# Κανόνας De L'Hospital

> Πώς λύνεις το 0/0 και το ∞/∞, και πότε επιτρέπεται.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/lhospital

## Τι θα μάθεις

- Να εφαρμόζεις τον κανόνα De L'Hospital σε μορφές 0/0 και ∞/∞, γράφοντας τις προϋποθέσεις του.
- Να αναγνωρίζεις πότε ο κανόνας δεν βοηθά και να βρίσκεις άλλον δρόμο.
- Να μετατρέπεις τις μορφές 0·∞, ∞ − ∞, 0⁰, 1^∞ και ∞⁰ σε κλάσμα.
- Να συγκρίνεις ρυθμούς αύξησης και να βρίσκεις ασύμπτωτες που θέλουν τον κανόνα.

## Όταν η παραγοντοποίηση δεν φτάνει

Το $\lim_{x \to 0} \dfrac{x^2 - x}{x}$ το λύνεις απλοποιώντας. Το $\lim_{x \to 0} \dfrac{x - \eta\mu x}{x^3}$ όμως δεν απλοποιείται, ούτε το $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{\ln x}{x}$. Και τα δύο είναι απροσδιόριστες μορφές, και καμία αλγεβρική κίνηση δεν τις ξεκλειδώνει. Εδώ μπαίνει η παράγωγος: κοντά στο σημείο, ο λόγος δύο συναρτήσεων που πάνε μαζί στο $0$ (ή μαζί στο άπειρο) συμπεριφέρεται όπως ο λόγος των **ρυθμών** με τους οποίους πάνε.

## Ο κανόνας, με τις προϋποθέσεις του

Για $x_0 \in \mathbb{R}$ ή $x_0 = \pm\infty$:

1. το $\lim_{x \to x_0} \dfrac{f(x)}{g(x)}$ είναι μορφή $\dfrac{0}{0}$ ή $\dfrac{\pm\infty}{\pm\infty}$
2. οι $f$ και $g$ είναι παραγωγίσιμες κοντά στο $x_0$, με $g'(x) \neq 0$ εκεί
3. το $\lim_{x \to x_0} \dfrac{f'(x)}{g'(x)}$ **υπάρχει**, πεπερασμένο ή άπειρο

Τότε

$$
\lim_{x \to x_0} \frac{f(x)}{g(x)} = \lim_{x \to x_0} \frac{f'(x)}{g'(x)}
$$

Ο κανόνας ισχύει και για πλευρικά όρια. Παραγωγίζεις **χωριστά** αριθμητή και παρονομαστή: δεν είναι ο κανόνας του πηλίκου, και δεν του μοιάζει.

> **Κλειδί**
>
> Στη λύση γράφεις τρία πράγματα, με αυτή τη σειρά: **τη μορφή** («ο αριθμητής και ο παρονομαστής τείνουν στο $0$»), **ότι εφαρμόζεις τον κανόνα**, και **το νέο όριο**. Αν το νέο όριο είναι πάλι $\dfrac{0}{0}$ ή $\dfrac{\infty}{\infty}$, ελέγχεις ξανά και εφαρμόζεις ξανά. Η τρίτη προϋπόθεση επιβεβαιώνεται στο τέλος: η αλυσίδα ισχύει επειδή το τελευταίο όριο βγήκε.

> **Πρόσεχε**
>
> Ο κανόνας εφαρμόζεται **μόνο** στις δύο απροσδιόριστες μορφές. Σε άλλη μορφή δίνει **λάθος απάντηση χωρίς προειδοποίηση**. Στο $\lim_{x \to 0} \dfrac{x + 2}{x + 1}$ η σωστή τιμή είναι $2$, ενώ η παραγώγιση θα έδινε $1$. Η γραμμή με τη μορφή δεν είναι διακοσμητική: είναι η άδεια να συνεχίσεις, και βαθμολογείται.

## Πότε ο κανόνας δεν βοηθά

**Όταν το όριο των παραγώγων δεν υπάρχει.** Τότε ο κανόνας δεν λέει τίποτα: ούτε ότι το αρχικό όριο δεν υπάρχει. Στο $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{x + \eta\mu x}{x}$, μορφή $\dfrac{\infty}{\infty}$, η παραγώγιση δίνει $1 + \sigma\upsilon\nu x$, που ταλαντεύεται. Το αρχικό όμως υπάρχει:

$$
\frac{x + \eta\mu x}{x} = 1 + \frac{\eta\mu x}{x} \to 1
$$

γιατί $\left\lvert \dfrac{\eta\mu x}{x} \right\rvert \leq \dfrac{1}{x}$ (κριτήριο παρεμβολής).

**Όταν ο κανόνας κάνει κύκλο.** Στο $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{\sqrt{x^2 + 1}}{x}$ μία εφαρμογή δίνει $\dfrac{x}{\sqrt{x^2 + 1}}$, και μια δεύτερη ξαναφέρνει το αρχικό. Εδώ η άλγεβρα κερδίζει: $\dfrac{\sqrt{x^2 + 1}}{x} = \sqrt{1 + \frac{1}{x^2}} \to 1$.

**Όταν δεν ξέρεις αν η παράγωγος είναι συνεχής.** Στις Πανελλήνιες εμφανίζεται συχνά $f$ «δύο φορές παραγωγίσιμη» με δεδομένα τα $f(0), f'(0), f''(0)$. Μετά την πρώτη εφαρμογή φτάνεις σε $\dfrac{f'(x) - f'(0)}{x}$. Μη κάνεις δεύτερη εφαρμογή: θα χρειαζόταν το $\lim f''(x) = f''(0)$, δηλαδή συνέχεια της $f''$, που δεν σου δόθηκε. Αναγνώρισε τον **ορισμό** της $f''(0)$ και σταμάτα.

> **Πρόσεχε**
>
> Πριν ανοίξεις τον κανόνα, κοίτα αν υπάρχει πιο σύντομος δρόμος: απλοποίηση, συζυγής, γνωστό όριο όπως το $\dfrac{\eta\mu x}{x} \to 1$, ή ορισμός παραγώγου. Το $\lim_{x \to 0} \dfrac{e^x - 1}{x}$ είναι η παράγωγος της $e^x$ στο $0$, άρα $1$, χωρίς κανόνα.

## Σύγκριση ρυθμών

Με τον κανόνα αποδεικνύεται μια ιεραρχία που θα χρησιμοποιείς παντού: στο $+\infty$ ο λογάριθμος χάνει από κάθε δύναμη, και κάθε δύναμη χάνει από την εκθετική.

> **Κλειδί**
>
> Για κάθε $\nu > 0$:
>
> $$
> \begin{aligned}
> \lim_{x \to +\infty} \frac{\ln x}{x^\nu} &= 0 \\
> \lim_{x \to +\infty} \frac{x^\nu}{e^x} &= 0
> \end{aligned}
> $$
>
> Και οι «καθρέφτες» τους: $\lim_{x \to 0^+} x \ln x = 0$ και $\lim_{x \to -\infty} x e^x = 0$. Δεν είναι θεωρήματα του βιβλίου: σε γραπτό, όταν τα χρειάζεσαι, τα αποδεικνύεις με τον κανόνα σε μία ή δύο γραμμές.

## Από γινόμενο, διαφορά ή δύναμη σε κλάσμα

Ο κανόνας δουλεύει μόνο σε κλάσματα. Οι υπόλοιπες απροσδιόριστες μορφές πρέπει πρώτα να **γίνουν** κλάσματα:

| Μορφή                           | Τι κάνεις                                                         |
| ------------------------------- | ----------------------------------------------------------------- |
| $0 \cdot \infty$                | γράφεις $f g = \dfrac{f}{1/g}$ ή $\dfrac{g}{1/f}$                 |
| $\infty - \infty$               | κοινός παρονομαστής, κοινός παράγοντας, ή συζυγής αν υπάρχει ρίζα |
| $1^{\infty}$, $0^0$, $\infty^0$ | γράφεις $f^g = e^{g \ln f}$ (με $f > 0$)                          |

Στο $0 \cdot \infty$ **η επιλογή μετράει**. Στο $x \ln x$ στο $0^+$ κατεβάζεις το $x$: $\dfrac{\ln x}{1/x}$, και ο λογάριθμος φεύγει με την πρώτη παραγώγιση. Αν κατέβαζες το $\ln x$, θα έπαιρνες $\dfrac{x}{1/\ln x}$, με παράγωγο παρονομαστή $-\dfrac{1}{x \ln^2 x}$: χειρότερο από πριν. Ο κανόνας: στον παρονομαστή πάει ό,τι **απλοποιείται** με την παραγώγιση, και ο λογάριθμος μένει πάνω.

Στις εκθετικές μορφές υπολογίζεις πρώτα το όριο του **εκθέτη** $g \ln f$, που είναι μορφή $0 \cdot \infty$. Επειδή η $e^u$ είναι συνεχής, αν $g \ln f \to \ell$ τότε $f^g \to e^{\ell}$. Αν ο εκθέτης πάει στο $-\infty$, το όριο είναι $0$· αν πάει στο $+\infty$, είναι $+\infty$.

> **Θυμήσου**
>
> Η σειρά σε κάθε όριο είναι σταθερή: **αντικατάσταση → μορφή → μετατροπή → κανόνας**. Και πριν από κάθε νέα εφαρμογή, ελέγχεις ξανά τη μορφή.

## Ασύμπτωτες που θέλουν τον κανόνα

Οι ασύμπτωτες βρίσκονται με όρια, όπως είδες στην ενότητα «Ασύμπτωτες», και όταν η $f$ έχει $e^x$, $\ln x$ ή εκθετική με μεταβλητό εκθέτη, αυτά τα όρια είναι συχνά απροσδιόριστα. Τότε το $\lambda$, το $\beta$ ή το πλευρικό όριο μιας κατακόρυφης βγαίνουν με De L'Hospital. Ένα χρήσιμο κόλπο: με $u = \dfrac{1}{x}$, ένα όριο στο $\pm\infty$ γίνεται όριο στο $0^\pm$, όπου οι συναρτήσεις είναι πιο φιλικές.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to 0} \dfrac{x - \eta\mu x}{x^3}\$

1. **Μορφή.** Αριθμητής και παρονομαστής τείνουν στο $0$: μορφή $\dfrac{0}{0}$. Οι δύο συναρτήσεις παραγωγίζονται στο $\mathbb{R}$.
2. **Πρώτη εφαρμογή:** $\lim_{x \to 0} \dfrac{1 - \sigma\upsilon\nu x}{3x^2}$. Πάλι $\dfrac{0}{0}$.
3. **Δεύτερη εφαρμογή:** $\lim_{x \to 0} \dfrac{\eta\mu x}{6x}$. Εδώ σταματάς τον κανόνα: το $\dfrac{\eta\mu x}{x} \to 1$ είναι γνωστό.
4. $\lim_{x \to 0} \dfrac{1}{6} \cdot \dfrac{\eta\mu x}{x} = \dfrac{1}{6}$. Αφού το τελευταίο όριο υπάρχει, ισχύουν και τα προηγούμενα: το αρχικό όριο είναι $\dfrac{1}{6}$.

### Παράδειγμα 2: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to +\infty} \dfrac{(\ln x)^2}{x}\$

1. **Μορφή** $\dfrac{+\infty}{+\infty}$. Εφαρμόζω τον κανόνα: $(\ln^2 x)' = \dfrac{2\ln x}{x}$ και $(x)' = 1$.

   $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{2 \ln x}{x}$
2. Πάλι $\dfrac{+\infty}{+\infty}$. **Δεύτερη εφαρμογή:** $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{2/x}{1} = 0$.
3. Το όριο είναι $0$. Ο λογάριθμος, ακόμα και υψωμένος στο τετράγωνο, χάνει από το $x$. Με $(\ln x)^{10}$ θα χρειάζονταν δέκα εφαρμογές, με το ίδιο αποτέλεσμα.

### Παράδειγμα 3: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to -\infty} x^2 e^x\$

1. **Μορφή** $(+\infty) \cdot 0$. Κλάσμα: γράφω $e^x = \dfrac{1}{e^{-x}}$, ώστε

   $x^2 e^x = \dfrac{x^2}{e^{-x}}$, μορφή $\dfrac{+\infty}{+\infty}$
2. **Πρώτη εφαρμογή:** $\lim_{x \to -\infty} \dfrac{2x}{-e^{-x}}$, μορφή $\dfrac{-\infty}{-\infty}$.
3. **Δεύτερη εφαρμογή:** $\lim_{x \to -\infty} \dfrac{2}{e^{-x}} = 0$, αφού $e^{-x} \to +\infty$.
4. Το όριο είναι $0$. **Γιατί αυτή η επιλογή:** αν έγραφα $\dfrac{e^x}{1/x^2}$, θα είχα $\dfrac{0}{0}$ με παρονομαστή που χειροτερεύει σε κάθε παραγώγιση. Η εκθετική πάει κάτω, και το πολυώνυμο μένει πάνω για να φθαρεί.

### Παράδειγμα 4: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to 0} \left( \dfrac{1}{x} - \dfrac{1}{e^x - 1} \right)\$

1. **Μορφή.** Από δεξιά και τα δύο κλάσματα πάνε στο $+\infty$, από αριστερά στο $-\infty$. Και στις δύο μεριές μορφή $\infty - \infty$: ο κανόνας δεν εφαρμόζεται ακόμα.
2. **Κοινός παρονομαστής:**

   $\dfrac{1}{x} - \dfrac{1}{e^x - 1} = \dfrac{e^x - 1 - x}{x(e^x - 1)}$, μορφή $\dfrac{0}{0}$
3. **Πρώτη εφαρμογή:** $\lim_{x \to 0} \dfrac{e^x - 1}{e^x - 1 + x e^x}$. Ξανά $\dfrac{0}{0}$.
4. **Δεύτερη εφαρμογή:** $\lim_{x \to 0} \dfrac{e^x}{2e^x + x e^x} = \dfrac{1}{2 + 0} = \dfrac{1}{2}$.

   Κάθε κλάσμα χωριστά ξεφεύγει, αλλά με τον ίδιο ρυθμό, και η διαφορά τους σταθεροποιείται. Γι' αυτό το $\infty - \infty$ είναι απροσδιόριστο.

### Παράδειγμα 5: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to 0} (\sigma\upsilon\nu x)^{1/x^2}\$

1. **Μορφή $1^{\infty}$.** Κοντά στο $0$ είναι $\sigma\upsilon\nu x > 0$, οπότε γράφω

   $(\sigma\upsilon\nu x)^{1/x^2} = e^{\frac{\ln(\sigma\upsilon\nu x)}{x^2}}$
2. **Ο εκθέτης.** $\dfrac{\ln(\sigma\upsilon\nu x)}{x^2}$ είναι μορφή $\dfrac{0}{0}$. Κανόνας:

   $\lim_{x \to 0} \dfrac{-\frac{\eta\mu x}{\sigma\upsilon\nu x}}{2x} = \lim_{x \to 0} \left( -\dfrac{1}{2\sigma\upsilon\nu x} \cdot \dfrac{\eta\mu x}{x} \right) = -\dfrac{1}{2}$
3. **Πίσω στη δύναμη.** Η $e^u$ είναι συνεχής, άρα το όριο είναι $e^{-1/2} = \dfrac{1}{\sqrt{e}}$.

   Πρόσεξε: η βάση πάει στο $1$ και όμως το αποτέλεσμα δεν είναι $1$. Ο εκθέτης απειρίζεται αρκετά γρήγορα ώστε να «μετρήσει» η μικρή απόκλιση του $\sigma\upsilon\nu x$ από το $1$.

### Παράδειγμα 6: Βρες τις ασύμπτωτες της \$f(x) = x e^{1/x}\$, \$x \neq 0\$

1. **Στο $0^+$.** Με $u = \dfrac{1}{x} \to +\infty$: $x e^{1/x} = \dfrac{e^u}{u}$, μορφή $\dfrac{\infty}{\infty}$. Κανόνας: $\lim_{u \to +\infty} \dfrac{e^u}{1} = +\infty$. Κατακόρυφη ασύμπτωτη η $x = 0$.

   **Στο $0^-$:** $\dfrac{1}{x} \to -\infty$, άρα $e^{1/x} \to 0$ και $f(x) \to 0 \cdot 0 = 0$. Από αριστερά η καμπύλη φτάνει ήρεμα στην αρχή.
2. **Κλίση στο $\pm\infty$.** $\lambda = \lim_{x \to \pm\infty} e^{1/x} = e^0 = 1$.
3. **Ύψος στο $\pm\infty$.** $\beta = \lim_{x \to \pm\infty} x\left(e^{1/x} - 1\right)$, μορφή $\infty \cdot 0$. Με $u = \dfrac{1}{x} \to 0$:

   $\lim_{u \to 0} \dfrac{e^u - 1}{u} = \lim_{u \to 0} \dfrac{e^u}{1} = 1$
4. Πλάγια ασύμπτωτη η $y = x + 1$, και στο $+\infty$ και στο $-\infty$. **Χωρίς τον κανόνα** δεν θα έβγαινε ούτε η κατακόρυφη ούτε το $\beta$: και τα δύο κρύβουν μια σύγκριση ρυθμών.

## Ερωτήσεις

1. Ο κανόνας De L'Hospital εφαρμόζεται:
   - μόνο σε μορφές $\dfrac{0}{0}$ ή $\dfrac{\pm\infty}{\pm\infty}$
   - σε κάθε όριο κλάσματος παραγωγίσιμων συναρτήσεων
   - μόνο όταν το όριο είναι στο $+\infty$ ή στο $-\infty$
   - σε κάθε απροσδιόριστη μορφή, και στο $0 \cdot \infty$
2. Εφαρμόζοντας τον κανόνα στο $\dfrac{f(x)}{g(x)}$, ποιο νέο κλάσμα γράφεις;
   - $\dfrac{f'(x)}{g'(x)}$
   - $\dfrac{f'(x)g(x) - f(x)g'(x)}{g^2(x)}$
   - $\left(\dfrac{f(x)}{g(x)}\right)'$
   - $\dfrac{f(x)}{g'(x)}$
3. Πόσο είναι το $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{\ln x}{x}$;
   - $0$
   - $+\infty$
   - $1$
   - δεν υπάρχει
4. Στο $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{x + \eta\mu x}{x}$ η παραγώγιση δίνει $1 + \sigma\upsilon\nu x$, που δεν έχει όριο. Τι ισχύει για το αρχικό όριο;
   - υπάρχει και ισούται με $1$
   - δεν υπάρχει, όπως και το όριο των παραγώγων
   - είναι $+\infty$, αφού ο αριθμητής απειρίζεται
   - είναι $2$, η μέγιστη τιμή του $1 + \sigma\upsilon\nu x$
5. Στο $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{\sqrt{x^2 + 1}}{x}$ δύο εφαρμογές του κανόνα ξαναφέρνουν το αρχικό κλάσμα. Τι κάνεις;
   - αφήνεις τον κανόνα και βγάζεις το $x^2$ από τη ρίζα
   - συμπεραίνεις ότι το όριο είναι $1$, αφού το κλάσμα επαναλαμβάνεται
   - συμπεραίνεις ότι το όριο δεν υπάρχει, αφού ο κανόνας απέτυχε
   - συνεχίζεις να εφαρμόζεις τον κανόνα, ώσπου να κλείσει
6. Η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη, και φτάνεις στο $\lim_{x \to 0} \dfrac{f'(x) - f'(0)}{x}$. Γιατί δεν εφαρμόζεις ξανά τον κανόνα;
   - θα χρειαζόταν συνέχεια της $f''$, που δεν σου δίνεται
   - επειδή η μορφή δεν είναι πια $\dfrac{0}{0}$ αλλά κάτι άλλο
   - επειδή ο κανόνας εφαρμόζεται μόνο μία φορά σε κάθε όριο
   - επειδή το $f''(x)$ δεν ορίζεται κοντά στο $0$
7. Το $\lim_{x \to 0^+} x \ln x$ έχει μορφή $0 \cdot (-\infty)$. Ποια γραφή διαλέγεις;
   - $\dfrac{\ln x}{1/x}$, ώστε να φύγει ο λογάριθμος
   - $\dfrac{x}{1/\ln x}$, ώστε να μείνει το $x$ πάνω
   - καμία, απαντάς $0$ αφού το $x \to 0$
   - τον κανόνα κατευθείαν, στο γινόμενο
8. Για το $\lim_{x \to 0^+} x^x$, μορφή $0^0$, ποιο είναι το πρώτο βήμα;
   - γράφεις $x^x = e^{x \ln x}$ και βρίσκεις το όριο του εκθέτη
   - εφαρμόζεις κατευθείαν τον κανόνα De L'Hospital
   - αποφασίζεις ότι το όριο είναι $0$, γιατί η βάση πάει στο $0$
   - αποφασίζεις ότι το όριο είναι $1$, γιατί $0^0 = 1$
9. Η βάση τείνει στο $1$ και ο εκθέτης στο $+\infty$. Τι ξέρεις για το όριο της δύναμης;
   - τίποτα ακόμα· βγαίνει από το όριο του $g \ln f$
   - είναι $1$, αφού κάθε δύναμη του $1$ είναι $1$
   - είναι $+\infty$, αφού ο εκθέτης απειρίζεται
   - είναι πάντα $e$, όπως στο γνωστό όριο
10. Ποιο από τα παρακάτω όρια στο $+\infty$ είναι $+\infty$;
   - $\lim \dfrac{e^x}{x^{5}}$
   - $\lim \dfrac{x^{5}}{e^x}$
   - $\lim \dfrac{\ln x}{\sqrt{x}}$
   - $\lim \dfrac{x}{e^x}$

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε με τον κανόνα De L'Hospital το $\lim_{x \to 0} \dfrac{e^{3x} - 1}{\eta\mu x}$.
2. Υπολόγισε το $\lim_{x \to 0} \dfrac{e^x - 1 - x}{x^2}$.
3. Δίνεται το όριο $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{2x + \sigma\upsilon\nu x}{x + 1}$.
   α) Δείξε ότι η μορφή είναι $\dfrac{\infty}{\infty}$ αλλά ο κανόνας De L'Hospital δεν εφαρμόζεται.
   β) Υπολόγισε το όριο με άλλον τρόπο.
4. Υπολόγισε τα όρια, μετατρέποντας πρώτα κάθε μορφή σε κλάσμα.
   α) $\lim_{x \to 0^+} x^2 \ln x$
   β) $\lim_{x \to 0} \left( \dfrac{1}{\eta\mu x} - \dfrac{1}{x} \right)$
5. Υπολόγισε τα όρια των δυνάμεων.
   α) $\lim_{x \to +\infty} \left( 1 + \dfrac{2}{x} \right)^x$
   β) $\lim_{x \to 0^+} x^{\eta\mu x}$
6. Βρες τα $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$ ώστε το $\lim_{x \to 0} \dfrac{e^x - \alpha - \beta x}{x^2}$ να είναι πραγματικός αριθμός, και βρες τον.
7. Η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$, με $f(0) = 1$, $f'(0) = 2$ και $f''(0) = 6$.
   α) Βρες το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x) - 1}{x}$.
   β) Βρες το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x) - 1 - 2x}{x^2}$.
   γ) Βρες το $\lim_{x \to 0} \dfrac{f(x) - e^{2x}}{x^2}$.
8. Δίνεται η $f(x) = x^2 \ln\left(1 + \dfrac{1}{x}\right)$.
   α) Βρες το πεδίο ορισμού και την κατακόρυφη ασύμπτωτη της $C_f$.
   β) Βρες το $\lim_{x \to +\infty} \dfrac{f(x)}{x}$.
   γ) Βρες την πλάγια ασύμπτωτη της $C_f$ στο $+\infty$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/lhospital
