# Η εφαπτομένη

> Η εξίσωσή της, και η εφαπτομένη που πρέπει να βρεις από μια συνθήκη.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/tangent-line

## Τι θα μάθεις

- Να γράφεις την εξίσωση της εφαπτομένης μιας γραφικής παράστασης σε δοσμένο σημείο της.
- Να βρίσκεις το σημείο επαφής όταν δίνεται μια ιδιότητα της εφαπτομένης: παράλληλη ή κάθετη σε ευθεία, οριζόντια, ή διερχόμενη από σημείο έξω από την καμπύλη.
- Να βρίσκεις κοινή εφαπτομένη δύο καμπυλών, στο ίδιο ή σε διαφορετικά σημεία επαφής.

## Ένα σημείο και μια κλίση

Μια ευθεία ορίζεται από ένα σημείο και μια κλίση. Η εφαπτομένη της $C_f$ στο $A(x_0, f(x_0))$ έχει και τα δύο έτοιμα: περνά από το $A$ και έχει κλίση $f'(x_0)$, όπως είδες στην ενότητα «Η παράγωγος σε σημείο». Αν η $f$ είναι παραγωγίσιμη στο $x_0$, η εφαπτομένη είναι

$$
y - f(x_0) = f'(x_0)(x - x_0)
$$

Η συνταγή έχει τρία βήματα, και κανένα δεν παραλείπεται:

1. **Η τιμή** $f(x_0)$: το σημείο επαφής.
2. **Η παράγωγος** $f'(x_0)$: η κλίση.
3. **Αντικατάσταση** στον τύπο, και λύση ως προς $y$.

Οι μισές χαμένες μονάδες σε αυτό το θέμα είναι ένα από τα δύο πρώτα ξεχασμένο. Στις Πανελλήνιες ζητιέται και «η εφαπτομένη στο σημείο $A(1, 2)$»: τότε ελέγχεις πρώτα ότι $f(1) = 2$, γιατί μόνο τότε το $A$ είναι σημείο της καμπύλης.

> **Θυμήσου**
>
> Για τις κλίσεις χρειάζεσαι τους κανόνες παραγώγισης και την αλυσίδα. Οι παράγωγοι που θα συναντάς πιο συχνά:
>
> | $f(x)$  | $c$ | $x^\nu$           | $\sqrt{x}$            | $\eta\mu x$           | $\sigma\upsilon\nu x$ | $e^x$ | $\ln x$       |
> | ------- | --- | ----------------- | --------------------- | --------------------- | --------------------- | ----- | ------------- |
> | $f'(x)$ | $0$ | $\nu x^{\nu - 1}$ | $\frac{1}{2\sqrt{x}}$ | $\sigma\upsilon\nu x$ | $-\eta\mu x$          | $e^x$ | $\frac{1}{x}$ |
>
> Και ότι το άθροισμα παραγωγίζεται όρο όρο, με τους σταθερούς παράγοντες να μένουν έξω.

Η εφαπτομένη **δεν** είναι «η ευθεία που έχει ένα μόνο κοινό σημείο με την καμπύλη». Η εφαπτομένη της $f(x) = x^3$ στο $x_0 = 1$ είναι η $y = 3x - 2$, και ξανασυναντά την καμπύλη στο $x = -2$, γιατί $x^3 - 3x + 2 = (x - 1)^2(x + 2)$. Και η ευθεία $x = 0$ έχει ένα μόνο κοινό σημείο με την $y = x^2$ χωρίς να εφάπτεται. Ο ορισμός είναι η κλίση, όχι το πλήθος των κοινών σημείων.

## Όταν άγνωστο είναι το σημείο επαφής

Συχνά δεν σου δίνουν το $x_0$, αλλά μια ιδιότητα της εφαπτομένης. Τότε το $x_0$ είναι ο **άγνωστος**, και η ιδιότητα σου δίνει μια εξίσωση γι' αυτό.

| Η εφαπτομένη                                                   | Εξίσωση για το $x_0$                |
| -------------------------------------------------------------- | ----------------------------------- |
| είναι παράλληλη στην $y = \lambda x + \beta$                   | $f'(x_0) = \lambda$                 |
| είναι κάθετη στην $y = \lambda x + \beta$, με $\lambda \neq 0$ | $f'(x_0) \cdot \lambda = -1$        |
| είναι οριζόντια                                                | $f'(x_0) = 0$                       |
| διέρχεται από το $M(x_M, y_M)$                                 | $y_M - f(x_0) = f'(x_0)(x_M - x_0)$ |
| διέρχεται από την αρχή $O(0, 0)$                               | $f(x_0) = x_0 f'(x_0)$              |

Η τέταρτη γραμμή είναι η εξίσωση της εφαπτομένης στο άγνωστο $x_0$, με τις συντεταγμένες του $M$ στη θέση των $x$ και $y$. Η πέμπτη είναι η ίδια με $M = O$. Κάθε ρίζα της εξίσωσης δίνει ένα σημείο επαφής, άρα μία εφαπτομένη: από ένα σημείο έξω από την καμπύλη περνούν συχνά δύο. Όταν η εξίσωση δεν λύνεται με πράξεις, το πλήθος των εφαπτομένων είναι το πλήθος των ριζών της, και το βρίσκεις με Bolzano ή με μονοτονία.

> **Κλειδί**
>
> Σε κάθε άσκηση εφαπτομένης ρωτάς πρώτα: **ξέρω το σημείο επαφής;** Αν ναι, τρία βήματα και τελείωσες. Αν όχι, το ονομάζεις $x_0$, γράφεις την εφαπτομένη εκεί με γράμματα, και ζητάς από την εκφώνηση μια εξίσωση για το $x_0$.

> **Πρόσεχε**
>
> Αν το σημείο $M$ **δεν** ανήκει στη $C_f$, δεν είναι σημείο επαφής, και η $f'(x_M)$ δεν είναι η κλίση που ψάχνεις. Το πρώτο που ελέγχεις είναι αν $f(x_M) = y_M$.
>
> Και αν ανήκει, πρόσεξε τη διατύπωση: «η εφαπτομένη **στο** $M$» είναι μία, ενώ «οι εφαπτόμενες που **διέρχονται από** το $M$» μπορεί να είναι περισσότερες. Από το $M(1, 1)$ της $y = x^3$ περνά και η εφαπτομένη στο $x_0 = -\frac{1}{2}$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ποιες εφαπτόμενες περνούν από το A(1, −3)*

## Κοινή εφαπτομένη δύο καμπυλών

Εδώ υπάρχουν δύο διαφορετικά ερωτήματα, και η διατύπωση λέει ποιο είναι.

**Οι $C_f$ και $C_g$ εφάπτονται στο $x_0$** (ή «έχουν κοινή εφαπτομένη σε κοινό τους σημείο»). Το σημείο επαφής είναι το ίδιο και για τις δύο, οπότε θέλεις ίδιο σημείο και ίδια κλίση:

$$
f(x_0) = g(x_0), \qquad f'(x_0) = g'(x_0)
$$

**Οι $C_f$ και $C_g$ έχουν κοινή εφαπτομένη**, χωρίς άλλη διευκρίνιση. Τα σημεία επαφής μπορεί να είναι διαφορετικά: $\alpha$ στη $C_f$ και $\beta$ στη $C_g$. Γράφεις τις δύο εφαπτόμενες στη μορφή $y = \lambda x + \kappa$:

$$
y = f'(\alpha)\, x + f(\alpha) - \alpha f'(\alpha), \qquad y = g'(\beta)\, x + g(\beta) - \beta g'(\beta)
$$

και ζητάς να είναι η ίδια ευθεία: **ίσες κλίσεις και ίσες τεταγμένες επί την αρχή**. Δύο εξισώσεις, δύο άγνωστοι.

> **Πρόσεχε**
>
> Μη βάλεις το ίδιο $x_0$ και στις δύο καμπύλες όταν η εκφώνηση δεν μιλά για κοινό σημείο. Η $y = x^2$ και η $y = -x^2 + 4x - 4$ δεν έχουν κανένα κοινό σημείο, και όμως έχουν δύο κοινές εφαπτόμενες (λυμένο παράδειγμα 6).

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες την εφαπτομένη της \$f(x) = x^3 - 2x + 1\$ στο σημείο με τετμημένη \$x\_0 = 1\$

1. **Η τιμή:** $f(1) = 1 - 2 + 1 = 0$. Σημείο επαφής το $(1, 0)$.
2. **Η παράγωγος:** $f'(x) = 3x^2 - 2$, άρα $f'(1) = 1$.
3. **Η ευθεία:** $y - 0 = 1 \cdot (x - 1)$, δηλαδή $y = x - 1$.

   **Έλεγχος:** για $x = 1$ η ευθεία δίνει $0$, όσο και η συνάρτηση.

### Παράδειγμα 2: Βρες την εφαπτομένη της \$f(x) = \ln x\$ που είναι κάθετη στην ευθεία \$y = -2x + 5\$

1. **Η κλίση που θέλω.** Κάθετες ευθείες έχουν γινόμενο κλίσεων $-1$, άρα η εφαπτομένη έχει κλίση $\lambda$ με $\lambda \cdot (-2) = -1$, δηλαδή $\lambda = \frac{1}{2}$.
2. **Το σημείο επαφής.** $f'(x_0) = \frac{1}{x_0} = \frac{1}{2}$, άρα $x_0 = 2$, που ανήκει στο πεδίο $(0, +\infty)$. Είναι $f(2) = \ln 2$.
3. **Η ευθεία:** $y - \ln 2 = \frac{1}{2}(x - 2)$, δηλαδή $y = \frac{1}{2}x - 1 + \ln 2$.

### Παράδειγμα 3: Βρες τις εφαπτόμενες της \$f(x) = x^2\$ που διέρχονται από το σημείο \$A(1, -3)\$

1. **Ανήκει το $A$ στην καμπύλη;** $f(1) = 1 \neq -3$. Όχι, οπότε το $A$ δεν είναι σημείο επαφής.
2. **Άγνωστο σημείο επαφής** $(x_0, x_0^2)$, με κλίση $f'(x_0) = 2x_0$. Η εφαπτομένη εκεί:

   $y - x_0^2 = 2x_0 (x - x_0)$
3. **Περνά από το $A$:** βάζω $x = 1$, $y = -3$.

   $-3 - x_0^2 = 2x_0 - 2x_0^2 \iff x_0^2 - 2x_0 - 3 = 0 \iff x_0 = 3$ ή $x_0 = -1$
4. **Δύο εφαπτόμενες.** Για $x_0 = 3$: $y - 9 = 6(x - 3)$, δηλαδή $y = 6x - 9$. Για $x_0 = -1$: $y - 1 = -2(x + 1)$, δηλαδή $y = -2x - 1$.

   **Έλεγχος:** στο $x = 1$ και οι δύο δίνουν $y = -3$. Είναι οι δύο θέσεις του διαδραστικού όπου η ένδειξη δείχνει $-3$.

### Παράδειγμα 4: Βρες την εφαπτομένη της \$f(x) = e^x\$ που διέρχεται από την αρχή των αξόνων

1. **Η εφαπτομένη σε άγνωστο $x_0$**, με $f(x_0) = f'(x_0) = e^{x_0}$:

   $y - e^{x_0} = e^{x_0}(x - x_0)$
2. **Περνά από το $O(0, 0)$:** $-e^{x_0} = -x_0 e^{x_0}$. Διαιρώ με $e^{x_0} > 0$: $x_0 = 1$.
3. **Η ευθεία:** $y - e = e(x - 1)$, δηλαδή $y = ex$.

   **Γιατί μία μόνο:** η εξίσωση για το $x_0$ ήταν πρώτου βαθμού. Το πλήθος των ριζών της είναι το πλήθος των εφαπτομένων.

### Παράδειγμα 5: Βρες το \$\alpha > 0\$ ώστε οι \$C\_f\$ και \$C\_g\$ με \$f(x) = \alpha x^2\$ και \$g(x) = \ln x\$ να εφάπτονται, και γράψε την κοινή εφαπτομένη

1. **Οι δύο συνθήκες** στο κοινό σημείο $x_0 > 0$:

   $\alpha x_0^2 = \ln x_0 \quad$ και $\quad 2\alpha x_0 = \dfrac{1}{x_0}$
2. **Από τη δεύτερη:** $\alpha x_0^2 = \frac{1}{2}$. Τη βάζω στην πρώτη: $\ln x_0 = \frac{1}{2}$, άρα $x_0 = \sqrt{e}$.
3. **Η παράμετρος:** $\alpha = \dfrac{1}{2x_0^2} = \dfrac{1}{2e}$.
4. **Η κοινή εφαπτομένη** στο $(\sqrt{e}, \frac{1}{2})$, με κλίση $g'(\sqrt{e}) = \frac{1}{\sqrt{e}}$:

   $y - \frac{1}{2} = \frac{1}{\sqrt{e}}(x - \sqrt{e})$, δηλαδή $y = \dfrac{x}{\sqrt{e}} - \dfrac{1}{2}$.

### Παράδειγμα 6: Βρες τις κοινές εφαπτόμενες των \$C\_f\$ και \$C\_g\$, με \$f(x) = x^2\$ και \$g(x) = -x^2 + 4x - 4\$

1. **Εφαπτομένη της $C_f$ στο $\alpha$.** $f'(\alpha) = 2\alpha$, και $f(\alpha) - \alpha f'(\alpha) = \alpha^2 - 2\alpha^2 = -\alpha^2$:

   $y = 2\alpha x - \alpha^2$
2. **Εφαπτομένη της $C_g$ στο $\beta$.** $g'(\beta) = -2\beta + 4$, και

   $g(\beta) - \beta g'(\beta) = -\beta^2 + 4\beta - 4 + 2\beta^2 - 4\beta = \beta^2 - 4$

   άρα $y = (-2\beta + 4)x + \beta^2 - 4$.
3. **Ίδια ευθεία:** ίσες κλίσεις, $2\alpha = -2\beta + 4$, δηλαδή $\alpha = 2 - \beta$. Ίσες τεταγμένες επί την αρχή, $-\alpha^2 = \beta^2 - 4$.
4. **Λύνω το σύστημα:** $-(2 - \beta)^2 = \beta^2 - 4 \iff 2\beta^2 - 4\beta = 0 \iff \beta = 0$ ή $\beta = 2$.
5. Για $\beta = 0$ είναι $\alpha = 2$: κοινή εφαπτομένη $y = 4x - 4$. Για $\beta = 2$ είναι $\alpha = 0$: κοινή εφαπτομένη $y = 0$.

   **Έλεγχος:** η $y = 0$ εφάπτεται της $C_f$ στο $(0, 0)$ και της $C_g$ στο $(2, 0)$. Δύο διαφορετικά σημεία επαφής, όπως το περιμέναμε.

## Ερωτήσεις

1. Η εξίσωση της εφαπτομένης της $C_f$ στο σημείο με τετμημένη $x_0$ είναι:
   - $y - f(x_0) = f'(x_0)(x - x_0)$
   - $y - f'(x_0) = f(x_0)(x - x_0)$
   - $y = f'(x_0) \cdot x + f(x_0)$
   - $y - x_0 = f'(x_0)(x - f(x_0))$
2. Αν $f'(x_0) = 0$, τότε η εφαπτομένη στο $(x_0, f(x_0))$:
   - είναι η οριζόντια ευθεία $y = f(x_0)$
   - είναι η κατακόρυφη ευθεία $x = x_0$
   - δεν ορίζεται, αφού η κλίση είναι μηδέν
   - ταυτίζεται πάντα με τον άξονα $x'x$
3. Η εφαπτομένη της $C_f$ στο $x_0$ είναι παράλληλη στην ευθεία $y = 3x + 1$ όταν:
   - $f(x_0) = 3$
   - $f'(x_0) = -\dfrac{1}{3}$
   - $f'(x_0) = 1$
   - $f'(x_0) = 3$
4. Η εφαπτομένη της $C_f$ στο $x_0$ είναι κάθετη στην ευθεία $y = 2x - 5$. Ποια εξίσωση ικανοποιεί το $x_0$;
   - $f'(x_0) = 2$
   - $f'(x_0) = -2$
   - $f'(x_0) = -\dfrac{1}{2}$
   - $f'(x_0) = \dfrac{1}{2}$
5. Ζητείται εφαπτομένη της $C_f$ που διέρχεται από σημείο $M$ έξω από την καμπύλη. Ποιος είναι ο άγνωστος που λύνεις;
   - η τετμημένη $x_0$ του σημείου επαφής
   - η παράγωγος $f'(x_M)$ στην τετμημένη του $M$
   - η κλίση της ευθείας που ενώνει το $M$ με την αρχή
   - κανένας, αφού από εξωτερικό σημείο δεν φέρνεις εφαπτομένη
6. Για τις εφαπτόμενες από ένα σημείο $M$ καταλήγεις στην εξίσωση $x_0^2 - 2x_0 - 3 = 0$. Τι σημαίνει ότι έχει δύο ρίζες;
   - ότι το $M$ ανήκει δύο φορές στη $C_f$
   - ότι από το $M$ περνούν δύο εφαπτόμενες
   - ότι η εφαπτομένη έχει δύο διαφορετικές κλίσεις
   - ότι κρατάς μόνο τη θετική ρίζα της εξίσωσης
7. Η εφαπτομένη της $C_f$ στο $x_0$ διέρχεται από την αρχή των αξόνων ακριβώς όταν:
   - $f(x_0) = 0$
   - $f'(x_0) = 0$
   - $f(0) = 0$
   - $f(x_0) = x_0 f'(x_0)$
8. Οι $C_f$ και $C_g$ εφάπτονται στο κοινό τους σημείο με τετμημένη $x_0$. Ποιες συνθήκες γράφεις;
   - μόνο $f'(x_0) = g'(x_0)$
   - μόνο $f(x_0) = g(x_0)$
   - $f(x_0) = g(x_0)$ και $f'(x_0) = g'(x_0)$
   - $f(x_0) = g'(x_0)$ και $f'(x_0) = g(x_0)$
9. Ζητείται κοινή εφαπτομένη των $C_f$ και $C_g$, χωρίς να λέγεται ότι εφάπτονται στο ίδιο σημείο. Τι εξισώνεις;
   - τις κλίσεις και τις τιμές των δύο συναρτήσεων στο ίδιο $x_0$
   - τις κλίσεις και τις τεταγμένες επί την αρχή, με σημεία επαφής $\alpha$ και $\beta$
   - μόνο τις κλίσεις των δύο εφαπτομένων, με σημεία επαφής $\alpha$ και $\beta$
   - τις δύο συναρτήσεις, λύνοντας την $f(x) = g(x)$ για τα κοινά σημεία

## Ασκήσεις

1. Βρες την εξίσωση της εφαπτομένης της $f(x) = x^2 - 4x + 5$ στο σημείο με τετμημένη $x_0 = 3$.
2. Σε ποιο σημείο της γραφικής παράστασης της $f(x) = x^2 + 1$ η εφαπτομένη είναι παράλληλη στην ευθεία $y = 4x - 7$;
3. Βρες τα σημεία της γραφικής παράστασης της $f(x) = x^3 - 3x$ στα οποία η εφαπτομένη είναι οριζόντια.
4. Βρες την εφαπτομένη της $f(x) = \sqrt{x}$ που διέρχεται από το σημείο $A(-4, 0)$, και το σημείο επαφής της.
5. Βρες τις εφαπτόμενες της $f(x) = x^3 + x$ που είναι κάθετες στην ευθεία $x + 4y = 1$.
6. Δίνεται η $f(x) = x^3$ και ένας αριθμός $a \neq 0$.
   α) Γράψε την εφαπτομένη $(\varepsilon)$ της $C_f$ στο σημείο με τετμημένη $a$.
   β) Δείξε ότι η $(\varepsilon)$ ξανατέμνει τη $C_f$ σε ένα ακόμα σημείο, και βρες την τετμημένη του.
   γ) Υπάρχει $a$ ώστε οι εφαπτόμενες της $C_f$ στα δύο αυτά σημεία να είναι κάθετες;
7. Δίνονται οι $f(x) = \ln x$ και $g(x) = x^2 - x + \beta$, με $\beta \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες το $\beta$ ώστε οι $C_f$ και $C_g$ να εφάπτονται.
   β) Γράψε την κοινή εφαπτομένη τους.
   γ) Δείξε ότι η κοινή εφαπτομένη δεν έχει άλλο κοινό σημείο με τη $C_g$.
8. Βρες την κοινή εφαπτομένη των γραφικών παραστάσεων των $f(x) = x^2$ και $g(x) = \dfrac{1}{x}$, και τα σημεία επαφής της με κάθε καμπύλη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/tangent-line
