# Όρια με άγνωστη συνάρτηση

> Δίνεται ένα όριο που περιέχει την f, ζητείται άλλο: η βοηθητική συνάρτηση.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/limits-auxiliary

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις όρια που περιέχουν άγνωστη συνάρτηση, εκφράζοντάς τη με βοηθητική συνάρτηση.
- Να αναγνωρίζεις πότε ένα όριο δεν «σπάει» σε άθροισμα ή γινόμενο ορίων, γιατί δεν ξέρεις ότι υπάρχουν.
- Να συνδυάζεις βοηθητική συνάρτηση με ανισότητες, κριτήριο παρεμβολής και διάταξη.
- Να βρίσκεις την τιμή f(x₀) μιας συνεχούς συνάρτησης από ένα δοσμένο όριο.

## Ξέρεις ένα όριο, ζητούν άλλο

Τα θέματα των Πανελληνίων συχνά δεν δίνουν τύπο. Δίνουν ένα όριο που **περιέχει** την $f$, όπως το $\lim_{x \to 1} \frac{f(x)}{x - 1} = 4$, και ζητούν άλλο: το $\lim_{x \to 1} f(x)$, ένα όριο με $f(x)^2$ ή με ρίζα, την τιμή $f(1)$.

Ο πειρασμός είναι να «σπάσεις» το όριο με τις ιδιότητες: $\lim \frac{f(x)}{x-1} = \frac{\lim f(x)}{\lim (x-1)}$. Αυτό είναι λάθος δύο φορές: ο παρονομαστής πάει στο $0$, και κυρίως **δεν ξέρεις αν υπάρχει** το $\lim f(x)$. Οι ιδιότητες των ορίων δουλεύουν μόνο προς τα εμπρός: από όρια που ξέρεις ότι υπάρχουν, στο όριο της πράξης τους.

## Τα κλασικά λάθη

Τρία «σπασίματα» που μοιάζουν αθώα και δεν είναι:

1. **Άθροισμα.** Από $\lim (f + g) = 0$ δεν βγαίνει ότι υπάρχουν τα $\lim f$ και $\lim g$. Οι $f(x) = \frac{\lvert x \rvert}{x}$ και $g(x) = -\frac{\lvert x \rvert}{x}$ δεν έχουν όριο στο $0$, ενώ το άθροισμά τους είναι σταθερά $0$.
2. **Γινόμενο.** Από $\lim_{x \to 0} x f(x) = 0$ δεν βγαίνει τίποτα για το $\lim f$. Με $f(x) = \frac{\lvert x \rvert}{x}$ είναι $x f(x) = \lvert x \rvert \to 0$, και η $f$ δεν έχει όριο.
3. **Πηλίκο με παρονομαστή στο $0$.** Από $\lim_{x \to 1} \frac{f(x)}{x - 1} = 4$ **δεν** βγαίνει $\lim_{x \to 1} f(x) = 4$, ούτε ότι το όριο δεν υπάρχει. Βγαίνει ότι είναι $0$, και θα δεις γιατί.

> **Πρόσεχε**
>
> Πριν γράψεις $\lim (A + B) = \lim A + \lim B$, ρώτα: **ξέρω ότι υπάρχουν το $\lim A$ και το $\lim B$;** Αν η απάντηση είναι «θα το βρω μετά», το βήμα είναι λάθος, ακόμα κι αν το τελικό νούμερο βγει σωστό. Στις Πανελλήνιες κόβεται.

Υπάρχει όμως και το επιτρεπτό. Αν $\lim (f + g) = 3$ και $\lim g = 1$, τότε $\lim f = 2$, γιατί η $f$ **γράφεται** ως διαφορά δύο συναρτήσεων με γνωστό όριο: $f = (f + g) - g$. Αυτή η γραφή είναι όλη η μέθοδος.

## Η βοηθητική συνάρτηση

> **Κλειδί**
>
> Όταν ξέρεις το όριο μιας παράστασης που περιέχει την $f$:
>
> 1. **Ονομάζεις** $h(x)$ την παράσταση, για $x \neq x_0$ κοντά στο $x_0$. Ξέρεις ότι $h(x) \to \ell$.
> 2. **Λύνεις ως προς $f(x)$.** Τώρα η $f$ είναι γραμμένη με την $h$ και με γνωστές συναρτήσεις, που όλες έχουν όριο.
> 3. **Αντικαθιστάς** στο ζητούμενο, απλοποιείς ό,τι μηδενίζεται, και μόνο τότε εφαρμόζεις τις ιδιότητες.
>
> Το βήμα 2 είναι το κρίσιμο. Πριν από αυτό, δεν επιτρέπεται κανένα «σπάσιμο».

Στο $\lim_{x \to 1} \frac{f(x)}{x - 1} = 4$: θέτεις $h(x) = \frac{f(x)}{x - 1}$, άρα $f(x) = (x - 1) h(x)$, και $\lim_{x \to 1} f(x) = 0 \cdot 4 = 0$. Ο παρονομαστής πάει στο $0$ και το κλάσμα σε αριθμό, άρα ο αριθμητής **αναγκαστικά** πάει στο $0$.

Οι παραλλαγές που βγαίνουν στις εξετάσεις διαφέρουν μόνο στο βήμα 2:

| Δίνεται                                          | Βοηθητική                      | Η $f$ γράφεται              |
| ------------------------------------------------ | ------------------------------ | --------------------------- |
| $\lim_{x \to a} \frac{f(x)}{x - a} = \ell$       | $h = \frac{f(x)}{x - a}$       | $f(x) = (x - a) h(x)$       |
| $\lim_{x \to a} \frac{f(x) - k}{x - a} = \ell$   | $h = \frac{f(x) - k}{x - a}$   | $f(x) = k + (x - a) h(x)$   |
| $\lim_{x \to a} \frac{f(x) + x^2}{x - a} = \ell$ | $h = \frac{f(x) + x^2}{x - a}$ | $f(x) = (x - a) h(x) - x^2$ |
| $\lim (f + g) = \ell_1$, $\lim (f - g) = \ell_2$ | $h_1 = f + g$, $h_2 = f - g$   | $f = \frac{h_1 + h_2}{2}$   |

## Με ανισότητα αντί για όριο

Μερικές φορές δεν δίνεται όριο αλλά **ανισότητα** για την $f$, κοντά στο $x_0$ ή για κάθε $x$. Τότε η βοηθητική συνδυάζεται με όσα είδες στην ενότητα «Κριτήριο παρεμβολής και τριγωνομετρικά όρια»:

- Αν η ανισότητα **στριμώχνει** μια παράσταση της $f$ ανάμεσα σε δύο άκρα με κοινό όριο, παίρνεις το όριο της παράστασης με παρεμβολή, και μετά λύνεις ως προς $f$, όπως πριν.
- Αν η ανισότητα είναι **από τη μία μεριά** μόνο, δεν αποδεικνύει ύπαρξη ορίου. Αν όμως η ύπαρξη δίνεται, η ιδιότητα «από ανισότητα σε όρια» δίνει ένα φράγμα για το όριο. Διαιρώντας με $x - x_0$ από τις δύο μεριές, η φορά αλλάζει, και τα δύο φράγματα μαζί δίνουν ισότητα.

## Η τιμή $f(x_0)$

Αν η $f$ είναι **συνεχής** στο $x_0$, τότε $f(x_0) = \lim_{x \to x_0} f(x)$. Η συνέχεια έχει δική της ενότητα, αλλά αυτή η μία ισότητα σου δίνει την τιμή στο σημείο, που αλλιώς δεν βγαίνει από κανένα όριο. Από το $\lim_{x \to 1} \frac{f(x)}{x - 1} = 4$ και τη συνέχεια στο $1$ παίρνεις $f(1) = 0$.

> **Πρόσεχε**
>
> Χωρίς τη συνέχεια, η τιμή $f(x_0)$ δεν βγαίνει. Το όριο δεν κοιτάζει ποτέ το ίδιο το σημείο. Αν η εκφώνηση δεν λέει «συνεχής», η $f(x_0)$ μπορεί να είναι οτιδήποτε, εκτός αν τη δίνει η ίδια η ανισότητα με $x = x_0$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Αν \$\lim\_{x \to 2} \dfrac{f(x) + x}{x - 2} = 3\$, βρες τα \$\lim\_{x \to 2} f(x)\$ και \$\lim\_{x \to 2} \dfrac{f(x) + 2}{x^2 - 4}\$.

1. **Βοηθητική:** για $x \neq 2$ θέτω $h(x) = \dfrac{f(x) + x}{x - 2}$, με $h(x) \to 3$. Λύνω: $f(x) = (x - 2) h(x) - x$.
2. Όλα τα κομμάτια έχουν όριο: $\lim_{x \to 2} f(x) = 0 \cdot 3 - 2 = -2$.
3. Στο δεύτερο αντικαθιστώ την $f$: $f(x) + 2 = (x - 2) h(x) - (x - 2) = (x - 2)\big(h(x) - 1\big)$, οπότε για $x \neq 2$

   $\dfrac{f(x) + 2}{x^2 - 4} = \dfrac{h(x) - 1}{x + 2} \to \dfrac{3 - 1}{4} = \dfrac{1}{2}$

### Παράδειγμα 2: Η \$f\$ είναι συνεχής στο \$2\$ και \$\lim\_{x \to 2} \dfrac{f(x) - 3}{x - 2} = 5\$. Βρες την \$f(2)\$ και το \$\lim\_{x \to 2} \dfrac{x f(x) - 6}{x - 2}\$.

1. **Βοηθητική:** $h(x) = \dfrac{f(x) - 3}{x - 2}$, $x \neq 2$, με $h(x) \to 5$. Λύνω: $f(x) = 3 + (x - 2)\, h(x)$.
2. $\lim_{x \to 2} f(x) = 3 + 0 \cdot 5 = 3$. Η $f$ είναι συνεχής στο $2$, άρα $f(2) = 3$.
3. Αντικαθιστώ στον αριθμητή: $x f(x) - 6 = 3x + x(x - 2)\, h(x) - 6 = (x - 2)\big(3 + x\, h(x)\big)$.
4. Απλοποιώ το $x - 2$: $\lim_{x \to 2} \big(3 + x\, h(x)\big) = 3 + 2 \cdot 5 = 13$.

   **Έλεγχος λογικής:** ο αριθμητής $x f(x) - 6$ πάει στο $2 \cdot 3 - 6 = 0$, όπως έπρεπε για να βγει αριθμός.

### Παράδειγμα 3: Αν \$\lim\_{x \to 0} \big(f(x) + g(x)\big) = 4\$ και \$\lim\_{x \to 0} \big(f(x) - 2g(x)\big) = 1\$, βρες τα \$\lim\_{x \to 0} f(x)\$ και \$\lim\_{x \to 0} g(x)\$.

1. Δεν ξέρω ότι υπάρχουν τα όρια των $f$, $g$, άρα δεν γράφω «$\lim f + \lim g = 4$». Θέτω $h_1 = f + g$ και $h_2 = f - 2g$, με $h_1 \to 4$, $h_2 \to 1$.
2. **Λύνω το σύστημα ως προς $f$, $g$:** αφαιρώντας, $h_1 - h_2 = 3g$, άρα $g = \dfrac{h_1 - h_2}{3}$. Και $f = h_1 - g = \dfrac{2h_1 + h_2}{3}$.
3. Τώρα υπάρχουν τα όρια: $\lim g = \dfrac{4 - 1}{3} = 1$ και $\lim f = \dfrac{8 + 1}{3} = 3$.

### Παράδειγμα 4: Για κάθε \$x \in \mathbb{R}\$ ισχύει \$\lvert x f(x) - \eta\mu x \rvert \leq x^2\$. Βρες το \$\lim\_{x \to 0} f(x)\$ και, αν η \$f\$ είναι συνεχής στο \$0\$, την \$f(0)\$.

1. Η ανισότητα δεν στριμώχνει την $f$, αλλά το $x f(x)$. Για $x \neq 0$ διαιρώ με $\lvert x \rvert > 0$:

   $\left\lvert f(x) - \dfrac{\eta\mu x}{x} \right\rvert \leq \lvert x \rvert$
2. **Βοηθητική:** $g(x) = f(x) - \dfrac{\eta\mu x}{x}$. Είναι $\lvert g(x) \rvert \leq \lvert x \rvert \to 0$, άρα από το κριτήριο παρεμβολής $g(x) \to 0$.
3. Λύνω: $f(x) = g(x) + \dfrac{\eta\mu x}{x} \to 0 + 1 = 1$.
4. Με συνέχεια, $f(0) = 1$. **Πρόσεξε:** η ανισότητα για $x = 0$ δίνει $0 \leq 0$ και δεν λέει τίποτα για την $f(0)$. Χωρίς τη συνέχεια, η $f(0)$ θα έμενε άγνωστη.

### Παράδειγμα 5: Αν \$\lim\_{x \to 1} \dfrac{f(x) - 2}{x - 1} = 3\$, βρες τα \$\lim\_{x \to 1} \dfrac{f(x)^2 - 4}{x^2 - 1}\$ και \$\lim\_{x \to 1} \dfrac{\sqrt{f(x) + 2} - 2}{x - 1}\$.

1. **Βοηθητική:** $h(x) = \dfrac{f(x) - 2}{x - 1} \to 3$, άρα $f(x) = 2 + (x - 1) h(x) \to 2$.
2. **Πρώτο όριο.** Διαφορά τετραγώνων και πάνω και κάτω:

   $\dfrac{f(x)^2 - 4}{x^2 - 1} = \dfrac{f(x) - 2}{x - 1} \cdot \dfrac{f(x) + 2}{x + 1} = h(x) \cdot \dfrac{f(x) + 2}{x + 1} \to 3 \cdot \dfrac{4}{2} = 6$
3. **Δεύτερο όριο.** Για να υπάρχει η ρίζα θέλω $f(x) + 2 \geq 0$ κοντά στο $1$. Το εξασφαλίζει το όριο: $f(x) + 2 \to 4 > 0$, άρα $f(x) + 2 > 0$ κοντά στο $1$.
4. Συζυγής $\sqrt{f(x) + 2} + 2$:

   $\dfrac{\sqrt{f(x) + 2} - 2}{x - 1} = \dfrac{f(x) - 2}{(x - 1)\big(\sqrt{f(x) + 2} + 2\big)} = \dfrac{h(x)}{\sqrt{f(x) + 2} + 2} \to \dfrac{3}{4}$

### Παράδειγμα 6: Για τη συνάρτηση \$f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}\$ ισχύει \$f(x) \geq \eta\mu 2x\$ για κάθε \$x\$, και το \$\lim\_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{x} = \ell\$ υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός. Βρες το \$\ell\$ και, αν η \$f\$ είναι συνεχής στο \$0\$, την \$f(0)\$.

1. Η ανισότητα είναι από τη μία μεριά μόνο, άρα δεν κάνει παρεμβολή. Η ύπαρξη του $\ell$ όμως δίνεται, οπότε χρησιμοποιώ **όριο και διάταξη**, χωριστά από κάθε μεριά.
2. **Για $x > 0$** διαιρώ με $x$ και η φορά μένει: $\dfrac{f(x)}{x} \geq \dfrac{\eta\mu 2x}{x}$. Παίρνω όρια για $x \to 0^+$: $\ell \geq 2$.
3. **Για $x < 0$** η φορά αντιστρέφεται: $\dfrac{f(x)}{x} \leq \dfrac{\eta\mu 2x}{x}$. Για $x \to 0^-$: $\ell \leq 2$.
4. Από τα δύο, $\ell = 2$. Τότε $f(x) = x \cdot \dfrac{f(x)}{x} \to 0 \cdot 2 = 0$, και με τη συνέχεια $f(0) = 0$.

   **Η ιδέα που μένει:** μία ανισότητα, δύο μεριές, δύο αντίθετα φράγματα. Η ισότητα βγαίνει από τη στροφή της φοράς.

## Ερωτήσεις

1. Αν $\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x)}{x - 1} = 4$, πόσο είναι το $\lim_{x \to 1} f(x)$;
   - $0$
   - $4$
   - δεν βγαίνει χωρίς τύπο
   - $+\infty$
2. Αν $\lim_{x \to 0} \big(f(x) + g(x)\big) = 5$, τι ξέρεις σίγουρα για τα $\lim f$ και $\lim g$;
   - τίποτα, μπορεί να μην υπάρχουν
   - ότι υπάρχουν και έχουν άθροισμα $5$
   - ότι υπάρχει τουλάχιστον το ένα από τα δύο
   - ότι είναι $\frac{5}{2}$ το καθένα
3. Αν $\lim_{x \to 0} \big(f(x) + g(x)\big) = 3$ και $\lim_{x \to 0} g(x) = 1$, ισχύει $\lim_{x \to 0} f(x) = 2$;
   - ναι, γιατί $f = (f + g) - g$
   - όχι, γιατί δεν ξέρουμε ότι υπάρχει το $\lim f$
   - όχι, χρειάζεται και ο τύπος της $g$
   - μόνο αν οι $f$, $g$ είναι συνεχείς στο $0$
4. Αν $\lim_{x \to 0} x f(x) = 0$, τι συμπεραίνεις για το $\lim_{x \to 0} f(x)$;
   - τίποτα, μπορεί και να μην υπάρχει
   - ότι είναι $0$, αφού το $x$ πάει στο $0$
   - ότι υπάρχει, αλλά δεν ξέρουμε πόσο είναι
   - ότι είναι $1$, αφού $\frac{x f(x)}{x} \to 1$
5. Αν $h(x) = \dfrac{f(x) - 3}{x - 2}$ για $x \neq 2$, πώς γράφεται η $f(x)$;
   - $f(x) = 3 + (x - 2)\, h(x)$
   - $f(x) = 3 + \dfrac{h(x)}{x - 2}$
   - $f(x) = (x - 2)\, h(x) - 3$
   - $f(x) = 3\, h(x) + x - 2$
6. Αν $\lim_{x \to 2} \dfrac{f(x) - 3}{x - 2} = 5$ και δεν δίνεται τίποτα άλλο, πόσο είναι η $f(2)$;
   - δεν προσδιορίζεται χωρίς συνέχεια
   - $3$, όσο και το όριο της $f$ στο $2$
   - $5$, όσο και το δοσμένο όριο
   - $0$, γιατί μηδενίζεται ο αριθμητής
7. Ισχύει $f(x) \geq 3x$ για κάθε $x$, και το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{x} = \ell$ υπάρχει. Πόσο είναι το $\ell$;
   - $\ell = 3$
   - οποιοσδήποτε αριθμός $\ell \geq 3$
   - οποιοσδήποτε αριθμός $\ell \leq 3$
   - δεν βγαίνει, θέλει δύο ανισότητες
8. Αν $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{x} = 2$, πόσο είναι το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{\eta\mu x}$;
   - $2$
   - $0$
   - δεν υπάρχει, το $\eta\mu x$ μηδενίζεται
   - $\frac{1}{2}$
9. Αν $\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x) - 2}{x - 1} = 3$, πόσο είναι το $\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x)^2 - 4}{x - 1}$;
   - $12$
   - $9$
   - $6$
   - $0$

## Ασκήσεις

1. Αν $\lim_{x \to 3} \dfrac{f(x)}{x - 3} = 2$, βρες το $\lim_{x \to 3} f(x)$.
2. Αν $\lim_{x \to -1} \dfrac{f(x)}{x + 1} = 3$, βρες το $\lim_{x \to -1} \dfrac{f(x)}{x^2 - 1}$.
3. Αν $\lim_{x \to 0} \big(f(x) + g(x)\big) = 2$ και $\lim_{x \to 0} g(x) = -1$, βρες το $\lim_{x \to 0} f(x)\, g(x)$.
4. Για τη συνάρτηση $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ισχύει $\lvert f(x) - \eta\mu 3x \rvert \leq x^2$ για κάθε $x$.
   α) Βρες το $\lim_{x \to 0} f(x)$.
   β) Βρες το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{x}$.
5. Το όριο ενός αθροίσματος και τα όρια των όρων του.
   α) Δώσε δύο συναρτήσεις $f, g$ χωρίς όριο στο $0$, με $\lim_{x \to 0} \big(f(x) + g(x)\big) = 1$.
   β) Αν $\lim_{x \to 0} \big(f(x) + g(x)\big) = 1$ και $\lim_{x \to 0} \big(f(x) - g(x)\big) = 3$, βρες τα $\lim_{x \to 0} f(x)$ και $\lim_{x \to 0} g(x)$.
6. Για τη συνάρτηση $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ισχύει $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{x} = 2$.
   α) Βρες το $\lim_{x \to 0} f(x)$.
   β) Βρες το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x) + \eta\mu x}{x}$.
   γ) Βρες το $\lim_{x \to 0} \dfrac{x f(x)}{\eta\mu^2 x}$.
   δ) Βρες το $\alpha \in \mathbb{R}$ για το οποίο $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x) - \alpha\, \eta\mu x}{x} = 0$.
7. Για τη συνάρτηση $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ισχύει $\lvert f(x) - 2x \rvert \leq (x - 1)^2$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες το $\lim_{x \to 1} f(x)$.
   β) Βρες την τιμή $f(1)$.
   γ) Βρες το $\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x) - 2}{x - 1}$.
   δ) Βρες το $\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x) - 2}{x^2 - 1}$.
8. Για τη συνάρτηση $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ισχύει $f(x)^2 + x^2 \leq 2x\, f(x) + x^4$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
   α) Δείξε ότι $\lvert f(x) - x \rvert \leq x^2$ για κάθε $x$.
   β) Βρες το $\lim_{x \to 0} f(x)$ και την τιμή $f(0)$.
   γ) Βρες το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)}{x}$.
   δ) Βρες το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x)^2 + f(x)}{x}$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/limits-auxiliary
