων, πόσο είναι το άθροισμα όλων των σχετικών συχνοτήτων $f_i$;
   - $1$
   - το μέγεθος του δείγματος $\nu$
   - $100$
   - εξαρτάται από το πλήθος των τιμών
5. Σε ένα κυκλικό διάγραμμα, μια κατηγορία έχει σχετική συχνότητα $25\%$. Πόση είναι η γωνία του τομέα της;
   - $25^\circ$
   - $45^\circ$
   - $90^\circ$
   - $180^\circ$
6. Ποια είναι η διαφορά του ιστογράμματος από το ραβδόγραμμα;
   - το ιστόγραμμα είναι μόνο για ποιοτικές μεταβλητές
   - στο ιστόγραμμα το ύψος δείχνει τη μέση τιμή
   - το ιστόγραμμα σχεδιάζεται μόνο με ποσοστά, όχι με συχνότητες
   - στο ιστόγραμμα τα ορθογώνια ακουμπούν μεταξύ τους
7. Τα δεδομένα δίνονται σε κλάσεις. Για να βρεις τη μέση τιμή, ποια τιμή χρησιμοποιείς για την κλάση $[20, 30)$;
   - $20$
   - $25$
   - $30$
   - $10$
8. Ποια είναι η διάμεσος των τιμών $8, 3, 12, 5$;
   - $12$
   - $7$
   - $5$
   - $6{,}5$
9. Σε ένα δείγμα μισθών προστίθεται ο μισθός ενός διευθυντή, πολύ μεγαλύτερος από όλους τους άλλους. Ποιο μέτρο θέσης αλλάζει περισσότερο;
   - η μέση τιμή
   - η διάμεσος
   - η επικρατούσα τιμή
   - κανένα, γιατί είναι μία μόνο τιμή
10. Γιατί στην πράξη χρησιμοποιούμε την τυπική απόκλιση και όχι τη διακύμανση;
   - γιατί η διακύμανση μπορεί να είναι αρνητική
   - γιατί μετριέται στις ίδιες μονάδες με τα δεδομένα
   - γιατί είναι πάντα μικρότερη από τη διακύμανση
   - γιατί δεν επηρεάζεται από ακραίες τιμές
11. Ένα δείγμα έχει μέση τιμή $50$ και τυπική απόκλιση $4$. Ποιος είναι ο συντελεστής μεταβολής, και είναι το δείγμα ομοιογενές;
   - $12{,}5\%$, όχι ομοιογενές
   - $4\%$, ομοιογενές
   - $8\%$, ομοιογενές
   - $8\%$, όχι ομοιογενές
12. Σε κανονική κατανομή, περίπου τι ποσοστό των τιμών βρίσκεται από $\bar{x} - 2s$ ως $\bar{x} + 2s$;
   - $68\%$
   - $95\%$
   - $99{,}7\%$
   - $50\%$
13. Τα ύψη των μαθητών ενός σχολείου ακολουθούν περίπου κανονική κατανομή με μέση τιμή $170$ cm και τυπική απόκλιση $8$ cm. Περίπου τι ποσοστό είναι ψηλότεροι από $178$ cm;
   - $34\%$
   - $32\%$
   - $16\%$
   - $2{,}5\%$

## Ασκήσεις

1. Βρες τη μέση τιμή και τη διάμεσο των τιμών $4, 7, 9, 12$.
2. Χαρακτήρισε κάθε μεταβλητή ως ποιοτική, ποσοτική διακριτή ή ποσοτική συνεχής: (α) η γλώσσα που μιλάει κάποιος στο σπίτι του, (β) ο αριθμός των βιβλίων που διάβασε φέτος, (γ) ο χρόνος που κάνει να πάει στο σχολείο.
3. Σε ένα δείγμα $10$ οικογενειών, οι τιμές $1, 2, 3, 4$ του αριθμού των παιδιών εμφανίστηκαν με συχνότητες $2, 5, 2, 1$. Βρες τη μέση τιμή και τη διάμεσο.
4. Ρωτήσαμε $60$ αναγνώστες μιας δημοτικής βιβλιοθήκης ποιο είδος βιβλίου προτιμούν: $24$ απάντησαν μυθιστόρημα, $18$ αστυνομικό, $6$ ποίηση και $12$ ιστορία.
   α) Βρες τις σχετικές συχνότητες $f_i\%$.
   β) Βρες τις γωνίες του κυκλικού διαγράμματος.
   γ) Ποια είναι η επικρατούσα τιμή;
5. Δίνονται οι τιμές $1, 3, 5, 7, 9$.
   α) Βρες τη μέση τιμή.
   β) Βρες τη διακύμανση.
   γ) Βρες την τυπική απόκλιση.
   δ) Βρες τον συντελεστή μεταβολής. Είναι το δείγμα ομοιογενές;
6. Οι ηλικίες $40$ εργαζομένων χωρίζονται στις κλάσεις $[10, 20)$, $[20, 30)$, $[30, 40)$, $[40, 50)$ με συχνότητες $4, 10, 16, 10$.
   α) Βρες τις σχετικές συχνότητες $f_i\%$ και τις αθροιστικές $F_i\%$.
   β) Βρες τη μέση τιμή, με τα κέντρα των κλάσεων.
   γ) Σε ποια κλάση βρίσκεται η διάμεσος; Εκτίμησέ την, θεωρώντας τις τιμές ομοιόμορφα απλωμένες στην κλάση.
   δ) Τι ποσοστό των εργαζομένων είναι κάτω από $30$ χρονών;
7. Μια μηχανή γέμισε $400$ συσκευασίες, με βάρη που ακολουθούν περίπου κανονική κατανομή. Το $2{,}5\%$ των συσκευασιών ζυγίζει λιγότερο από $492$ g και το $16\%$ περισσότερο από $504$ g.
   α) Βρες τη μέση τιμή και την τυπική απόκλιση των βαρών.
   β) Πόσες συσκευασίες ζυγίζουν από $496$ ως $512$ g;
   γ) Το πολύ $0{,}15\%$ των συσκευασιών επιτρέπεται να ζυγίζει λιγότερο από το βάρος που γράφει η ετικέτα. Ποιο είναι το μεγαλύτερο βάρος που μπορεί να γράφει;
   δ) Η μηχανή ξαναρυθμίζεται σε μέση τιμή $496$ g, με την ίδια τυπική απόκλιση. Τι ποσοστό θα ζυγίζει τότε λιγότερο από $488$ g;
8. Οι βαθμοί $300$ μαθητών σε ένα διαγώνισμα ακολουθούν περίπου κανονική κατανομή με μέση τιμή $14$. Ο χαμηλότερος βαθμός ήταν $8$ και ο υψηλότερος $20$.
   α) Εκτίμησε την τυπική απόκλιση.
   β) Είναι το δείγμα ομοιογενές;
   γ) Περίπου πόσοι μαθητές έγραψαν πάνω από $16$;
   δ) Με την ίδια μέση τιμή, πόση θα έπρεπε να είναι το πολύ η τυπική απόκλιση για να είναι το δείγμα ομοιογενές; Πόσο θα ήταν τότε περίπου το εύρος;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math/descriptive-statistics
