# Σύγκριση ομάδων

> Ένα ποσοτικό χαρακτηριστικό σε δύο ή περισσότερες ομάδες, με θηκογράμματα και μέτρα θέσης.

Μαθηματικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math/comparing-groups

## Τι θα μάθεις

- Να συγκρίνεις ένα ποσοτικό χαρακτηριστικό σε δύο ή περισσότερες ομάδες με μέτρα θέσης και διασποράς.
- Να βρίσκεις τα τεταρτημόρια και την περίληψη των πέντε αριθμών ενός δείγματος.
- Να σχεδιάζεις και να διαβάζεις θηκογράμματα, και να εντοπίζεις ακραίες τιμές.
- Να ερμηνεύεις παράλληλα θηκογράμματα με λόγια, χωρίς να ξεπερνάς ό,τι δείχνουν τα δεδομένα.

## Ένα χαρακτηριστικό, πολλές ομάδες

Οι βαθμοί σε ένα διαγώνισμα είναι **ποσοτική** μεταβλητή. Το τμήμα όπου ανήκει κάθε μαθητής είναι **ποιοτική**. Όταν ρωτάς «ποιο τμήμα έγραψε καλύτερα;», συγκρίνεις την ποσοτική μεταβλητή **μέσα σε κάθε κατηγορία** της ποιοτικής. Το ίδιο κάνεις όταν συγκρίνεις τον χρόνο μετακίνησης ανά περιοχή ή τις ώρες ύπνου ανά τάξη.

Η σύγκριση γίνεται πάντα σε δύο άξονες, ακριβώς όπως η περιγραφή ενός δείγματος:

- **Πού βρίσκονται** οι τιμές κάθε ομάδας: μέση τιμή, διάμεσος.
- **Πόσο απλώνονται**: εύρος, τυπική απόκλιση, ενδοτεταρτημοριακό εύρος.

> **Κλειδί**
>
> Δύο ομάδες μπορεί να έχουν **ίδια μέση τιμή και εντελώς διαφορετική εικόνα**. Αν σε ένα τμήμα όλοι γράφουν γύρω στο $14$ και σε άλλο οι μισοί $8$ και οι μισοί $20$, ο μέσος όρος είναι ίδιος, αλλά τα δύο τμήματα θέλουν πολύ διαφορετική διδασκαλία. Μια σύγκριση που κοιτάει μόνο το κέντρο λέει τη μισή ιστορία.

## Τεταρτημόρια

Η διάμεσος χωρίζει τα ταξινομημένα δεδομένα σε δύο μισά. Αν χωρίσεις και κάθε μισό στη μέση, παίρνεις τα **τεταρτημόρια**:

- **Πρώτο τεταρτημόριο** $Q_1$: η διάμεσος του κάτω μισού. Κάτω από αυτό βρίσκεται περίπου το $25\%$ των τιμών.
- **Δεύτερο τεταρτημόριο** $Q_2$: η ίδια η διάμεσος, $50\%$.
- **Τρίτο τεταρτημόριο** $Q_3$: η διάμεσος του πάνω μισού. Κάτω από αυτό βρίσκεται περίπου το $75\%$.

Όταν το πλήθος είναι περιττό, η διάμεσος δεν μπαίνει σε κανένα από τα δύο μισά. Υπάρχουν και άλλοι κανόνες για τα τεταρτημόρια, και τα κομπιουτεράκια δεν συμφωνούν πάντα μεταξύ τους· σε μικρά δείγματα η διαφορά είναι μικρή και δεν αλλάζει το συμπέρασμα.

Η διαφορά

$$
IQR = Q_3 - Q_1
$$

λέγεται **ενδοτεταρτημοριακό εύρος**. Είναι το πλάτος που πιάνει το **μεσαίο μισό** των τιμών. Σε αντίθεση με το απλό εύρος, δεν επηρεάζεται από μία ακραία τιμή, όπως η διάμεσος δεν επηρεάζεται σε αντίθεση με τη μέση τιμή.

## Το θηκόγραμμα

Η **περίληψη των πέντε αριθμών** ενός δείγματος είναι η ελάχιστη τιμή, το $Q_1$, η διάμεσος, το $Q_3$ και η μέγιστη. Το **θηκόγραμμα** τη σχεδιάζει πάνω σε έναν άξονα:

- ένα ορθογώνιο, η «θήκη», από το $Q_1$ ως το $Q_3$
- μια γραμμή μέσα στη θήκη, στη διάμεσο
- δύο γραμμές, οι «μουστάκες», από τη θήκη ως την ελάχιστη και ως τη μέγιστη τιμή

Κάθε ένα από τα τέσσερα κομμάτια, μουστάκα, μισή θήκη, μισή θήκη, μουστάκα, περιέχει περίπου το **ένα τέταρτο** των τιμών. Ένα κομμάτι μακρύ δεν έχει περισσότερες τιμές· έχει τις ίδιες, πιο αραιές.

Τα περισσότερα βιβλία και προγράμματα σημειώνουν χωριστά τις **ακραίες τιμές**: όσες απέχουν από τη θήκη περισσότερο από $1{,}5 \cdot IQR$. Τότε η μουστάκα σταματά στην πιο απομακρυσμένη τιμή που **δεν** είναι ακραία, και η ακραία σχεδιάζεται ως κουκκίδα.

## Παράλληλα θηκογράμματα

Για να συγκρίνεις ομάδες, σχεδιάζεις ένα θηκόγραμμα για καθεμία πάνω στον **ίδιο άξονα**. Τα δύο τμήματα του πρώτου λυμένου παραδείγματος, με $11$ μαθητές το καθένα, έγραψαν:

| Τμήμα | Βαθμοί σε σειρά                                                 |
| ----- | --------------------------------------------------------------- |
| Γ1    | $9$, $11$, $11$, $12$, $13$, $14$, $15$, $15$, $17$, $18$, $19$ |
| Γ2    | $3$, $12$, $13$, $14$, $15$, $15$, $16$, $16$, $16$, $17$, $17$ |

Και τα δύο έχουν μέση τιμή $14$. Τα θηκογράμματα όμως δείχνουν δύο πολύ διαφορετικές τάξεις:

Γ1

Γ2

0
5
10
15
20

Η θήκη του Γ2 είναι **ψηλότερα και στενότερη**: η διάμεσος είναι $15$ αντί για $14$, και το μεσαίο μισό των μαθητών χωράει σε τρεις βαθμούς αντί για έξι. Αυτό που κρατάει τη μέση τιμή του Γ2 στο $14$ είναι ένας μόνο μαθητής με $3$, η κουκκίδα μακριά αριστερά.

> **Θυμήσου**
>
> Τι διαβάζεις σε παράλληλα θηκογράμματα, με αυτή τη σειρά:
>
> 1. **Θέση:** ποια διάμεσος είναι ψηλότερα.
> 2. **Διασπορά:** ποια θήκη είναι φαρδύτερη, δηλαδή ποιο $IQR$ είναι μεγαλύτερο.
> 3. **Επικάλυψη:** αν οι θήκες επικαλύπτονται πολύ, η διαφορά των ομάδων είναι μικρή σε σχέση με τη διαφορά μέσα σε κάθε ομάδα.
> 4. **Ακραίες τιμές:** ποιες είναι και αν εξηγούν μια διαφορά στη μέση τιμή.

## Μέση τιμή ή διάμεσος για τη σύγκριση

Όταν τα δεδομένα είναι περίπου **συμμετρικά** και χωρίς ακραίες τιμές, η μέση τιμή και η τυπική απόκλιση κάνουν καλή δουλειά, και η σύγκριση γίνεται με αυτές. Όταν υπάρχουν ακραίες τιμές ή οι τιμές μαζεύονται στη μία μεριά, όπως συμβαίνει με τα εισοδήματα ή τους χρόνους αναμονής, η **διάμεσος** και το **$IQR$** είναι πιο αξιόπιστα, και το θηκόγραμμα είναι το φυσικό τους διάγραμμα.

> **Πρόσεχε**
>
> Η σύγκριση δείχνει **διαφορά**, όχι **αιτία**. Αν οι μαθητές που κάνουν φροντιστήριο έχουν ψηλότερη διάμεσο, αυτό δεν αποδεικνύει ότι το φροντιστήριο ανέβασε τους βαθμούς. Μπορεί οι δύο ομάδες να διαφέρουν και σε άλλα, για παράδειγμα στον ελεύθερο χρόνο ή στο πόσο ενδιαφέρονται για το μάθημα. Γράφεις «η ομάδα Α είχε ψηλότερους βαθμούς», όχι «η ομάδα Α είχε ψηλότερους βαθμούς **λόγω**…».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες την περίληψη των πέντε αριθμών και το \$IQR\$ για τους βαθμούς του Γ1: \$9\$, \$11\$, \$11\$, \$12\$, \$13\$, \$14\$, \$15\$, \$15\$, \$17\$, \$18\$, \$19\$

1. **Διάμεσος.** Τα δεδομένα είναι ήδη σε σειρά, $\nu = 11$, περιττό. Η μεσαία θέση είναι η $6$η:

   $\delta = 14$
2. **Κάτω μισό,** χωρίς τη διάμεσο: $9$, $11$, $11$, $12$, $13$. Η μεσαία του τιμή:

   $Q_1 = 11$
3. **Πάνω μισό:** $15$, $15$, $17$, $18$, $19$.

   $Q_3 = 17$
4. **Περίληψη:** ελάχιστη $9$, $Q_1 = 11$, διάμεσος $14$, $Q_3 = 17$, μέγιστη $19$.

   $IQR = 17 - 11 = 6$. Ακραίες τιμές θα ήταν κάτω από $11 - 1{,}5 \cdot 6 = 2$ ή πάνω από $17 + 9 = 26$. Δεν υπάρχει καμία.

### Παράδειγμα 2: Το Γ2 έγραψε \$3\$, \$12\$, \$13\$, \$14\$, \$15\$, \$15\$, \$16\$, \$16\$, \$16\$, \$17\$, \$17\$. Σύγκρινέ το με το Γ1 του παραδείγματος 1.

1. **Μέση τιμή:**

   $\bar{x} = \dfrac{3 + 12 + 13 + 14 + 15 + 15 + 16 + 16 + 16 + 17 + 17}{11} = \dfrac{154}{11} = 14$

   Ίδια με του Γ1, που έχει επίσης άθροισμα $154$.
2. **Πέντε αριθμοί.** Διάμεσος η $6$η τιμή, $15$. Κάτω μισό $3$, $12$, $13$, $14$, $15$, άρα $Q_1 = 13$. Πάνω μισό $16$, $16$, $16$, $17$, $17$, άρα $Q_3 = 16$.

   $IQR = 16 - 13 = 3$
3. **Ακραίες τιμές.** Το κάτω όριο είναι $13 - 1{,}5 \cdot 3 = 8{,}5$. Το $3$ είναι κάτω από αυτό, άρα ακραία τιμή.
4. **Σύγκριση.** Ίδια μέση τιμή, αλλά:
   - διάμεσος $15$ έναντι $14$: ο τυπικός μαθητής του Γ2 έγραψε λίγο καλύτερα
   - $IQR$ $3$ έναντι $6$: το Γ2 είναι πολύ πιο ομοιόμορφο
   - το Γ2 έχει έναν μαθητή που έμεινε πολύ πίσω, και αυτός ρίχνει τη μέση τιμή του
   Αν έβγαζες τον μαθητή με το $3$, η μέση τιμή του Γ2 θα γινόταν $\dfrac{151}{10} = 15{,}1$.

### Παράδειγμα 3: Οι ώρες που περνούν καθημερινά στο κινητό οι μαθητές τριών τάξεων έχουν περιλήψεις: Α΄: \$1\$, \$2\$, \$3\$, \$4\$, \$6\$. Β΄: \$1{,}5\$, \$2{,}5\$, \$3{,}5\$, \$5\$, \$7\$. Γ΄: \$0{,}5\$, \$1{,}5\$, \$2\$, \$3\$, \$5\$. Σύγκρινε τις τρεις τάξεις.

1. **Θέση.** Οι διάμεσοι είναι $3$, $3{,}5$ και $2$ ώρες. Περισσότερο στο κινητό είναι η Β΄, λιγότερο η Γ΄.
2. **Διασπορά.** Τα $IQR$:

   Α΄: $4 - 2 = 2$. Β΄: $5 - 2{,}5 = 2{,}5$. Γ΄: $3 - 1{,}5 = 1{,}5$.

   Η Β΄ έχει τις πιο ανόμοιες συνήθειες, η Γ΄ τις πιο ομοιόμορφες.
3. **Μια ερώτηση με τα τέταρτα.** Πόσοι στη Β΄ περνούν πάνω από $5$ ώρες; Το $5$ είναι το $Q_3$, άρα περίπου το $25\%$. Στη Γ΄ το $5$ είναι η μέγιστη τιμή, άρα κανείς.
4. **Συμπέρασμα με μέτρο.** Στη Γ΄ ο χρόνος στο κινητό είναι μικρότερος και πιο ομοιόμορφος. Μια λογική υπόθεση είναι το διάβασμα για τις εξετάσεις, αλλά τα δεδομένα δεν το αποδεικνύουν· δείχνουν μόνο τη διαφορά.

### Παράδειγμα 4: Δύο λεωφορειακές γραμμές έχουν μέσο χρόνο διαδρομής \$25\$ λεπτά. Η Α έχει τυπική απόκλιση \$s = 3\$ λεπτά και η Β \$s = 12\$ λεπτά. Ποια διαλέγεις αν πρέπει να φτάσεις στην ώρα σου σε μια εξέταση;

1. **Το κέντρο δεν ξεχωρίζει.** Κατά μέσο όρο οι δύο γραμμές κάνουν τον ίδιο χρόνο.
2. **Η διασπορά ξεχωρίζει.** Η Β έχει τετραπλάσια τυπική απόκλιση: κάποιες μέρες φτάνει πολύ γρήγορα, κάποιες πολύ αργά. Η Α κάνει σχεδόν πάντα γύρω στα $25$ λεπτά.
3. **Η απόφαση:** η **Α**. Όταν μετράει να μην αργήσεις, θέλεις τη μικρή διασπορά, όχι μόνο τον καλό μέσο όρο.

   **Με αριθμούς:** αν οι χρόνοι είναι περίπου κανονικοί, περίπου το $97{,}5\%$ των διαδρομών της Α είναι ως $25 + 2 \cdot 3 = 31$ λεπτά. Για τη Β το ίδιο όριο είναι $25 + 2 \cdot 12 = 49$ λεπτά.

## Ερωτήσεις

1. Το πρώτο τεταρτημόριο $Q_1$ ενός δείγματος είναι η τιμή κάτω από την οποία βρίσκεται περίπου:
   - το $50\%$ των τιμών
   - το $25\%$ των τιμών
   - το $75\%$ των τιμών
   - το $1\%$ των τιμών
2. Ένα δείγμα έχει $Q_1 = 12$, διάμεσο $15$ και $Q_3 = 20$. Πόσο είναι το ενδοτεταρτημοριακό εύρος;
   - $5$
   - $3$
   - $8$
   - $16$
3. Στο θηκόγραμμα, η μουστάκα δεξιά είναι πολύ μακρύτερη από τη μουστάκα αριστερά. Τι σημαίνει;
   - δεξιά υπάρχουν περισσότερες τιμές
   - οι μεγάλες τιμές είναι πιο απλωμένες
   - η μέση τιμή είναι μικρότερη από τη διάμεσο
   - υπάρχει λάθος στον υπολογισμό
4. Ένα δείγμα έχει $Q_1 = 10$ και $Q_3 = 14$. Ποια από τις παρακάτω τιμές είναι ακραία, με τον κανόνα του $1{,}5 \cdot IQR$;
   - $19$
   - $5$
   - $15$
   - $22$
5. Δύο τμήματα έχουν την ίδια μέση τιμή στο διαγώνισμα. Ποιο συμπέρασμα είναι σωστό;
   - τα δύο τμήματα έγραψαν το ίδιο
   - έχουν και την ίδια διάμεσο
   - έχουν και την ίδια τυπική απόκλιση
   - χρειάζεται και μέτρο διασποράς
6. Τα εισοδήματα δύο περιοχών έχουν λίγες πολύ υψηλές τιμές. Ποια μέτρα ταιριάζουν καλύτερα για τη σύγκρισή τους;
   - διάμεσος και $IQR$
   - μέση τιμή και τυπική απόκλιση
   - μέγιστη τιμή και εύρος
   - επικρατούσα τιμή
7. Σε παράλληλα θηκογράμματα, η θήκη της ομάδας Α είναι από $10$ ως $14$ και της Β από $11$ ως $20$. Ποια ομάδα έχει μεγαλύτερη διασπορά στο μεσαίο μισό;
   - η Α
   - η Β
   - ίδια, αφού οι θήκες επικαλύπτονται
   - δεν κρίνεται χωρίς τις μουστάκες
8. Οι μαθητές που παίζουν σε ομάδα έχουν ψηλότερη διάμεσο στη Γυμναστική από όσους δεν παίζουν. Τι μπορείς να πεις;
   - η ομάδα ανεβάζει τον βαθμό
   - κάθε μαθητής ομάδας έχει ψηλότερο βαθμό
   - τυπικά παίρνουν ψηλότερο βαθμό
   - δεν μπορείς να πεις τίποτα

## Ασκήσεις

1. Βρες τη διάμεσο και τα δύο τεταρτημόρια των τιμών $4$, $6$, $7$, $9$, $10$, $12$, $15$.
2. Βρες τη διάμεσο και το ενδοτεταρτημοριακό εύρος των τιμών $2$, $3$, $5$, $6$, $8$, $9$, $11$, $14$.
3. Οι χρόνοι, σε λεπτά, που χρειάστηκαν οι δρομείς ενός αγώνα έχουν περίληψη πέντε αριθμών: $20$, $35$, $42$, $50$, $80$.
   α) Βρες το ενδοτεταρτημοριακό εύρος.
   β) Βρες το εύρος.
   γ) Είναι ο χρόνος των $80$ λεπτών ακραία τιμή;
4. Οι ημερήσιες πωλήσεις δύο καταστημάτων, σε εκατοντάδες ευρώ, έχουν την ελάχιστη τιμή, τα τεταρτημόρια και τη διάμεσο του πίνακα.

   Πωλήσεις ενός μήνα, σε εκατοντάδες ευρώ.

   | Κατάστημα | Ελάχιστη | $Q_1$ | Διάμεσος | $Q_3$ |
   | --- | --- | --- | --- | --- |
   | Α | $12$ | $15$ | $18$ | $20$ |
   | Β | $8$ | $16$ | $19$ | $23$ |

   α) Ποιο κατάστημα έχει μεγαλύτερη διάμεσο;
   β) Βρες το $IQR$ κάθε καταστήματος.
   γ) Ποιο κατάστημα έχει πιο σταθερές πωλήσεις;
   δ) Περίπου τι ποσοστό των ημερών το Β πούλησε πάνω από $2.300$ ευρώ;
5. Επτά τιμές είναι οι $3$, $5$, $8$, $9$, $11$, $14$ και ένας ακόμα αριθμός $x$.
   α) Για ποιες τιμές του $x$ η διάμεσος των επτά τιμών είναι $9$;
   β) Για $x = 12$, βρες τα $Q_1$, $Q_3$ και το $IQR$.
   γ) Η διάμεσος είναι $9$. Για ποιες τιμές του $x$ το $x$ είναι ακραία τιμή;
6. Οι ώρες ύπνου εννέα μαθητών της ομάδας Α ήταν $6$, $6{,}5$, $7$, $7$, $7{,}5$, $8$, $8$, $8{,}5$, $9$ και εννέα μαθητών της ομάδας Β ήταν $4$, $7$, $7{,}5$, $8$, $8$, $8{,}5$, $8{,}5$, $9$, $9$.
   α) Βρες τη διάμεσο κάθε ομάδας.
   β) Βρες το $IQR$ κάθε ομάδας.
   γ) Ποια τιμή είναι ακραία, και σε ποια ομάδα;
   δ) Ποια ομάδα κοιμάται τυπικά περισσότερο;
7. Δύο τμήματα, το Γ1 και το Γ2, έχουν $11$ μαθητές το καθένα και έγραψαν το ίδιο διαγώνισμα, με ακέραιους βαθμούς από $0$ ως $20$. Η διάμεσος του Γ1 είναι $12$ και του Γ2 $16$. Ο καθηγητής ενώνει τους $22$ βαθμούς σε ένα δείγμα.
   α) Μπορεί η διάμεσος των $22$ βαθμών να είναι $17$; Μπορεί να είναι $11$;
   β) Δώσε βαθμούς στα δύο τμήματα ώστε η διάμεσος των $22$ να είναι ακριβώς $12$.
   γ) Δώσε βαθμούς ώστε το $IQR$ των $22$ να είναι μεγαλύτερο από το $IQR$ και των δύο τμημάτων.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math/comparing-groups
