# Ρίζες και ανισότητες με τη μονοτονία

> Μοναδική ρίζα, πλήθος ριζών και ανισότητες από ένα ελάχιστο.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/monotonicity-roots

## Τι θα μάθεις

- Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει μοναδική ρίζα, με μονοτονία μαζί με προφανή ρίζα ή Bolzano.
- Να βρίσκεις το πλήθος των ριζών, και με παράμετρο, από το σύνολο τιμών κάθε διαστήματος μονοτονίας.
- Να λύνεις εξισώσεις και ανισώσεις της μορφής f(A) = f(B) και f(A) < f(B) με τη μονοτονία.
- Να αποδεικνύεις ανισότητες από ολικό ελάχιστο ή μέγιστο, όπως eˣ ≥ x + 1 και ln x ≤ x − 1.

## Εξισώσεις που δεν λύνονται, και λύνονται

Η $e^x + x = 1$ δεν λύνεται με άλγεβρα: ο άγνωστος είναι και στον εκθέτη και έξω από αυτόν. Κι όμως, η απάντηση βγαίνει σε τρεις γραμμές. Η $f(x) = e^x + x - 1$ έχει $f'(x) = e^x + 1 > 0$, άρα είναι γνησίως αύξουσα. Το $0$ είναι προφανής ρίζα, αφού $f(0) = 0$. Μια γνησίως αύξουσα συνάρτηση δεν περνά δεύτερη φορά από το $0$, άρα το $0$ είναι η μοναδική λύση.

Αυτή η ενότητα είναι παραλλαγές αυτής της ιδέας: η μονοτονία λέει **πόσες φορές** μια συνάρτηση παίρνει μια τιμή, και αυτό λύνει εξισώσεις, ανισώσεις και ανισότητες.

## Μοναδική ρίζα

Μια γνησίως μονότονη συνάρτηση είναι 1-1, όπως είδες στην ενότητα «Συνάρτηση 1-1 και αντίστροφη». Άρα έχει **το πολύ μία** ρίζα. Η ύπαρξη θέλει χωριστό επιχείρημα. Η μέθοδος:

1. Μεταφέρεις όλους τους όρους στο ένα μέλος και ονομάζεις τη συνάρτηση: $f(x) = 0$.
2. Δείχνεις με την $f'$ ότι η $f$ είναι γνησίως μονότονη **σε διάστημα**. Γράφεις: «άρα έχει το πολύ μία ρίζα».
3. Δείχνεις ότι έχει **τουλάχιστον μία**: προφανή ρίζα, Bolzano σε ένα $[\alpha, \beta]$, ή σύνολο τιμών που περιέχει το $0$.

Τα δύο μισά είναι ανεξάρτητα, και στη βαθμολόγηση μετράνε χωριστά. Η μονοτονία χωρίς ύπαρξη δίνει «το πολύ μία». Ο Bolzano χωρίς μονοτονία δίνει «τουλάχιστον μία».

> **Πρόσεχε**
>
> Η μονοτονία πρέπει να ισχύει σε **ένα διάστημα**. Η $f(x) = -\dfrac{1}{x}$ έχει $f'(x) = \dfrac{1}{x^2} > 0$ σε όλο το πεδίο ορισμού της, αλλά είναι αύξουσα **χωριστά** στο $(-\infty, 0)$ και στο $(0, +\infty)$. Το $f(-1) = 1 > -1 = f(1)$ δείχνει ότι δεν είναι αύξουσα στην ένωση. Όταν το πεδίο έχει «τρύπα», μετράς ρίζες σε κάθε κομμάτι χωριστά.

## Σύνολο τιμών και πλήθος ριζών

Πόσες λύσεις έχει η $f(x) = k$; Όσες φορές η οριζόντια ευθεία $y = k$ κόβει τη γραφική παράσταση. Από την ενότητα «Ενδιάμεσες τιμές και σύνολο τιμών» ξέρεις ότι μια συνεχής, γνησίως αύξουσα $f$ σε ανοιχτό $(\alpha, \beta)$ έχει σύνολο τιμών

$$
f\big((\alpha, \beta)\big) = \Big(\lim_{x \to \alpha^+} f(x), \lim_{x \to \beta^-} f(x)\Big)
$$

και παίρνει κάθε τιμή του **ακριβώς μία φορά**. Για γνησίως φθίνουσα τα όρια αλλάζουν θέση. Σε κλειστό άκρο μπαίνει η τιμή της $f$ αντί για το όριο.

Η μέθοδος για το πλήθος των ριζών:

1. Πίνακας προσήμου της $f'$: τα διαστήματα μονοτονίας.
2. Σύνολο τιμών σε **κάθε** διάστημα, με τιμές στα κλειστά άκρα και όρια στα ανοιχτά.
3. Για κάθε διάστημα που περιέχει το $k$, μία λύση. Προσοχή στις κοινές άκρες: αν το $k$ είναι ακριβώς η τιμή ενός ακροτάτου, η λύση στο κοινό άκρο μετράει μία φορά.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πόσες φορές κόβει η y = k*

Στις Πανελλήνιες γράφεται συχνά «να βρείτε το πλήθος των ριζών της εξίσωσης για τις διάφορες τιμές του $k$». Πρώτα απομονώνεις το $k$ στο ένα μέλος, $g(x) = k$, και μετά μελετάς τη $g$. Αν το $k$ πολλαπλασιάζει το $x$, διαιρείς, αφού ελέγξεις πρώτα αν το $x = 0$ είναι λύση.

## Εξισώσεις και ανισώσεις «μέσα» από τη συνάρτηση

Αν η $f$ είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα, για $A$, $B$ σε αυτό:

$$
\begin{gathered}
f(A) = f(B) \iff A = B \\
f(A) < f(B) \iff A < B
\end{gathered}
$$

Αν είναι γνησίως φθίνουσα, η πρώτη ισοδυναμία μένει ίδια και η δεύτερη αλλάζει φορά.

Η δυσκολία δεν είναι η ισοδυναμία, είναι να **δεις** την $f$. Η εξίσωση σπάνια δίνεται ως $f(A) = f(B)$. Δίνεται ανακατεμένη, και τη μαζεύεις: όροι με το ίδιο σχήμα πάνε στο ίδιο μέλος. Αν βλέπεις $e^{x^2}$ αριστερά και $e^{3x - 2}$ δεξιά, ψάχνεις συνάρτηση $f(t) = e^t + \ldots$ με $t = x^2$ στη μία μεριά και $t = 3x - 2$ στην άλλη.

Το ίδιο ισχύει όταν η ανίσωση έχει σκέτο $0$ ή άλλον αριθμό στο δεξί μέλος. Αν η $f$ είναι γνησίως αύξουσα και $f(x_0) = c$, τότε

$$
f(x) > c \iff f(x) > f(x_0) \iff x > x_0
$$

Το $x_0$ είναι μια προφανής ρίζα της $f(x) = c$, και το βρίσκεις με δοκιμές: $0$, $1$, $-1$, $e$.

> **Κλειδί**
>
> Σε όλη την ενότητα κάνεις το ίδιο πράγμα: γράφεις το πρόβλημα ως ερώτηση για **μία** συνάρτηση, και η μονοτονία της απαντά.
>
> - Εξίσωση με μία λύση: γνησίως μονότονη $f$ και μία προφανής ρίζα.
> - Πλήθος λύσεων: σύνολο τιμών σε κάθε διάστημα μονοτονίας.
> - $f(A) = f(B)$ ή $f(A) < f(B)$: η $f$ «φεύγει» και μένει σύγκριση των $A$, $B$.
> - Ανισότητα $F(x) \geq G(x)$: η $h = F - G$ και το ολικό ελάχιστό της.

## Ανισότητες από το ολικό ελάχιστο

Για να δείξεις $F(x) \geq G(x)$ για κάθε $x$ σε ένα διάστημα, θέτεις $h(x) = F(x) - G(x)$ και βρίσκεις το **ολικό ελάχιστο** της $h$ με πίνακα προσήμου. Αν η ελάχιστη τιμή είναι $0$, τότε $h(x) \geq 0$ παντού. Για $F \leq G$ ψάχνεις ολικό μέγιστο $0$.

Δύο ανισότητες βγαίνουν έτσι και χρησιμοποιούνται συνεχώς. Η πρώτη ισχύει για κάθε $x \in \mathbb{R}$, η δεύτερη για κάθε $x > 0$:

$$
\begin{aligned}
e^x &\geq x + 1 \\
\ln x &\leq x - 1
\end{aligned}
$$

Για τη δεύτερη: η $h(x) = \ln x - x + 1$ έχει $h'(x) = \dfrac{1 - x}{x}$, θετική στο $(0, 1)$ και αρνητική στο $(1, +\infty)$. Ολικό μέγιστο $h(1) = 0$, άρα $h(x) \leq 0$. Και στις δύο η ισότητα ισχύει **μόνο** στη θέση του ακροτάτου: στο $x = 0$ η πρώτη, στο $x = 1$ η δεύτερη. Αυτό λύνει και τις εξισώσεις $e^x = x + 1$ και $\ln x = x - 1$.

Όταν το διάστημα είναι ημιευθεία με κλειστό άκρο, συχνά δεν χρειάζεσαι ελάχιστο στο εσωτερικό. Για να δείξεις $\ln(1 + x) < x$ για $x > 0$, η $h(x) = x - \ln(1 + x)$ έχει $h'(x) = \dfrac{x}{1 + x} > 0$ στο $(0, +\infty)$ και είναι συνεχής στο $0$. Άρα είναι γνησίως αύξουσα στο $[0, +\infty)$, και για $x > 0$ ισχύει $h(x) > h(0) = 0$.

> **Θυμήσου**
>
> Από μια γνωστή ανισότητα βγαίνουν άλλες με **αντικατάσταση**. Με $x - 1$ στη θέση του $x$, η $e^x \geq x + 1$ γίνεται $e^{x - 1} \geq x$. Με $\dfrac{1}{x}$ στη θέση του $x$, η $\ln x \leq x - 1$ γίνεται $\ln x \geq 1 - \dfrac{1}{x}$. Η ισότητα μετακινείται μαζί: στο $x = 1$ και για τις δύο νέες.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Λύσε την εξίσωση \$x^5 + x^3 + x = 3\$

1. **Η συνάρτηση.** $f(x) = x^5 + x^3 + x - 3$, στο $\mathbb{R}$. Η εξίσωση είναι η $f(x) = 0$.
2. **Μονοτονία.** $f'(x) = 5x^4 + 3x^2 + 1 > 0$ για κάθε $x$, ως άθροισμα μη αρνητικών όρων και του $1$. Η $f$ είναι γνησίως αύξουσα, άρα έχει το πολύ μία ρίζα.
3. **Προφανής ρίζα.** $f(1) = 1 + 1 + 1 - 3 = 0$. Μοναδική λύση η $x = 1$.

### Παράδειγμα 2: Δείξε ότι η εξίσωση \$\ln x = 2 - x\$ έχει ακριβώς μία ρίζα, και ότι αυτή βρίσκεται στο \$(1, 2)\$

1. **Η συνάρτηση.** $f(x) = \ln x + x - 2$, με $x > 0$. Προφανής ρίζα δεν φαίνεται, οπότε η ύπαρξη θα έρθει από Bolzano.
2. **Το πολύ μία.** $f'(x) = \dfrac{1}{x} + 1 > 0$ στο $(0, +\infty)$, που είναι διάστημα. Η $f$ είναι γνησίως αύξουσα, άρα έχει το πολύ μία ρίζα.
3. **Τουλάχιστον μία.** Η $f$ είναι συνεχής στο $[1, 2]$, με $f(1) = -1 < 0$ και $f(2) = \ln 2 > 0$. Από Bolzano υπάρχει ρίζα στο $(1, 2)$.
4. Τα δύο μαζί: η εξίσωση έχει **ακριβώς μία** ρίζα, και αυτή ανήκει στο $(1, 2)$.

### Παράδειγμα 3: Λύσε την εξίσωση \$e^{x^2} + x^2 = e^{3x - 2} + 3x - 2\$

1. **Η κρυμμένη συνάρτηση.** Αριστερά έχεις $e^t + t$ με $t = x^2$, δεξιά το ίδιο με $t = 3x - 2$. Θέτεις $f(t) = e^t + t$, και η εξίσωση γράφεται

   $f(x^2) = f(3x - 2)$
2. **Μονοτονία.** $f'(t) = e^t + 1 > 0$, άρα η $f$ είναι γνησίως αύξουσα στο $\mathbb{R}$, δηλαδή 1-1.
3. **Η ισοδυναμία.** $f(x^2) = f(3x - 2) \iff x^2 = 3x - 2 \iff x^2 - 3x + 2 = 0$.

   Λύσεις $x = 1$ και $x = 2$.

### Παράδειγμα 4: Λύσε την ανίσωση \$e^{x - 1} + \ln x \leq 1\$

1. **Πεδίο.** Ο $\ln x$ θέλει $x > 0$. Θέτεις $f(x) = e^{x - 1} + \ln x$ στο $(0, +\infty)$.
2. **Μονοτονία.** $f'(x) = e^{x - 1} + \dfrac{1}{x} > 0$, άρα η $f$ είναι γνησίως αύξουσα.
3. **Ο αριθμός ως τιμή της $f$.** Δοκιμάζεις το $1$: $f(1) = e^0 + \ln 1 = 1$. Η ανίσωση γράφεται

   $f(x) \leq f(1) \iff x \leq 1$
4. **Μαζί με το πεδίο:** $x \in (0, 1]$. Αν ξεχάσεις το πεδίο, γράφεις $x \leq 1$, που περιέχει αριθμούς για τους οποίους η ανίσωση δεν έχει καν νόημα.

### Παράδειγμα 5: Βρες το πλήθος των λύσεων της εξίσωσης \$\ln x = kx\$ για τις διάφορες τιμές του \$k \in \mathbb{R}\$

1. **Απομονώνεις το $k$.** Για $x > 0$ η εξίσωση γράφεται $\dfrac{\ln x}{x} = k$. Θέτεις $g(x) = \dfrac{\ln x}{x}$, με $x > 0$.
2. **Μονοτονία.** $g'(x) = \dfrac{1 - \ln x}{x^2}$: θετική στο $(0, e)$, αρνητική στο $(e, +\infty)$. Η $g$ είναι γνησίως αύξουσα στο $(0, e]$ και γνησίως φθίνουσα στο $[e, +\infty)$, με μέγιστο $g(e) = \dfrac{1}{e}$.
3. **Όρια στα άκρα.** Για $x \to 0^+$ είναι $\ln x \to -\infty$ και $\dfrac{1}{x} \to +\infty$, άρα $g(x) \to -\infty$. Για $x \to +\infty$ είναι $g(x) \to 0$, και $g(x) > 0$ για $x > 1$. Τα σύνολα τιμών:
   $$
   \begin{aligned}
   g\big((0, e]\big) &= \Big(-\infty, \tfrac{1}{e}\Big] \\
   g\big([e, +\infty)\big) &= \Big(0, \tfrac{1}{e}\Big]
   \end{aligned}
   $$
4. **Μετράς.**
   - $k \leq 0$: μόνο το πρώτο σύνολο περιέχει το $k$, **μία** λύση.
   - $0 < k < \dfrac{1}{e}$: και τα δύο, **δύο** λύσεις.
   - $k = \dfrac{1}{e}$: και τα δύο, αλλά η λύση είναι η κοινή $x = e$, **μία**.
   - $k > \dfrac{1}{e}$: κανένα, **καμία** λύση.

### Παράδειγμα 6: Δείξε ότι \$e^x \geq x + 1\$ για κάθε \$x \in \mathbb{R}\$. Μετά δείξε ότι \$e^x \geq ex\$ και λύσε την \$e^x = ex\$.

1. **Η διαφορά.** $h(x) = e^x - x - 1$, με $h'(x) = e^x - 1$. Η $e^x$ είναι γνησίως αύξουσα και $e^0 = 1$, άρα $h' < 0$ στο $(-\infty, 0)$ και $h' > 0$ στο $(0, +\infty)$.
2. Η $h$ φθίνει σε όλο το $(-\infty, 0]$ και αυξάνει σε όλο το $[0, +\infty)$: ολικό ελάχιστο $h(0) = 0$. Άρα $h(x) \geq 0$, δηλαδή $e^x \geq x + 1$, με ισότητα μόνο στο $x = 0$.
3. **Αντικατάσταση.** Η ανισότητα ισχύει για κάθε πραγματικό, άρα και για τον $x - 1$:

   $e^{x - 1} \geq x$

   Πολλαπλασιάζεις με $e > 0$: $e^x \geq ex$.
4. **Η εξίσωση.** Ισότητα στην $e^{x - 1} \geq x$ έχεις μόνο όταν $x - 1 = 0$. Μοναδική λύση της $e^x = ex$ η $x = 1$.

   Γεωμετρικά, η ευθεία $y = ex$ είναι η εφαπτομένη της $e^x$ στο $(1, e)$, και η καμπύλη την ακουμπά μόνο εκεί.

## Ερωτήσεις

1. Η $f$ είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα $\Delta$ και $f(x_0) = 0$ για κάποιο $x_0 \in \Delta$. Τι ισχύει για τις ρίζες της $f$ στο $\Delta$;
   - Το $x_0$ είναι η μοναδική ρίζα
   - Υπάρχει και δεύτερη ρίζα
   - Χρειάζεται και Bolzano για να πεις κάτι
   - Υπάρχουν ρίζες μόνο αριστερά του $x_0$
2. Θέλεις να δείξεις ότι μια εξίσωση έχει **ακριβώς μία** ρίζα στο $(\alpha, \beta)$. Τι σου δίνει η γνήσια μονοτονία της $f$;
   - ότι η $f$ έχει το πολύ μία ρίζα
   - ότι η $f$ έχει τουλάχιστον μία ρίζα
   - ότι η $f$ έχει ακριβώς μία ρίζα
   - ότι η $f$ αλλάζει πρόσημο εκεί
3. Η $f$ έχει πεδίο ορισμού το $\mathbb{R} \setminus \{0\}$ και $f'(x) > 0$ για κάθε $x \neq 0$. Τι συμπεραίνεις;
   - Είναι γνησίως αύξουσα σε καθένα από τα $(-\infty, 0)$, $(0, +\infty)$
   - Είναι γνησίως αύξουσα σε όλο το $\mathbb{R} \setminus \{0\}$
   - Έχει το πολύ μία ρίζα σε όλο το πεδίο ορισμού της
   - Είναι 1-1 σε όλο το πεδίο ορισμού της
4. Η $f(x) = x^3 - 3x$ έχει τοπικό μέγιστο $2$ και τοπικό ελάχιστο $-2$. Πόσες λύσεις έχει η $f(x) = 1$;
   - τρεις
   - μία
   - δύο
   - καμία
5. Η $f$ είναι συνεχής και γνησίως αύξουσα στο $(0, +\infty)$, με $\lim_{x \to 0^+} f(x) = -\infty$ και $\lim_{x \to +\infty} f(x) = 1$. Πόσες λύσεις έχει η $f(x) = 2$;
   - καμία
   - μία
   - δύο
   - άπειρες
6. Η $f$ είναι γνησίως φθίνουσα στο $\mathbb{R}$. Ποιες είναι οι λύσεις της $f(x^2) = f(4)$;
   - $x = -2$ και $x = 2$
   - μόνο η $x = 2$
   - καμία, αφού φθίνει
   - όλα τα $x$ με $x^2 > 4$
7. Η $f$ είναι γνησίως φθίνουσα στο $\mathbb{R}$. Η ανίσωση $f(2x - 1) < f(3)$ ισοδυναμεί με:
   - $x > 2$
   - $x < 2$
   - $x > 1$
   - $x < 1$
8. Για ποια $x$ ισχύει η ισότητα στην $e^x \geq x + 1$;
   - μόνο για $x = 0$
   - για κάθε $x \leq 0$
   - για $x = 0$ και $x = 1$
   - για κανένα $x$
9. Η $\ln x \leq x - 1$ ισχύει για κάθε $x > 0$. Ποια ανισότητα παίρνεις αν βάλεις $\frac{1}{x}$ στη θέση του $x$;
   - $\ln x \geq 1 - \frac{1}{x}$
   - $\ln x \leq \frac{1}{x} - 1$
   - $\ln x \geq x - 1$
   - $\ln x \leq 1 - \frac{1}{x}$
10. Θέλεις να δείξεις ότι $F(x) \geq G(x)$ για κάθε $x$ σε ένα διάστημα. Ποια είναι η συνηθισμένη μέθοδος;
   - δείχνεις ότι η $F - G$ έχει ολικό ελάχιστο $0$ ή θετικό
   - δείχνεις ότι η $F$ είναι γνησίως αύξουσα σε όλο το διάστημα
   - δείχνεις ότι $F'(x) \geq G'(x)$ σε κάθε σημείο του
   - ελέγχεις την ανισότητα σε μερικά σημεία του διαστήματος

## Ασκήσεις

1. Λύσε την εξίσωση $x^5 + x = 2$.
2. Πόσες ρίζες έχει η εξίσωση $e^x = 3 - x$, και σε ποιο από τα διαστήματα $(-1, 0)$, $(0, 1)$, $(1, 2)$ βρίσκονται;
3. Λύσε την ανίσωση $x^3 + 2x < 3$.
4. Λύσε την εξίσωση $\ln(x^2 + 1) + x^2 = \ln(2x + 4) + 2x + 3$.
5. Δίνεται η $f(x) = x - \ln x$, με $x > 0$.
   α) Βρες τη μονοτονία και την ελάχιστη τιμή της $f$.
   β) Λύσε την εξίσωση $\ln x = x - 1$.
   γ) Πόσες λύσεις έχει η εξίσωση $x - \ln x = 2$;
6. Θέτεις $h(x) = e^x - 1 - x - \frac{x^2}{2}$, για $x \geq 0$.
   α) Δείξε ότι $h'(x) \geq 0$ για κάθε $x \geq 0$. Πού μηδενίζεται;
   β) Δείξε ότι $e^x \geq 1 + x + \frac{x^2}{2}$ για κάθε $x \geq 0$. Πότε ισχύει η ισότητα;
7. Δίνεται η εξίσωση $e^x = kx$, με $k \in \mathbb{R}$.
   α) Δείξε ότι το $0$ δεν είναι λύση, και βρες το σύνολο τιμών της $g(x) = \frac{e^x}{x}$ σε καθένα από τα $(-\infty, 0)$ και $(0, +\infty)$.
   β) Για ποια $k$ η εξίσωση έχει δύο λύσεις;
   γ) Για ποια $k$ η εξίσωση δεν έχει καμία λύση;
8. Δίνεται η $f(t) = e^t + t^3$, με $t \in \mathbb{R}$.
   α) Δείξε ότι η $f$ είναι γνησίως αύξουσα.
   β) Λύσε την ανίσωση $e^{x^2} - e^{x + 2} < (x + 2)^3 - x^6$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/monotonicity-roots
