# Συνδυαστική και πιθανότητες

> Μετράμε τις περιπτώσεις χωρίς να τις γράψουμε όλες: διατάξεις και συνδυασμοί.

Μαθηματικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math/combinatorics-probability

## Τι θα μάθεις

- Να μετράς τις δυνατές περιπτώσεις με τη βασική αρχή απαρίθμησης.
- Να ξεχωρίζεις πότε μετράει η σειρά και πότε όχι.
- Να υπολογίζεις μεταθέσεις, διατάξεις και συνδυασμούς, και με το κομπιουτεράκι.
- Να υπολογίζεις κλασικές πιθανότητες μετρώντας ευνοϊκές και δυνατές περιπτώσεις χωρίς να τις γράφεις όλες.

## Μετράς χωρίς να γράφεις

Η κλασική πιθανότητα είναι μέτρημα και διαίρεση: ευνοϊκές περιπτώσεις διά όλες τις δυνατές. Με δύο ζάρια οι περιπτώσεις είναι $36$ και χωράνε σε ένα σχήμα. Με έναν τετραψήφιο κωδικό είναι $10.000$, και σε μια κλήρωση του Τζόκερ πάνω από είκοσι τέσσερα εκατομμύρια. Αυτές δεν τις γράφεις· τις **μετράς**. Η **συνδυαστική** είναι ακριβώς αυτό: τρόποι να βρίσκεις πόσες είναι οι περιπτώσεις χωρίς να τις απαριθμήσεις μία μία.

## Η βασική αρχή απαρίθμησης

Όταν μια επιλογή γίνεται σε **διαδοχικά βήματα**, και το πρώτο βήμα γίνεται με $\mu$ τρόπους, το δεύτερο με $\nu$ τρόπους, το τρίτο με $\rho$ τρόπους, τότε όλη η επιλογή γίνεται με

$$
\mu \cdot \nu \cdot \rho
$$

τρόπους. Πολλαπλασιάζεις, δεν προσθέτεις.

Ένα εστιατόριο έχει $3$ ορεκτικά, $4$ κυρίως πιάτα και $2$ γλυκά. Ένα πλήρες γεύμα διαλέγει ένα από κάθε κατηγορία, άρα υπάρχουν $3 \cdot 4 \cdot 2 = 24$ διαφορετικά γεύματα. Αν τα σχεδίαζες σε **δεντροδιάγραμμα**, κάθε ορεκτικό θα έβγαζε τέσσερα κλαδιά και κάθε κλαδί δύο ακόμα: $24$ άκρες συνολικά.

> **Κλειδί**
>
> Η αρχή δουλεύει και όταν τα βήματα **επηρεάζουν** το ένα το άλλο, αρκεί το πλήθος των επιλογών σε κάθε βήμα να είναι γνωστό. Ένας τετραψήφιος κωδικός με ψηφία που **μπορούν** να επαναληφθούν έχει $10 \cdot 10 \cdot 10 \cdot 10 = 10.000$ δυνατότητες. Αν τα ψηφία πρέπει να είναι **διαφορετικά**, κάθε βήμα έχει μία επιλογή λιγότερη: $10 \cdot 9 \cdot 8 \cdot 7 = 5.040$.

## Μεταθέσεις: όλοι σε μια σειρά

Με πόσους τρόπους μπαίνουν $5$ φίλοι σε μια σειρά για φωτογραφία; Για την πρώτη θέση υπάρχουν $5$ υποψήφιοι, για τη δεύτερη $4$, και ούτω καθεξής:

$$
5 \cdot 4 \cdot 3 \cdot 2 \cdot 1 = 120
$$

Το γινόμενο όλων των φυσικών από το $1$ ως το $\nu$ λέγεται **παραγοντικό** του $\nu$ και γράφεται $\nu!$. Οι τρόποι να τοποθετηθούν $\nu$ διαφορετικά αντικείμενα σε σειρά λέγονται **μεταθέσεις** των $\nu$, και είναι

$$
\Pi_\nu = \nu!
$$

Το παραγοντικό μεγαλώνει πολύ γρήγορα: $10! = 3.628.800$. Γι' αυτό το κομπιουτεράκι έχει πλήκτρο $x!$. Κατά σύμβαση ορίζουμε $0! = 1$.

## Διατάξεις: λίγοι από πολλούς, με σειρά

Συχνά δεν μπαίνουν όλοι στη σειρά, αλλά μόνο μερικοί. Σε έναν αγώνα με $8$ δρομείς, με πόσους τρόπους μοιράζονται το χρυσό, το ασημένιο και το χάλκινο μετάλλιο; Το χρυσό το παίρνει ένας από τους $8$, το ασημένιο ένας από τους $7$ που μένουν, το χάλκινο ένας από τους $6$:

$$
8 \cdot 7 \cdot 6 = 336
$$

Αυτές λέγονται **διατάξεις των $8$ ανά $3$**. Γενικά, οι διατάξεις των $\nu$ ανά $\kappa$ είναι τα γινόμενα $\kappa$ διαδοχικών αριθμών, ξεκινώντας από το $\nu$ και κατεβαίνοντας:

$$
\Delta^{\nu}_{\kappa} = \nu(\nu - 1)\cdots(\nu - \kappa + 1) = \frac{\nu!}{(\nu - \kappa)!}
$$

Στο κομπιουτεράκι είναι το πλήκτρο $\mathrm{nPr}$. Όταν $\kappa = \nu$, οι διατάξεις γίνονται μεταθέσεις.

## Συνδυασμοί: λίγοι από πολλούς, χωρίς σειρά

Τώρα διαλέγουμε $3$ μαθητές από τους $8$ για μια επιτροπή, χωρίς αξιώματα. Οι Άννα, Βασίλης, Γιώργος είναι **η ίδια** επιτροπή με τους Γιώργο, Άννα, Βασίλη. Κάθε ομάδα των τριών μετρήθηκε στις διατάξεις $3! = 6$ φορές, μία για κάθε σειρά της. Άρα οι επιτροπές είναι

$$
\frac{336}{6} = 56
$$

Αυτοί είναι οι **συνδυασμοί των $8$ ανά $3$**. Γενικά:

$$
\binom{\nu}{\kappa} = \frac{\nu!}{\kappa!\,(\nu - \kappa)!}
$$

Στο κομπιουτεράκι είναι το πλήκτρο $\mathrm{nCr}$. Μια χρήσιμη ιδιότητα: $\binom{\nu}{\kappa} = \binom{\nu}{\nu - \kappa}$. Το να διαλέξεις ποιοι $3$ από τους $8$ μπαίνουν στην επιτροπή είναι το ίδιο με το να διαλέξεις ποιοι $5$ μένουν έξω.

> **Κλειδί**
>
> Μία ερώτηση κρίνει σχεδόν κάθε άσκηση: **μετράει η σειρά;**
>
> | Αν αλλάξεις τη σειρά…                                        | Τότε       | Στο κομπιουτεράκι |
> | ------------------------------------------------------------ | ---------- | ----------------- |
> | …παίρνεις κάτι **διαφορετικό** (μετάλλια, αξιώματα, κωδικός) | διατάξεις  | $\mathrm{nPr}$    |
> | …παίρνεις **το ίδιο** (ομάδα, χέρι στα χαρτιά, κλήρωση)      | συνδυασμοί | $\mathrm{nCr}$    |
> | …και τα παίρνεις **όλα** σε σειρά                            | μεταθέσεις | $x!$              |
>
> Και μια δεύτερη ερώτηση: **επιτρέπεται επανάληψη;** Αν ναι, όπως στα ψηφία ενός PIN, δεν ισχύει κανένας από τους τρεις τύπους, και πολλαπλασιάζεις με την αρχή απαρίθμησης.

> **Πρόσεχε**
>
> Ένα γρήγορο τεστ όταν διστάζεις: γράψε **δύο** από τις επιλογές σε αντίστροφη σειρά και ρώτα αν άλλαξε κάτι. «Πρόεδρος η Άννα, ταμίας ο Βασίλης» δεν είναι το ίδιο με το ανάποδο, άρα διατάξεις. «Η Άννα και ο Βασίλης πάνε εκδρομή» είναι το ίδιο, άρα συνδυασμοί. Από $5$ υποψηφίους, τα ζεύγη πρόεδρος–ταμίας είναι $5 \cdot 4 = 20$, ενώ οι διμελείς παρέες μόνο $\binom{5}{2} = 10$.

## Από το μέτρημα στην πιθανότητα

Όταν όλα τα αποτελέσματα είναι ισοπίθανα, η πιθανότητα είναι

$$
P(A) = \frac{N(A)}{N(\Omega)}
$$

και τώρα μπορείς να μετρήσεις και τον αριθμητή και τον παρονομαστή με τους ίδιους τύπους. Ο κανόνας είναι ένας: **μετράς με τον ίδιο τρόπο πάνω και κάτω.** Αν ο παρονομαστής μετράει ομάδες χωρίς σειρά, και ο αριθμητής μετράει ομάδες χωρίς σειρά.

> **Θυμήσου**
>
> Το «**τουλάχιστον ένα**» λύνεται σχεδόν πάντα πιο γρήγορα με το συμπληρωματικό: $P(A) = 1 - P(A')$. Το αντίθετο του «τουλάχιστον ένα αγόρι» είναι το «κανένα αγόρι», δηλαδή «μόνο κορίτσια», και αυτό μετριέται με έναν μόνο συνδυασμό.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Ένα τετραψήφιο PIN σχηματίζεται στην τύχη από τα ψηφία \$0\$ ως \$9\$. Ποια η πιθανότητα να έχει όλα τα ψηφία του διαφορετικά;

1. **Όλα τα δυνατά PIN.** Κάθε θέση έχει $10$ επιλογές και επιτρέπεται επανάληψη:

   $N(\Omega) = 10 \cdot 10 \cdot 10 \cdot 10 = 10.000$
2. **PIN με διαφορετικά ψηφία.** Κάθε θέση έχει μία επιλογή λιγότερη από την προηγούμενη:

   $N(A) = 10 \cdot 9 \cdot 8 \cdot 7 = 5.040$
3. $P(A) = \dfrac{5.040}{10.000} = 0{,}504$

   Λίγο πάνω από μισό. Σχεδόν ένα στα δύο τυχαία PIN έχει κάποιο ψηφίο που επαναλαμβάνεται.

### Παράδειγμα 2: Σε μια τάξη με \$6\$ κορίτσια και \$4\$ αγόρια κληρώνεται τριμελής επιτροπή. Ποια η πιθανότητα να έχει ακριβώς \$2\$ κορίτσια; Και ποια να έχει τουλάχιστον ένα αγόρι;

1. **Όλες οι επιτροπές.** Η σειρά δεν μετράει, άρα συνδυασμοί των $10$ ανά $3$:

   $N(\Omega) = \binom{10}{3} = \dfrac{10 \cdot 9 \cdot 8}{3 \cdot 2 \cdot 1} = 120$
2. **Ακριβώς $2$ κορίτσια** σημαίνει $2$ από τα $6$ κορίτσια **και** $1$ από τα $4$ αγόρια. Δύο βήματα, άρα πολλαπλασιάζω:

   $N(A) = \binom{6}{2} \cdot \binom{4}{1} = 15 \cdot 4 = 60$

   $P(A) = \dfrac{60}{120} = \dfrac{1}{2}$
3. **Τουλάχιστον ένα αγόρι.** Το αντίθετο είναι «μόνο κορίτσια», δηλαδή $3$ από τα $6$:

   $\binom{6}{3} = 20$, άρα η πιθανότητα να μην υπάρχει κανένα αγόρι είναι $\dfrac{20}{120} = \dfrac{1}{6}$
4. $P(B) = 1 - \dfrac{1}{6} = \dfrac{5}{6}$

   Ο απευθείας δρόμος θα ήθελε τρεις περιπτώσεις, με ένα, δύο και τρία αγόρια. Το συμπληρωματικό θέλει μία.

### Παράδειγμα 3: Πέντε διαφορετικά βιβλία μπαίνουν στην τύχη σε ένα ράφι. Ποια η πιθανότητα δύο συγκεκριμένα, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, να βρεθούν το ένα δίπλα στο άλλο;

1. **Όλες οι σειρές:** μεταθέσεις των $5$, δηλαδή $5! = 120$.
2. **Ευνοϊκές.** Δένω τα δύο βιβλία σε ένα «πακέτο». Τώρα έχω $4$ αντικείμενα, που μπαίνουν σε σειρά με $4! = 24$ τρόπους. Μέσα στο πακέτο τα δύο βιβλία μπαίνουν με $2! = 2$ τρόπους, Ιλιάδα αριστερά ή δεξιά.

   $N(A) = 24 \cdot 2 = 48$
3. $P(A) = \dfrac{48}{120} = \dfrac{2}{5} = 0{,}4$

   **Το τέχνασμα του πακέτου** λύνει κάθε «να είναι μαζί». Μην ξεχνάς τη σειρά μέσα στο πακέτο: χωρίς το $2!$ η απάντηση θα έβγαινε η μισή.

### Παράδειγμα 4: Στο Τζόκερ διαλέγεις \$5\$ αριθμούς από το \$1\$ ως το \$45\$ και έναν ακόμα, τον «Τζόκερ», από το \$1\$ ως το \$20\$. Ποια η πιθανότητα να κερδίσεις το πρώτο έπαθλο με μία στήλη;

1. **Οι πέντε αριθμοί.** Στην κλήρωση δεν μετράει η σειρά με την οποία βγαίνουν, άρα συνδυασμοί. Με το πλήκτρο $\mathrm{nCr}$:

   $\binom{45}{5} = 1.221.759$
2. **Ο Τζόκερ** κληρώνεται χωριστά, με $20$ δυνατές τιμές. Δύο βήματα, άρα πολλαπλασιάζω:

   $N(\Omega) = 1.221.759 \cdot 20 = 24.435.180$
3. Μόνο **μία** από αυτές τις περιπτώσεις είναι η δική σου στήλη:

   $P = \dfrac{1}{24.435.180}$

   **Για να το νιώσεις:** αν έπαιζες μία στήλη σε κάθε κλήρωση, δύο φορές την εβδομάδα, θα χρειαζόσουν κατά μέσο όρο πάνω από διακόσιες τριάντα χιλιάδες χρόνια για να κερδίσεις μία φορά.

### Παράδειγμα 5: Σε ένα σύλλογο με \$12\$ μέλη εκλέγονται πρόεδρος, γραμματέας και ταμίας, και επιπλέον μια τριμελής ομάδα εθελοντών για μια εκδήλωση. Με πόσους τρόπους γίνεται το καθένα;

1. **Τα αξιώματα.** Αν ο Νίκος είναι πρόεδρος και η Ελένη ταμίας, είναι διαφορετικό από το ανάποδο. Η σειρά μετράει: διατάξεις των $12$ ανά $3$.

   $12 \cdot 11 \cdot 10 = 1.320$
2. **Η ομάδα εθελοντών.** Οι τρεις κάνουν την ίδια δουλειά, άρα η σειρά δεν μετράει: συνδυασμοί.

   $\binom{12}{3} = \dfrac{1.320}{3!} = \dfrac{1.320}{6} = 220$
3. **Τι δείχνει η σύγκριση.** Ίδιοι άνθρωποι, ίδιο πλήθος, και οι τρόποι διαφέρουν κατά έξι φορές, όσες οι σειρές με τις οποίες μπαίνουν τρία άτομα. Η διαίρεση με το $\kappa!$ είναι ακριβώς αυτό: σβήνει τη σειρά.

## Ερωτήσεις

1. Ένα καφέ έχει $4$ είδη καφέ και $3$ είδη γλυκού. Με πόσους τρόπους διαλέγεις έναν καφέ και ένα γλυκό;
   - $7$
   - $12$
   - $24$
   - $64$
2. Πόσο κάνει το $5!$;
   - $15$
   - $25$
   - $120$
   - $720$
3. Σε ποια από τις παρακάτω περιπτώσεις **μετράει** η σειρά;
   - εκλογή προέδρου και ταμία από $10$ μέλη
   - επιλογή $2$ μελών για μια διμελή επιτροπή εκδρομής
   - κλήρωση $6$ αριθμών στο Λόττο
   - μοίρασμα $5$ φύλλων σε έναν παίκτη
4. Σε έναν αγώνα τρέχουν $6$ αθλητές. Με πόσους τρόπους μπορούν να μοιραστούν το χρυσό και το ασημένιο μετάλλιο;
   - $15$
   - $12$
   - $36$
   - $30$
5. Πόσο κάνει το $\binom{7}{2}$;
   - $21$
   - $42$
   - $14$
   - $49$
6. Ποιος αριθμός ισούται με το $\binom{20}{18}$;
   - $\binom{20}{1}$
   - $\binom{20}{2}$
   - $\binom{18}{2}$
   - $20 \cdot 18$
7. Πόσοι τριψήφιοι κωδικοί σχηματίζονται από τα ψηφία $1$ ως $5$, αν επιτρέπεται επανάληψη;
   - $60$
   - $10$
   - $125$
   - $15$
8. Από $5$ αγόρια και $5$ κορίτσια κληρώνονται $2$ άτομα. Ποια η πιθανότητα να είναι και τα δύο κορίτσια;
   - $\dfrac{1}{4}$
   - $\dfrac{2}{9}$
   - $\dfrac{1}{2}$
   - $\dfrac{1}{5}$

## Ασκήσεις

1. Έχεις $5$ μπλούζες, $3$ παντελόνια και $2$ ζευγάρια παπούτσια. Με πόσους τρόπους μπορείς να ντυθείς, παίρνοντας ένα από το καθένα;
2. Με πόσους τρόπους μπορούν να καθίσουν $4$ φίλοι σε $4$ θέσεις στη σειρά, στο σινεμά;
3. Μια τάξη έχει $5$ αγόρια και $4$ κορίτσια. Πόσες διαφορετικές ομάδες $4$ ατόμων για ένα πρότζεκτ γίνονται, με $2$ αγόρια και $2$ κορίτσια;
4. Με τα ψηφία $1$ ως $7$ γράφεις τριψήφιους αριθμούς με τρία διαφορετικά ψηφία. Πόσοι από αυτούς είναι άρτιοι;
5. Ένα κουτί έχει $5$ κόκκινες και $3$ μπλε μπάλες. Παίρνουμε στην τύχη $2$ μπάλες μαζί.
   α) Πόσα είναι όλα τα δυνατά ζεύγη;
   β) Ποια η πιθανότητα να είναι και οι δύο κόκκινες;
   γ) Ποια η πιθανότητα να είναι μία από κάθε χρώμα;
   δ) Ποια η πιθανότητα να είναι τουλάχιστον μία μπλε;
6. Ένας κωδικός έχει $4$ διαφορετικά ψηφία από το $0$ ως το $9$, σε σειρά, και το $0$ μπορεί να μπει και πρώτο. Διαλέγεις στην τύχη έναν τέτοιο κωδικό.
   α) Πόσοι είναι όλοι οι δυνατοί κωδικοί;
   β) Πόσοι έχουν τα ψηφία σε αύξουσα σειρά από αριστερά προς τα δεξιά, όπως ο $1479$;
   γ) Ποια η πιθανότητα ο κωδικός να έχει τα ψηφία σε αύξουσα σειρά;
   δ) Ποια η πιθανότητα ο κωδικός να περιέχει το ψηφίο $0$;
7. Επτά μαθητές, $4$ από το Γ1 και $3$ από το Γ2, κάθονται στην τύχη σε $7$ θέσεις στη σειρά.
   α) Πόσες είναι όλες οι δυνατές σειρές;
   β) Ποια η πιθανότητα δύο συγκεκριμένοι μαθητές να κάθονται δίπλα δίπλα;
   γ) Ποια η πιθανότητα να κάθονται και οι $4$ του Γ1 μαζί;
   δ) Ποια η πιθανότητα και οι δύο ακριανές θέσεις να είναι μαθητές του Γ2;
8. Ένα κουτί έχει $10$ κάρτες, $3$ κόκκινες και $7$ άσπρες. Τραβάς τις κάρτες μία μία στην τύχη, χωρίς να ξαναβάζεις καμία, ώσπου να αδειάσει το κουτί.
   α) Ποια η πιθανότητα η $7$η κάρτα που τραβάς να είναι κόκκινη;
   β) Ποια η πιθανότητα η τελευταία κόκκινη να βγει στην $7$η κάρτα;
   γ) Ποια η πιθανότητα να έχουν βγει και οι $3$ κόκκινες μέσα στις $7$ πρώτες κάρτες;
   δ) Σε ποια κάρτα είναι πιο πιθανό να βγει η τελευταία κόκκινη;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math/combinatorics-probability
