# Ενδιάμεσες τιμές και σύνολο τιμών

> Το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών, το μέγιστο και το ελάχιστο, και το f(Δ).

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/intermediate-value

## Τι θα μάθεις

- Να εφαρμόζεις το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών για να δείχνεις ότι μια συνεχής συνάρτηση παίρνει μια τιμή.
- Να διατυπώνεις το θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής και να ελέγχεις τις υποθέσεις του.
- Να βρίσκεις το σύνολο τιμών συνεχούς και γνησίως μονότονης συνάρτησης σε κλειστό, ανοιχτό ή μισάνοιχτο διάστημα.
- Να χρησιμοποιείς το σύνολο τιμών για να αποφασίζεις αν και πόσες λύσεις έχει η εξίσωση f(x) = k.

## Η καμπύλη δεν πηδάει τιμές

Στις 8:00 το θερμόμετρο έδειχνε $12^\circ$ και στις 14:00 έδειχνε $20^\circ$. Πέρασε κάποια στιγμή από τους $17^\circ$; Αν η θερμοκρασία αλλάζει συνεχώς, ναι. Αυτό είναι το **θεώρημα ενδιάμεσων τιμών** (ΘΕΤ):

Έστω $f$ **συνεχής** στο $[\alpha, \beta]$ με $f(\alpha) \neq f(\beta)$. Τότε για κάθε αριθμό $\eta$ ανάμεσα στα $f(\alpha)$ και $f(\beta)$ υπάρχει ένα τουλάχιστον $x_0 \in (\alpha, \beta)$ με $f(x_0) = \eta$.

Η απόδειξη είναι το Bolzano στη $g(x) = f(x) - \eta$, που έχει ετερόσημες τιμές στα άκρα, όπως είδες στην ενότητα «Θεώρημα Bolzano».

> **Κλειδί**
>
> Η συνέπεια που μετράει: **η εικόνα ενός διαστήματος μέσω συνεχούς, μη σταθερής συνάρτησης είναι διάστημα.** Αν η $f$ παίρνει δύο τιμές, παίρνει και όλες τις ενδιάμεσες. Γι' αυτό το «βρες το σύνολο τιμών» ψάχνει πάντα ένα διάστημα, και η δουλειά είναι να βρεις τα άκρα του και αν πιάνονται.

> **Πρόσεχε**
>
> - Χωρίς συνέχεια το θεώρημα πέφτει: μια συνάρτηση με άλμα μπορεί να προσπεράσει μια τιμή.
> - Το θεώρημα λέει «ένα τουλάχιστον». Η τιμή $\eta$ μπορεί να πιάνεται πολλές φορές.
> - Λέει κάτι μόνο για τιμές **ανάμεσα** στα $f(\alpha)$, $f(\beta)$. Μια τιμή έξω από αυτά μπορεί να πιάνεται ή όχι: το θεώρημα σιωπά.

## Θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής

Αν η $f$ είναι **συνεχής** σε **κλειστό** διάστημα $[\alpha, \beta]$, τότε παίρνει μέγιστη τιμή $M$ και ελάχιστη τιμή $m$: υπάρχουν $x_1, x_2 \in [\alpha, \beta]$ με

$$
m = f(x_1) \leq f(x) \leq f(x_2) = M
$$

για κάθε $x \in [\alpha, \beta]$.

Μαζί με το ΘΕΤ αυτό δίνει $f([\alpha, \beta]) = [m, M]$: η εικόνα ενός κλειστού διαστήματος μέσω συνεχούς συνάρτησης είναι **κλειστό** διάστημα.

> **Πρόσεχε**
>
> Και οι δύο υποθέσεις χρειάζονται:
>
> - **Κλειστό διάστημα.** Η $f(x) = \frac{1}{x}$ είναι συνεχής στο $(0, 1]$ αλλά μεγαλώνει απεριόριστα κοντά στο $0$: μέγιστη τιμή δεν υπάρχει. Η $f(x) = x$ στο $(0, 1)$ δεν έχει ούτε μέγιστη ούτε ελάχιστη.
> - **Συνέχεια.** Η $f(x) = x$ για $x \in [0, 1)$ με $f(1) = 0$ ορίζεται στο κλειστό $[0, 1]$, πλησιάζει το $1$ χωρίς να το πιάνει, και μέγιστη τιμή δεν έχει.

Το θεώρημα λέει ότι μέγιστο και ελάχιστο **υπάρχουν**, όχι πού. Στις ασκήσεις χωρίς τύπο αυτό αρκεί: αν κάποιος αριθμός είναι ανάμεσα σε τιμές της $f$, άρα ανάμεσα στα $m$ και $M$, τότε είναι τιμή της $f$.

## Σύνολο τιμών γνησίως μονότονης συνάρτησης

Όταν η $f$ είναι συνεχής **και** γνησίως μονότονη σε ένα διάστημα, το σύνολο τιμών διαβάζεται από τα άκρα. Αν η $f$ είναι γνησίως αύξουσα, οι τιμές μεγαλώνουν από αριστερά προς τα δεξιά, οπότε το αριστερό άκρο δίνει το κάτω άκρο της εικόνας. Αν είναι φθίνουσα, ανάποδα.

Με $A = \lim_{x \to \alpha^+} f(x)$ και $B = \lim_{x \to \beta^-} f(x)$:

| Διάστημα          | γνησίως αύξουσα         | γνησίως φθίνουσα        |
| ----------------- | ----------------------- | ----------------------- |
| $[\alpha, \beta]$ | $[f(\alpha), f(\beta)]$ | $[f(\beta), f(\alpha)]$ |
| $(\alpha, \beta)$ | $(A, B)$                | $(B, A)$                |
| $[\alpha, \beta)$ | $[f(\alpha), B)$        | $(B, f(\alpha)]$        |
| $(\alpha, \beta]$ | $(A, f(\beta)]$         | $[f(\beta), A)$         |

Ο κανόνας: **κλειστό άκρο του διαστήματος, κλειστό άκρο της εικόνας** (η τιμή πιάνεται). **Ανοιχτό άκρο, ανοιχτό άκρο** (το όριο δεν πιάνεται, γιατί μια γνησίως μονότονη συνάρτηση δεν φτάνει ποτέ την τιμή που πλησιάζει). Το ίδιο ισχύει για $\alpha = -\infty$ ή $\beta = +\infty$, με όρια στο άπειρο, και τα $A$, $B$ μπορεί να είναι και $\pm\infty$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανοιχτό διάστημα, ανοιχτή εικόνα*

## Πόσες λύσεις έχει η $f(x) = k$

Το σύνολο τιμών απαντάει στο «έχει λύση;»: η εξίσωση $f(x) = k$ έχει λύση στο $\Delta$ **ακριβώς όταν** $k \in f(\Delta)$. Για το «πόσες»:

1. Χωρίζεις το πεδίο σε διαστήματα όπου η $f$ είναι **γνησίως μονότονη**.
2. Βρίσκεις την εικόνα κάθε διαστήματος από τον πίνακα.
3. Σε κάθε διάστημα η εξίσωση έχει **μία** λύση αν το $k$ ανήκει στην εικόνα του, αλλιώς καμία. Αθροίζεις.

Η ειδική περίπτωση $k = 0$ μετράει τις ρίζες της $f$. Αν το $0$ ανήκει στην εικόνα ενός διαστήματος μονοτονίας, εκεί υπάρχει ακριβώς μία ρίζα. Αυτή είναι η πιο συχνή μέθοδος για το πλήθος των ριζών, και θα τη χρησιμοποιείς ξανά όταν η μονοτονία θα βγαίνει από την παράγωγο.

> **Πρόσεχε**
>
> - Μην γράφεις $[f(\alpha), f(\beta)]$ για συνάρτηση που **δεν** είναι μονότονη. Η $x^2$ στο $[-1, 2]$ δίνει $f(-1) = 1$ και $f(2) = 4$, αλλά η εικόνα είναι $[0, 4]$.
> - Στα σημεία όπου ενώνονται δύο διαστήματα μονοτονίας, μη μετρήσεις τη λύση δύο φορές. Αν το $k$ είναι η τιμή στο κοινό άκρο, η λύση είναι μία.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δείξε ότι υπάρχει \$x\_0 \in (0, 2)\$ με \$x\_0^3 + x\_0 = 5\$

1. Η $f(x) = x^3 + x$ είναι πολυωνυμική, άρα συνεχής στο $[0, 2]$, με $f(0) = 0$ και $f(2) = 10$.
2. Το $5$ είναι ανάμεσα στα $0$ και $10$. Από το ΘΕΤ υπάρχει $x_0 \in (0, 2)$ με $f(x_0) = 5$.
3. Η $f$ είναι γνησίως αύξουσα, ως άθροισμα γνησίως αυξουσών, άρα το $x_0$ είναι **μοναδικό**.

### Παράδειγμα 2: Η \$f\$ είναι συνεχής στο $\[1, 3]\$. Δείξε ότι υπάρχει \$\xi \in \[1, 3]\$ με \$3f(\xi) = f(1) + 2f(3)\$

1. Θέτω $\eta = \dfrac{f(1) + 2f(3)}{3}$. Θέλω $\xi$ με $f(\xi) = \eta$.
2. **Αν $f(1) = f(3)$**, τότε $\eta = f(1)$ και παίρνω $\xi = 1$.
3. **Αν $f(1) \neq f(3)$**, το $\eta$ είναι ανάμεσα στα $f(1)$ και $f(3)$, γιατί

   $\eta - f(1) = \dfrac{2\big(f(3) - f(1)\big)}{3}, \qquad \eta - f(3) = \dfrac{f(1) - f(3)}{3}$

   Οι δύο διαφορές είναι ετερόσημες. Από το ΘΕΤ υπάρχει $\xi \in (1, 3)$ με $f(\xi) = \eta$.
4. Σε κάθε περίπτωση $\xi \in [1, 3]$. Το $\eta$ είναι **σταθμισμένος μέσος** των $f(1)$, $f(3)$, άρα πάντα ανάμεσά τους.

### Παράδειγμα 3: Η \$f\$ είναι συνεχής στο $\[0, 2]\$. Δείξε ότι υπάρχει \$\xi \in \[0, 2]\$ με \$f(\xi) = \dfrac{f(0) + f(1) + f(2)}{3}\$

1. Εδώ οι τιμές είναι τρεις, και δεν ξέρω ποια είναι η μικρότερη. Χρησιμοποιώ το **θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής**: η $f$ είναι συνεχής στο κλειστό $[0, 2]$, άρα έχει ελάχιστη τιμή $m$ και μέγιστη $M$.
2. Κάθε τιμή είναι ανάμεσα σε αυτά: $m \leq f(0), f(1), f(2) \leq M$. Προσθέτω και διαιρώ με $3$:

   $m \leq \dfrac{f(0) + f(1) + f(2)}{3} \leq M$
3. Αφού $f([0, 2]) = [m, M]$, ο μέσος όρος είναι τιμή της $f$: υπάρχει $\xi \in [0, 2]$ με τη ζητούμενη ιδιότητα. Το διάστημα είναι κλειστό, γιατί το $\xi$ μπορεί να είναι άκρο.

### Παράδειγμα 4: Δίνεται η \$f(x) = \ln x - \dfrac{1}{x}\$. Βρες τα \$f((0, 1])\$, \$f(\[1, e])\$, \$f((0, +\infty))\$, και δείξε ότι η \$f(x) = 0\$ έχει ακριβώς μία ρίζα, στο \$(1, e)\$

1. **Μονοτονία.** Οι $\ln x$ και $-\dfrac{1}{x}$ είναι γνησίως αύξουσες στο $(0, +\infty)$, άρα και το άθροισμά τους. Η $f$ είναι και συνεχής.
2. **Όρια και τιμές.** $\lim_{x \to 0^+} f(x) = -\infty$, αφού $\ln x \to -\infty$ και $-\dfrac{1}{x} \to -\infty$. $\lim_{x \to +\infty} f(x) = +\infty$. $f(1) = -1$, $f(e) = 1 - \dfrac{1}{e}$.
3. **Από τον πίνακα:**

   $f((0, 1]) = (-\infty, -1]$, $f([1, e]) = \left[-1, 1 - \dfrac{1}{e}\right]$, $f((0, +\infty)) = \mathbb{R}$
4. Το $0$ ανήκει στο $\mathbb{R}$, άρα υπάρχει ρίζα, και είναι μοναδική λόγω γνήσιας μονοτονίας. Δεν είναι στο $(0, 1]$, αφού εκεί $f \leq -1$. Το $0$ ανήκει στο $\left(-1, 1 - \frac{1}{e}\right)$, άρα η ρίζα είναι στο $(1, e)$.

### Παράδειγμα 5: Η \$f\$ είναι συνεχής στο $\[0, 4]\$, γνησίως αύξουσα στο $\[0, 1]\$, γνησίως φθίνουσα στο $\[1, 4]\$, με \$f(0) = -2\$, \$f(1) = 3\$, \$f(4) = 1\$. Πόσες λύσεις έχει η \$f(x) = k\$;

1. **Εικόνες.** $f([0, 1]) = [-2, 3]$ και $f([1, 4]) = [1, 3]$. Άρα $f([0, 4]) = [-2, 3]$.
2. **Μέτρηση.** Σε κάθε διάστημα μονοτονίας, μία λύση αν το $k$ ανήκει στην εικόνα του:
   | $k$                | στο $[0, 1]$ | στο $[1, 4]$ | σύνολο |
   | ------------------ | ------------ | ------------ | ------ |
   | $k < -2$ ή $k > 3$ | $0$          | $0$          | $0$    |
   | $-2 \leq k < 1$    | $1$          | $0$          | $1$    |
   | $1 \leq k < 3$     | $1$          | $1$          | $2$    |
   | $k = 3$            | $1$          | $1$          | $1$    |
3. Για $k = 3$ οι δύο λύσεις είναι η ίδια, το $x = 1$, κοινό άκρο των δύο διαστημάτων. Για $k = 0$: μία ρίζα, στο $(0, 1)$.

### Παράδειγμα 6: Δίνεται η \$f(x) = e^{-x} - \ln x\$. Δείξε ότι η \$f(x) = 0\$ έχει ακριβώς μία ρίζα \$\xi\$, ότι \$\xi \in (1, e)\$, και λύσε την ανίσωση \$f(x) > 0\$

1. **Μονοτονία και συνέχεια.** Οι $e^{-x}$ και $-\ln x$ είναι γνησίως φθίνουσες στο $(0, +\infty)$, άρα και η $f$, που είναι και συνεχής.
2. **Σύνολο τιμών.** $\lim_{x \to 0^+} f(x) = 1 - (-\infty) = +\infty$ και $\lim_{x \to +\infty} f(x) = 0 - \infty = -\infty$. Φθίνουσα σε ανοιχτό: $f((0, +\infty)) = (-\infty, +\infty)$.
3. Το $0$ ανήκει στο σύνολο τιμών, άρα υπάρχει ρίζα $\xi$, μοναδική λόγω μονοτονίας. Επιπλέον $f(1) = e^{-1} > 0$ και $f(e) = e^{-e} - 1 < 0$, άρα $\xi \in (1, e)$.
4. **Η ανίσωση.** $f(x) > 0 \iff f(x) > f(\xi) \iff x < \xi$, γιατί η $f$ είναι γνησίως φθίνουσα. Λύση: $0 < x < \xi$. Η ρίζα δεν βρίσκεται με τύπο, αλλά η ανίσωση λύνεται.

## Ερωτήσεις

1. Η $f$ είναι συνεχής στο $[0, 4]$ με $f(0) = 1$ και $f(4) = 7$. Ποια εξίσωση έχει **σίγουρα** λύση στο $(0, 4)$;
   - $f(x) = 0$
   - $f(x) = 8$
   - $f(x) = -1$
   - $f(x) = 5$
2. Ποια από τις παρακάτω παίρνει σίγουρα μέγιστη και ελάχιστη τιμή;
   - κάθε συνεχής συνάρτηση στο $(0, 1)$
   - κάθε συνάρτηση ορισμένη στο $[0, 1]$
   - κάθε συνεχής συνάρτηση στο $[0, 1]$
   - κάθε γνησίως αύξουσα συνάρτηση στο $[0, 1)$
3. Η $f$ είναι συνεχής και γνησίως φθίνουσα στο $[1, 3]$, με $f(1) = 5$ και $f(3) = -1$. Το σύνολο τιμών της είναι:
   - $[-1, 5]$
   - $(-1, 5)$
   - $\{-1, 5\}$
   - $[5, -1]$
4. Η $f$ είναι συνεχής και γνησίως αύξουσα στο $(0, +\infty)$, με $\lim_{x \to 0^+} f(x) = 2$ και $\lim_{x \to +\infty} f(x) = 5$. Ποιο είναι το $f((0, +\infty))$;
   - $[2, 5]$
   - $(2, 5)$
   - $(2, +\infty)$
   - $(0, 5)$
5. Η $f$ είναι συνεχής και γνησίως φθίνουσα στο $[0, 1)$, με $f(0) = 4$ και $\lim_{x \to 1^-} f(x) = 1$. Ποιο είναι το $f([0, 1))$;
   - $[1, 4)$
   - $[1, 4]$
   - $(1, 4]$
   - $(1, 4)$
6. Η $f$ έχει σύνολο τιμών $f(\Delta) = (-1, 3]$. Πότε έχει λύση στο $\Delta$ η εξίσωση $f(x) = k$;
   - ακριβώς όταν $-1 < k \leq 3$
   - ακριβώς όταν $-1 \leq k \leq 3$
   - για κάθε $k$, αφού η $f$ είναι συνεχής
   - ακριβώς όταν $0 \leq k \leq 3$
7. Η $f$ είναι συνεχής στο $\Delta$ και το $0$ ανήκει στο $f(\Delta)$. Τι χρειάζεσαι ακόμα για να πεις ότι η $f$ έχει **ακριβώς μία** ρίζα στο $\Delta$;
   - τίποτα, το σύνολο τιμών αρκεί
   - ότι η $f$ είναι γνησίως μονότονη στο $\Delta$
   - ότι το $\Delta$ είναι κλειστό διάστημα
   - ότι η $f$ παίρνει μέγιστη και ελάχιστη τιμή
8. Ποιο είναι το σύνολο τιμών της $f(x) = x^2$ στο $[-1, 2]$;
   - $[1, 4]$
   - $[0, 4]$
   - $[-1, 4]$
   - $[0, 1] \cup [0, 4]$, ξεχωριστά
9. Η $f$ είναι συνεχής στο $[0, 5]$. Τι λέει το θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής;
   - ότι η μέγιστη τιμή πιάνεται σε άκρο
   - ότι η $f$ έχει μέγιστο εκεί όπου $f(x) = 0$
   - ότι το μέγιστο είναι το $f(5)$
   - ότι υπάρχουν, χωρίς να λέει πού

## Ασκήσεις

1. Η $f(x) = \ln x + x$ είναι συνεχής και γνησίως αύξουσα στο $[1, e]$. Βρες το σύνολο τιμών της σε αυτό το διάστημα.
2. Βρες το σύνολο τιμών της $f(x) = 2 - e^x$ στο $(0, +\infty)$.
3. Βρες το σύνολο τιμών της $f(x) = \sqrt{x} + x$ στο $[0, 4)$.
4. Η $f$ είναι συνεχής και γνησίως αύξουσα στο $[0, 3]$, με $f(0) = -1$ και $f(3) = 5$.
   α) Βρες το σύνολο τιμών της $f$.
   β) Πόσες λύσεις έχει στο $[0, 3]$ η εξίσωση $f(x) = 2$;
   γ) Πόσες λύσεις έχει στο $[0, 3]$ η εξίσωση $f(x) = 6$;
5. Δίνεται η $f(x) = e^x + x^3$.
   α) Βρες το σύνολο τιμών της $f$ στο $\mathbb{R}$.
   β) Πόσες ρίζες έχει η $f(x) = 0$;
   γ) Σε ποιο από τα $(-2, -1)$, $(-1, 0)$, $(0, 1)$ βρίσκεται η ρίζα;
6. Η $f$ είναι συνεχής στο $\mathbb{R}$, γνησίως φθίνουσα στο $(-\infty, 0]$ και γνησίως αύξουσα στο $[0, +\infty)$, με $\lim_{x \to -\infty} f(x) = 2$, $f(0) = -1$ και $\lim_{x \to +\infty} f(x) = +\infty$.
   α) Βρες τα $f((-\infty, 0])$ και $f([0, +\infty))$.
   β) Πόσες λύσεις έχει η $f(x) = k$ για $-1 < k < 2$;
   γ) Πόσες λύσεις έχει η $f(x) = k$ για $k \geq 2$, και πόσες για $k = -1$;
7. Η $f$ είναι συνεχής στο $[\alpha, \beta]$ και $f(x) > 0$ για κάθε $x \in [\alpha, \beta]$.
   α) Αν $f(\alpha) < f(\beta)$, δείξε ότι $f(\alpha) < \sqrt{f(\alpha) f(\beta)} < f(\beta)$.
   β) Δείξε ότι υπάρχει $\xi \in [\alpha, \beta]$ με $f(\xi) = \sqrt{f(\alpha) f(\beta)}$.
8. Δίνεται η $f(x) = x + \ln x$.
   α) Βρες το σύνολο τιμών της $f$.
   β) Δείξε ότι για κάθε $k \in \mathbb{R}$ η εξίσωση $f(x) = k$ έχει ακριβώς μία λύση.
   γ) Λύσε την εξίσωση $x + \ln x = 1$ και την ανίσωση $x + \ln x > 1$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/intermediate-value
