# Όρια στο άπειρο

> Πού πηγαίνει η συνάρτηση όταν το x μεγαλώνει: πολυώνυμα, ρητές, εκθετικές, λογάριθμοι.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/limits-at-infinity

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις όρια πολυωνυμικών και ρητών συναρτήσεων στο ±∞ από τους μεγιστοβάθμιους όρους, και να τα διερευνάς ως προς παράμετρο.
- Να υπολογίζεις όρια με ρίζες στο άπειρο, με συζυγή παράσταση και με √(x²) = |x|.
- Να βρίσκεις όρια εκθετικών και λογαριθμικών συναρτήσεων στα άκρα του πεδίου ορισμού τους.
- Να χρησιμοποιείς το κριτήριο παρεμβολής και την αλλαγή μεταβλητής u = 1/x για όρια στο άπειρο.

## Τι κάνει η συνάρτηση πολύ μακριά;

Ως τώρα το $x$ πλησίαζε ένα σημείο $x_0$. Τώρα **φεύγει**: μεγαλώνει χωρίς φράγμα ($x \to +\infty$) ή μικραίνει χωρίς φράγμα ($x \to -\infty$). Η ερώτηση είναι η ίδια: πού πηγαίνουν οι τιμές $f(x)$;

Γράφουμε $\lim_{x \to +\infty} f(x) = \ell$ όταν οι τιμές πλησιάζουν όσο θέλουμε το $\ell$, αρκεί το $x$ να είναι αρκετά μεγάλο. Για να έχει νόημα, η $f$ πρέπει να ορίζεται σε ένα διάστημα $(\alpha, +\infty)$. Το όριο μπορεί να είναι και $\pm\infty$, και οι πράξεις με το άπειρο είναι αυτές της ενότητας «Μη πεπερασμένα όρια».

Τα βασικά, για κάθε θετικό ακέραιο $\nu$:

$$
\lim_{x \to +\infty} x^\nu = +\infty, \qquad \lim_{x \to \pm\infty} \frac{1}{x^\nu} = 0
$$

Στο $-\infty$ μετράει η άρτια ή περιττή δύναμη: $\lim_{x \to -\infty} x^\nu$ είναι $+\infty$ αν ο $\nu$ είναι άρτιος και $-\infty$ αν είναι περιττός.

Όλες οι ιδιότητες των ορίων (άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο, παρεμβολή, διάταξη) ισχύουν και για $x \to \pm\infty$.

## Πολυώνυμα και ρητές: κρατάς τον μεγιστοβάθμιο

Το $2x^3 - 5x^2 + 1$ για $x \to +\infty$ είναι μορφή $(+\infty) - (+\infty)$, απροσδιόριστη. Τη λύνεις βγάζοντας κοινό παράγοντα τη μεγαλύτερη δύναμη:

$$
2x^3 - 5x^2 + 1 = 2x^3 \left( 1 - \frac{5}{2x} + \frac{1}{2x^3} \right)
$$

Η παρένθεση πάει στο $1$, άρα ό,τι κάνει το $2x^3$ κάνει και το πολυώνυμο. Αυτό δίνει τους δύο κανόνες:

$$
\begin{gathered}
\lim_{x \to \pm\infty} (\alpha_\nu x^\nu + \dots + \alpha_0) = \lim_{x \to \pm\infty} \alpha_\nu x^\nu \\
\lim_{x \to \pm\infty} \frac{\alpha_\nu x^\nu + \dots + \alpha_0}{\beta_\kappa x^\kappa + \dots + \beta_0} = \lim_{x \to \pm\infty} \frac{\alpha_\nu x^\nu}{\beta_\kappa x^\kappa}
\end{gathered}
$$

με $\alpha_\nu \neq 0$ και $\beta_\kappa \neq 0$.

> **Κλειδί**
>
> Για ρητή συνάρτηση στο $\pm\infty$ το αποτέλεσμα κρίνεται από τους βαθμούς:
>
> | Βαθμοί                 | Όριο στο $\pm\infty$                   |
> | ---------------------- | -------------------------------------- |
> | αριθμητή < παρονομαστή | $0$                                    |
> | ίσοι                   | ο λόγος των μεγιστοβάθμιων συντελεστών |
> | αριθμητή > παρονομαστή | $+\infty$ ή $-\infty$, από τα πρόσημα  |
>
> Στην τρίτη γραμμή το πρόσημο το βρίσκεις από το απλοποιημένο $\dfrac{\alpha_\nu}{\beta_\kappa} x^{\nu - \kappa}$, και στο $-\infty$ μετράει αν το $\nu - \kappa$ είναι άρτιο ή περιττό.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο κανόνας του μεγιστοβάθμιου ισχύει **μόνο** για $x \to \pm\infty$. Στο $\lim_{x \to 1} \dfrac{x^2 + 3}{x + 1}$ το αποτέλεσμα είναι $\dfrac{4}{2} = 2$ με αντικατάσταση, όχι $\lim x = 1$. Κοντά σε έναν αριθμό κανένας όρος δεν «κυριαρχεί».

## Ρίζες: συζυγής και απόλυτη τιμή

Με ρίζες ο κανόνας του μεγιστοβάθμιου δεν γράφεται έτοιμος, αλλά η ιδέα μένει: βγάζεις κοινό παράγοντα τη μεγαλύτερη δύναμη **μέσα** στη ρίζα. Εκεί κρύβεται η μεγάλη παγίδα:

$$
\sqrt{x^2} = \lvert x \rvert = \begin{cases} x, & x \geq 0 \\ -x, & x < 0 \end{cases}
$$

Για $x \to -\infty$ δουλεύεις με αρνητικά $x$, άρα $\sqrt{x^2 + 1} = -x\sqrt{1 + \frac{1}{x^2}}$.

Όταν η ρίζα **αφαιρείται** από κάτι που μεγαλώνει με τον ίδιο ρυθμό, όπως $\sqrt{x^2 + 3x} - x$ στο $+\infty$, η μορφή είναι $(+\infty) - (+\infty)$. Εκεί πολλαπλασιάζεις και διαιρείς με τη **συζυγή** παράσταση, ώστε η διαφορά τετραγώνων να διαλύσει τη ρίζα. Αν τα δύο κομμάτια έχουν το ίδιο πρόσημο, π.χ. $\sqrt{x^2 + 3x} + x$ στο $+\infty$, δεν χρειάζεται τίποτα: $(+\infty) + (+\infty) = +\infty$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\sqrt{x^2} = x$ ισχύει **μόνο** για $x \geq 0$. Στο $-\infty$ αν το ξεχάσεις βγάζεις λάθος πρόσημο, και τίποτα στον υπολογισμό δεν σε προειδοποιεί. Ένας γρήγορος έλεγχος: το $\sqrt{\ \ }$ είναι πάντα μη αρνητικό. Αν το $\lim_{x \to -\infty} \dfrac{\sqrt{x^2+1}}{x}$ σού βγει θετικό, κάτι έφυγε.

## Εκθετική και λογαριθμική

Η $\alpha^x$ με $\alpha > 1$ μεγαλώνει χωρίς φράγμα προς τα δεξιά και σβήνει προς τα αριστερά. Με $0 < \alpha < 1$ συμβαίνει το ανάποδο, γιατί $\alpha^x = \left(\frac{1}{\alpha}\right)^{-x}$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Βάση πάνω και κάτω από το 1*

| Συνάρτηση                                    | Στο $-\infty$ ή στο $0^+$ | Στο $+\infty$ |
| -------------------------------------------- | ------------------------- | ------------- |
| $\alpha^x$, $\alpha > 1$ (π.χ. $e^x$)        | $0$                       | $+\infty$     |
| $\alpha^x$, $0 < \alpha < 1$                 | $+\infty$                 | $0$           |
| $\log_\alpha x$, $\alpha > 1$ (π.χ. $\ln x$) | $-\infty$, στο $0^+$      | $+\infty$     |
| $\log_\alpha x$, $0 < \alpha < 1$            | $+\infty$, στο $0^+$      | $-\infty$     |

Σε άθροισμα εκθετικών με διαφορετικές βάσεις, βγάζεις κοινό παράγοντα **τη μεγαλύτερη βάση** στο $+\infty$. Π.χ. $3^x - 2^x = 3^x \left( 1 - \left(\frac{2}{3}\right)^x \right) \to (+\infty) \cdot 1 = +\infty$.

Σε διαφορά λογαρίθμων, τους ενώνεις σε έναν: $\ln(2x + 1) - \ln x = \ln \dfrac{2x + 1}{x}$. Το κλάσμα πάει στο $2$ και, επειδή ο $\ln$ είναι συνεχής, το όριο είναι $\ln 2$.

## Παρεμβολή στο άπειρο

Το $\eta\mu x$ δεν έχει όριο στο $+\infty$, ταλαντεύεται ανάμεσα στο $-1$ και στο $1$. Όταν όμως διαιρείται με κάτι που απειρίζεται, φράσσεται:

$$
-\frac{1}{\lvert x \rvert} \leq \frac{\eta\mu x}{x} \leq \frac{1}{\lvert x \rvert}
$$

Τα δύο άκρα πάνε στο $0$ καθώς $x \to \pm\infty$, άρα από το κριτήριο παρεμβολής και $\lim_{x \to \pm\infty} \dfrac{\eta\mu x}{x} = 0$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το ημίτονο ανάμεσα σε δύο φράγματα*

> **Θυμήσου**
>
> Το $\dfrac{\eta\mu x}{x}$ πάει στο $1$ για $x \to 0$ και στο $0$ για $x \to \pm\infty$. Ίδιος τύπος, άλλη ερώτηση. Πάντα κοίτα **πού** πάει το $x$ πριν θυμηθείς αποτέλεσμα.

## Αλλαγή μεταβλητής: $u = \frac{1}{x}$

Όταν το $x$ εμφανίζεται ως $\frac{1}{x}$, όπως στο $x\, \eta\mu \frac{1}{x}$, θέτεις $u = \frac{1}{x}$. Για $x \to +\infty$ είναι $u \to 0^+$, για $x \to -\infty$ είναι $u \to 0^-$. Το όριο στο άπειρο γίνεται όριο σε σημείο, που ήδη ξέρεις να το βρίσκεις:

$$
\lim_{x \to +\infty} x\, \eta\mu \frac{1}{x} = \lim_{u \to 0^+} \frac{\eta\mu u}{u} = 1
$$

Το ίδιο κόλπο δουλεύει ανάποδα. Για το $e^{1/x}$ κοντά στο $0$: από δεξιά $u = \frac{1}{x} \to +\infty$ και $e^u \to +\infty$, από αριστερά $u \to -\infty$ και $e^u \to 0$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε τα \$\lim\_{x \to -\infty} \dfrac{2x^3 - x + 5}{4x^2 + 1}\$ και \$\lim\_{x \to -\infty} \dfrac{3x^2 - x}{1 - 2x^2}\$

1. **Πρώτο όριο.** Ρητή στο $-\infty$, κρατάω τους μεγιστοβάθμιους:

   $\lim_{x \to -\infty} \dfrac{2x^3}{4x^2} = \lim_{x \to -\infty} \dfrac{x}{2} = -\infty$
2. **Δεύτερο όριο.** Ίσοι βαθμοί:

   $\lim_{x \to -\infty} \dfrac{3x^2}{-2x^2} = -\dfrac{3}{2}$

   Στους ίσους βαθμούς το $\pm\infty$ δεν παίζει ρόλο: το $x^2$ φεύγει από το κλάσμα.

### Παράδειγμα 2: Διερεύνησε ως προς \$\alpha \in \mathbb{R}\$ το \$\lim\_{x \to +\infty} \dfrac{(\alpha - 2)x^2 + 3x + 1}{x + 1}\$

1. **Ο βαθμός του αριθμητή εξαρτάται από το $\alpha$.** Αν $\alpha \neq 2$ είναι $2$, αν $\alpha = 2$ πέφτει στο $1$. Αυτό είναι το σημείο που χωρίζει τις περιπτώσεις.
2. **Αν $\alpha \neq 2$:**

   $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{(\alpha - 2)x^2}{x} = \lim_{x \to +\infty} (\alpha - 2)x$

   που είναι $+\infty$ για $\alpha > 2$ και $-\infty$ για $\alpha < 2$.
3. **Αν $\alpha = 2$:** το κλάσμα είναι $\dfrac{3x + 1}{x + 1}$, ίσοι βαθμοί, όριο $3$.

   **Η παγίδα:** αν κρατήσεις κατευθείαν το $(\alpha - 2)x^2$ ως μεγιστοβάθμιο, για $\alpha = 2$ κρατάς το μηδέν. Ο μεγιστοβάθμιος όρος πρέπει να έχει **μη μηδενικό** συντελεστή.

### Παράδειγμα 3: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to -\infty} \left( \sqrt{x^2 + x} + x \right)\$

1. **Πεδίο ορισμού:** $x^2 + x \geq 0$, δηλαδή $x \leq -1$ ή $x \geq 0$. Ορίζεται κοντά στο $-\infty$.
2. **Μορφή.** Η ρίζα πάει στο $+\infty$ και το $x$ στο $-\infty$: $(+\infty) + (-\infty)$, απροσδιόριστη. Συζυγής:

   $\sqrt{x^2 + x} + x = \dfrac{(x^2 + x) - x^2}{\sqrt{x^2 + x} - x} = \dfrac{x}{\sqrt{x^2 + x} - x}$
3. **Η ρίζα για $x < 0$:** $\sqrt{x^2 + x} = \lvert x \rvert \sqrt{1 + \frac{1}{x}} = -x\sqrt{1 + \frac{1}{x}}$. Άρα

   $\dfrac{x}{-x\sqrt{1 + \frac{1}{x}} - x} = \dfrac{x}{-x\left(\sqrt{1 + \frac{1}{x}} + 1\right)} = \dfrac{-1}{\sqrt{1 + \frac{1}{x}} + 1}$
4. Το $\frac{1}{x} \to 0$, άρα το όριο είναι $\dfrac{-1}{1 + 1} = -\dfrac{1}{2}$.

   **Έλεγχος λογικής:** για $x = -100$ βγαίνει $\sqrt{9900} - 100 \approx -0{,}50$. Αν είχες γράψει $\sqrt{x^2} = x$, θα έβγαζες ότι ο παρονομαστής πάει στο $0$, κάτι που δεν ισχύει.

### Παράδειγμα 4: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to +\infty} \dfrac{3^{x+1} - 2^x}{3^x + 5}\$ και το ίδιο όριο στο \$-\infty\$

1. **Στο $+\infty$** όλα απειρίζονται: μορφή $\dfrac{\infty}{\infty}$. Η μεγαλύτερη βάση είναι το $3$, οπότε διαιρώ αριθμητή και παρονομαστή με $3^x$:

   $\dfrac{3 \cdot 3^x - 2^x}{3^x + 5} = \dfrac{3 - \left(\frac{2}{3}\right)^x}{1 + 5\left(\frac{1}{3}\right)^x}$
2. Οι βάσεις $\frac{2}{3}$ και $\frac{1}{3}$ είναι μικρότερες του $1$, άρα οι δυνάμεις πάνε στο $0$. Το όριο είναι $\dfrac{3}{1} = 3$.
3. **Στο $-\infty$** δεν υπάρχει απροσδιοριστία: $3^x \to 0$ και $2^x \to 0$, άρα αριθμητής $\to 0$ και παρονομαστής $\to 5$. Το όριο είναι $0$.

   **Το δίδαγμα:** ο ίδιος τύπος θέλει άλλη αντιμετώπιση σε κάθε άκρο. Πρώτα αντικατάσταση στο μυαλό, μετά μέθοδος.

### Παράδειγμα 5: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to +\infty} \dfrac{2x + \eta\mu x}{x - \sigma\upsilon\nu x}\$

1. **Γιατί όχι μεγιστοβάθμιος:** δεν είναι ρητή. Τα $\eta\mu x$ και $\sigma\upsilon\nu x$ δεν έχουν όριο, άρα δεν μπορώ να πάρω όριο σε κάθε όρο χωριστά.
2. **Διαιρώ με $x$**, για $x > 0$:

   $\dfrac{2x + \eta\mu x}{x - \sigma\upsilon\nu x} = \dfrac{2 + \frac{\eta\mu x}{x}}{1 - \frac{\sigma\upsilon\nu x}{x}}$
3. **Παρεμβολή.** Ισχύουν $\left\lvert \dfrac{\eta\mu x}{x} \right\rvert \leq \dfrac{1}{x}$ και $\left\lvert \dfrac{\sigma\upsilon\nu x}{x} \right\rvert \leq \dfrac{1}{x}$, με $\dfrac{1}{x} \to 0$. Άρα και τα δύο κλάσματα πάνε στο $0$.
4. Το όριο είναι $\dfrac{2 + 0}{1 - 0} = 2$.

   Τα φραγμένα κομμάτια «χάνονται» μπροστά στο $x$. Αυτό όμως το **δείχνεις** με παρεμβολή, δεν το γράφεις ως αυτονόητο.

### Παράδειγμα 6: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to +\infty} x\\, \eta\mu \dfrac{2}{x}\$

1. **Μορφή:** το $\frac{2}{x} \to 0$, άρα $\eta\mu \frac{2}{x} \to 0$. Μορφή $(+\infty) \cdot 0$, απροσδιόριστη.
2. **Αλλαγή μεταβλητής.** Θέτω $u = \frac{1}{x}$. Για $x \to +\infty$ είναι $u \to 0^+$, και $x = \frac{1}{u}$:

   $x\, \eta\mu \dfrac{2}{x} = \dfrac{\eta\mu 2u}{u} = 2 \cdot \dfrac{\eta\mu 2u}{2u}$
3. Καθώς $u \to 0^+$, και $2u \to 0$, άρα $\dfrac{\eta\mu 2u}{2u} \to 1$. Το όριο είναι $2$.

   **Σύγκρινε:** το $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{\eta\mu x}{x}$ είναι $0$, γιατί εκεί το όρισμα του ημιτόνου **δεν** πάει στο $0$. Η αλλαγή μεταβλητής βοηθάει μόνο όταν φέρνει ένα γνωστό όριο σε σημείο.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι το $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{3x + 1}{x - 4}$;
   - $3$
   - $+\infty$
   - $0$
   - $-\dfrac{1}{4}$
2. Πόσο είναι το $\lim_{x \to -\infty} \left( -2x^3 + x^2 + 7 \right)$;
   - $+\infty$
   - $-\infty$
   - $7$
   - απροσδιόριστη μορφή
3. Πότε μπορείς να κρατήσεις μόνο τους μεγιστοβάθμιους όρους σε μια ρητή συνάρτηση;
   - μόνο όταν το $x$ τείνει στο $+\infty$ ή στο $-\infty$
   - σε κάθε όριο, αρκεί η συνάρτηση να είναι ρητή
   - μόνο όταν η αντικατάσταση δίνει μορφή $\dfrac{0}{0}$
   - μόνο όταν οι βαθμοί αριθμητή και παρονομαστή είναι ίσοι
4. Για $x < 0$, με τι ισούται το $\sqrt{x^2 + 4}$;
   - $-x\sqrt{1 + \dfrac{4}{x^2}}$
   - $x\sqrt{1 + \dfrac{4}{x^2}}$
   - $x + 2$, αφού η ρίζα «σπάει» σε κάθε όρο
   - $-x - 2$, αφού η ρίζα «σπάει» με πρόσημο
5. Ποιο είναι το πρώτο βήμα για το $\lim_{x \to +\infty} \left( \sqrt{x^2 + x} - x \right)$;
   - πολλαπλασιάζεις και διαιρείς με τη συζυγή $\sqrt{x^2 + x} + x$
   - γράφεις $(+\infty) - (+\infty) = 0$ και τελειώνεις
   - κρατάς τον μεγιστοβάθμιο μέσα στη ρίζα: $\sqrt{x^2} - x = 0$
   - υψώνεις όλη την παράσταση στο τετράγωνο για να φύγει η ρίζα
6. Πόσο είναι το $\lim_{x \to +\infty} \left( \dfrac{2}{3} \right)^x$;
   - $0$
   - $+\infty$
   - $\dfrac{2}{3}$
   - $1$
7. Πόσο είναι το $\lim_{x \to 0^+} \ln x$;
   - $-\infty$
   - $0$
   - $1$
   - δεν υπάρχει
8. Πόσο είναι το $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{\eta\mu x}{x}$;
   - $0$, γιατί $\left\lvert \dfrac{\eta\mu x}{x} \right\rvert \leq \dfrac{1}{x}$
   - $1$, από το βασικό τριγωνομετρικό όριο
   - δεν υπάρχει, γιατί το $\eta\mu x$ δεν έχει όριο
   - $+\infty$, γιατί ο παρονομαστής απειρίζεται
9. Θέτεις $u = \dfrac{1}{x}$ στο $\lim_{x \to -\infty} x\, \eta\mu \dfrac{1}{x}$. Σε ποιο όριο καταλήγεις;
   - $\lim_{u \to 0^-} \dfrac{\eta\mu u}{u}$
   - $\lim_{u \to -\infty} \dfrac{\eta\mu u}{u}$
   - $\lim_{u \to 0^+} \dfrac{\eta\mu u}{u}$
   - $\lim_{u \to 0^-} u\, \eta\mu u$

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε το $\lim_{x \to -\infty} \dfrac{x^3 - 2x}{x^2 + 1}$.
2. Υπολόγισε το $\lim_{x \to +\infty} \left( \sqrt{x^2 + 4x} - \sqrt{x^2 + 1} \right)$.
3. Υπολόγισε το $\lim_{x \to +\infty} \left( 2^x - 5^x \right)$.
4. Δίνεται η $f(x) = \sqrt{4x^2 + 1}$.
   α) Υπολόγισε το $\lim_{x \to -\infty} \dfrac{f(x)}{x + 1}$.
   β) Υπολόγισε το $\lim_{x \to -\infty} \big( f(x) + 2x \big)$.
5. Υπολόγισε τα παρακάτω όρια.
   α) $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{x\, \eta\mu x}{x^2 + 1}$
   β) $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{\eta\mu x + \sigma\upsilon\nu x}{\sqrt{x}}$
6. Ρίζα με παράμετρο.
   α) Βρες το $\lim_{x \to +\infty} \left( \sqrt{x^2 + 1} - \alpha x \right)$ για $\alpha < 1$.
   β) Το ίδιο όριο για $\alpha > 1$.
   γ) Το ίδιο όριο για $\alpha = 1$.
   δ) Βρες τα $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$ ώστε $\lim_{x \to +\infty} \left( \sqrt{x^2 + 2x} - \alpha x - \beta \right) = 0$.
7. Εκθετικές και λογάριθμοι στο $+\infty$.
   α) Υπολόγισε το $\lim_{x \to +\infty} \big( \ln(x^2 + 3x) - 2\ln(x + 1) \big)$.
   β) Υπολόγισε το $\lim_{x \to +\infty} \big( \ln(e^x + 1) - x \big)$.
   γ) Βρες το $\alpha > 0$ ώστε $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{\alpha^x + 2^x}{3^x + 1} = 1$.
8. Υπολόγισε τα παρακάτω όρια με την αλλαγή μεταβλητής $u = \dfrac{1}{x}$.
   α) $\lim_{x \to -\infty} x\, \eta\mu \dfrac{3}{x}$
   β) $\lim_{x \to +\infty} x^2 \left( 1 - \sigma\upsilon\nu \dfrac{1}{x} \right)$
   γ) $\lim_{x \to +\infty} (x + 1)\, \eta\mu \dfrac{1}{x}$

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/limits-at-infinity
