# Παραγοντική ολοκλήρωση και αντικατάσταση

> Οι δύο τεχνικές, και πώς διαλέγεις ποια θα δοκιμάσεις.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/integration-techniques

## Τι θα μάθεις

- Να ολοκληρώνεις κατά παράγοντες γινόμενα πολυωνύμου με εκθετική, τριγωνομετρική ή λογάριθμο, διαλέγοντας σωστά τους ρόλους.
- Να λύνεις κυκλικά ολοκληρώματα της μορφής εκθετική επί ημίτονο ή συνημίτονο.
- Να ολοκληρώνεις με αντικατάσταση, αλλάζοντας τα άκρα στο ορισμένο ολοκλήρωμα.
- Να αναγνωρίζεις ποια τεχνική ταιριάζει και να τη χρησιμοποιείς και σε αποδείξεις.

## Όταν ο πίνακας δεν φτάνει

Το $\int x e^x\,dx$ δεν βρίσκεται σε κανέναν πίνακα, και το ολοκλήρωμα **δεν** έχει κανόνα γινομένου. Έχει όμως δύο τεχνικές, και οι δύο είναι κανόνες παραγώγισης διαβασμένοι ανάποδα:

- ο κανόνας του **γινομένου** γίνεται η **παραγοντική ολοκλήρωση**
- ο κανόνας της **αλυσίδας** γίνεται η **αντικατάσταση**

Όλα τα ολοκληρώματα της ενότητας γίνονται σε **διάστημα** όπου οι συναρτήσεις είναι συνεχείς, όπως στην ενότητα «Αρχική συνάρτηση και ορισμένο ολοκλήρωμα».

## Παραγοντική ολοκλήρωση

Από $(fg)' = f'g + fg'$, ολοκληρώνοντας, για $f, g$ με συνεχείς παραγώγους:

$$
\int f(x)\,g'(x)\,dx = f(x)\,g(x) - \int f'(x)\,g(x)\,dx
$$

και στο ορισμένο ολοκλήρωμα

$$
\int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,g'(x)\,dx = \big[f(x)\,g(x)\big]_{\alpha}^{\beta} - \int_{\alpha}^{\beta} f'(x)\,g(x)\,dx
$$

Ο τύπος **ανταλλάσσει** ένα ολοκλήρωμα με ένα άλλο: η $f$ παραγωγίζεται, η $g'$ «ανεβαίνει» σε $g$. Κερδίζεις μόνο αν το νέο ολοκλήρωμα είναι **ευκολότερο**. Η μισή άσκηση είναι να αποφασίσεις ποιος παράγοντας παίζει τον ρόλο της $f$ (θα παραγωγιστεί) και ποιος της $g'$ (θα ολοκληρωθεί).

> **Κλειδί**
>
> Παραγωγίζεις τον παράγοντα που **απλοποιείται** όταν παραγωγιστεί. Ολοκληρώνεις αυτόν που **δεν χειροτερεύει** όταν ολοκληρωθεί.
>
> | ολοκλήρωμα                                                                              | παραγωγίζεται                                      | ολοκληρώνεται                 |
> | --------------------------------------------------------------------------------------- | -------------------------------------------------- | ----------------------------- |
> | $P(x)\,e^{\lambda x}$, $P(x)\,\eta\mu(\lambda x)$, $P(x)\,\sigma\upsilon\nu(\lambda x)$ | το πολυώνυμο $P(x)$                                | η εκθετική ή η τριγωνομετρική |
> | $P(x)\,\ln x$                                                                           | ο $\ln x$                                          | το πολυώνυμο $P(x)$           |
> | $e^{\lambda x}\,\eta\mu(\mu x)$, $e^{\lambda x}\,\sigma\upsilon\nu(\mu x)$              | ό,τι διαλέξεις, αλλά **το ίδιο** και τις δύο φορές | το άλλο                       |

**Πολυώνυμο επί εκθετική ή τριγωνομετρική.** Κάθε παραγοντική κατεβάζει τον βαθμό του πολυωνύμου κατά ένα. Με $P$ δευτέρου βαθμού χρειάζεσαι δύο εφαρμογές, με τρίτου τρεις.

**Πολυώνυμο επί λογάριθμος.** Εδώ η σειρά αντιστρέφεται: ο $\ln x$ δεν έχει απλή αρχική, ενώ η παράγωγός του $\frac{1}{x}$ τρώει μια δύναμη του πολυωνύμου. Ακόμα και μόνος του, ο λογάριθμος λύνεται έτσι, γράφοντας $\ln x = (x)' \ln x$:

$$
\int \ln x\,dx = x \ln x - \int x \cdot \frac{1}{x}\,dx = x\ln x - x + c
$$

**Κυκλική.** Στο $e^x\,\eta\mu x$ κανένας παράγοντας δεν απλοποιείται. Μετά από **δύο** παραγοντικές ξαναεμφανίζεται το αρχικό ολοκλήρωμα $I$, και λύνεις ως προς $I$ σαν να ήταν άγνωστος σε εξίσωση.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Στην κυκλική, ίδιος ρόλος και τις δύο φορές.** Αν την πρώτη φορά παραγώγισες το $\eta\mu x$ και τη δεύτερη το $e^x$, ο δεύτερος τύπος «ξεκάνει» τον πρώτο και καταλήγεις στο $I = I$.
> - **Η σταθερά στην κυκλική** μπαίνει στο τέλος, αφού λύσεις ως προς $I$.
> - **Στο ορισμένο**, ο όρος $\big[f(x)g(x)\big]_{\alpha}^{\beta}$ υπολογίζεται αμέσως. Αν τον κρατήσεις για το τέλος, τον ξεχνάς.

## Αντικατάσταση

Από τον κανόνα της αλυσίδας, $\big(F(g(x))\big)' = F'(g(x))\,g'(x)$. Ανάποδα, αν $F' = f$:

$$
\int f\big(g(x)\big)\,g'(x)\,dx = \int f(u)\,du, \quad u = g(x),\ du = g'(x)\,dx
$$

Το σήμα για αντικατάσταση: μέσα στην ολοκληρωτέα βλέπεις **μια συνάρτηση και την παράγωγό της** (ως και πολλαπλασιαστική σταθερά). Τα συχνότερα μοτίβα:

| βλέπεις               | θέτεις                 | αποτέλεσμα                                 |
| --------------------- | ---------------------- | ------------------------------------------ |
| $\dfrac{g'(x)}{g(x)}$ | $u = g(x)$             | $\ln\lvert g(x) \rvert + c$                |
| $e^{g(x)}\,g'(x)$     | $u = g(x)$             | $e^{g(x)} + c$                             |
| $g^{\nu}(x)\,g'(x)$   | $u = g(x)$             | $\dfrac{g^{\nu+1}(x)}{\nu+1} + c$          |
| $f(\alpha x + \beta)$ | $u = \alpha x + \beta$ | $\dfrac{1}{\alpha}F(\alpha x + \beta) + c$ |

Για παράδειγμα, $\int \varepsilon\varphi x\,dx = \int \frac{\eta\mu x}{\sigma\upsilon\nu x}\,dx = -\ln\lvert \sigma\upsilon\nu x \rvert + c$, γιατί ο αριθμητής είναι το $-(\sigma\upsilon\nu x)'$.

**Στο ορισμένο ολοκλήρωμα αλλάζουν και τα άκρα:**

$$
\int_{\alpha}^{\beta} f\big(g(x)\big)\,g'(x)\,dx = \int_{g(\alpha)}^{g(\beta)} f(u)\,du
$$

> **Θυμήσου**
>
> Δύο δρόμοι, και διαλέγεις **έναν**: ή αλλάζεις τα άκρα σε $g(\alpha)$ και $g(\beta)$ και δεν ξαναγυρίζεις στο $x$, ή βρίσκεις πρώτα την αρχική ως συνάρτηση του $x$ και βάζεις τα αρχικά άκρα. Νέα μεταβλητή με παλιά άκρα είναι το ακριβότερο λάθος του κεφαλαίου.

**Αντικατάσταση σε απόδειξη.** Στις Πανελλήνιες ζητείται συχνά να δείξεις μια ισότητα ολοκληρωμάτων για **άγνωστη** $f$, π.χ. $\int_{0}^{\alpha} f(\alpha - x)\,dx = \int_{0}^{\alpha} f(x)\,dx$. Εδώ θέτεις $u = \alpha - x$, άρα $du = -dx$, και τα άκρα $0, \alpha$ γίνονται $\alpha, 0$. Το μείον του $du$ ξαναγυρίζει τα άκρα στη σωστή σειρά. Το γράμμα της μεταβλητής δεν μετράει, οπότε στο τέλος ξαναγράφεις $u$ ως $x$.

## Πώς διαλέγεις

1. **Πίνακας και γραμμικότητα.** Αν η ολοκληρωτέα σπάει σε όρους του πίνακα, τελείωσες.
2. **Συνάρτηση και η παράγωγός της;** Αντικατάσταση.
3. **Γινόμενο δύο ανόμοιων** (πολυώνυμο με εκθετική, τριγωνομετρική, λογάριθμο); Παραγοντική, με τον πίνακα της «Βασικής ιδέας».
4. **Και τα δύο.** Πρώτα αντικατάσταση για να καθαρίσει το όρισμα, μετά παραγοντική στο νέο ολοκλήρωμα.

**Ρητές με πρωτοβάθμιο παρονομαστή.** Αν ο βαθμός του αριθμητή είναι μεγαλύτερος ή ίσος, κάνεις πρώτα **διαίρεση πολυωνύμων**:

$$
\frac{x^2 + x + 1}{x + 1} = x + \frac{1}{x + 1}
$$

άρα $\int \frac{x^2 + x + 1}{x + 1}\,dx = \frac{x^2}{2} + \ln\lvert x + 1 \rvert + c$ σε διάστημα που δεν περιέχει το $-1$. Αν ο αριθμητής είναι πολλαπλάσιο της παραγώγου του παρονομαστή, όπως στο $\frac{2x}{x^2 + 1}$, το μοτίβο είναι το $\frac{g'}{g}$.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε το \$\int\_{0}^{1} x^2 e^x\\,dx\$

1. **Ρόλοι.** Πολυώνυμο επί εκθετική: παραγωγίζεται το $x^2$, ολοκληρώνεται το $e^x$, δηλαδή $x^2 e^x = x^2 (e^x)'$.
2. **Πρώτη παραγοντική:**

   $\int_{0}^{1} x^2 e^x\,dx = \big[x^2 e^x\big]_{0}^{1} - \int_{0}^{1} 2x\,e^x\,dx = e - 2\int_{0}^{1} x e^x\,dx$
3. **Δεύτερη**, με τους ίδιους ρόλους:

   $\int_{0}^{1} x e^x\,dx = \big[x e^x\big]_{0}^{1} - \int_{0}^{1} e^x\,dx = e - (e - 1) = 1$
4. $\int_{0}^{1} x^2 e^x\,dx = e - 2 \cdot 1 = e - 2$

   **Λογικός έλεγχος:** στο $[0, 1]$ η $x^2 e^x$ είναι ανάμεσα στο $0$ και στο $e$, και το $e - 2 \approx 0{,}72$ ταιριάζει.

### Παράδειγμα 2: Υπολόγισε το \$\int\_{1}^{e} x \ln x\\,dx\$

1. **Ρόλοι.** Με λογάριθμο, παραγωγίζεται ο $\ln x$ και ολοκληρώνεται το $x$: $x \ln x = \left(\dfrac{x^2}{2}\right)' \ln x$.
2. $\int_{1}^{e} x \ln x\,dx = \left[\dfrac{x^2}{2}\ln x\right]_{1}^{e} - \int_{1}^{e} \dfrac{x^2}{2} \cdot \dfrac{1}{x}\,dx$
3. Ο πρώτος όρος: $\dfrac{e^2}{2} \cdot 1 - \dfrac{1}{2} \cdot 0 = \dfrac{e^2}{2}$. Ο δεύτερος: $\int_{1}^{e} \dfrac{x}{2}\,dx = \left[\dfrac{x^2}{4}\right]_{1}^{e} = \dfrac{e^2 - 1}{4}$.
4. $\int_{1}^{e} x \ln x\,dx = \dfrac{e^2}{2} - \dfrac{e^2 - 1}{4} = \dfrac{e^2 + 1}{4}$

### Παράδειγμα 3: Υπολόγισε το \$I = \int e^x\\,\eta\mu x\\,dx\$

1. **Πρώτη παραγοντική**, με το $e^x$ να ολοκληρώνεται: $e^x \eta\mu x = (e^x)'\,\eta\mu x$.

   $I = e^x \eta\mu x - \int e^x \sigma\upsilon\nu x\,dx$
2. **Δεύτερη**, πάλι με το $e^x$ να ολοκληρώνεται:

   $\int e^x \sigma\upsilon\nu x\,dx = e^x \sigma\upsilon\nu x - \int e^x (-\eta\mu x)\,dx = e^x \sigma\upsilon\nu x + I$
3. **Ξαναβγήκε το $I$:**

   $I = e^x \eta\mu x - e^x \sigma\upsilon\nu x - I$, άρα $2I = e^x(\eta\mu x - \sigma\upsilon\nu x)$
4. $I = \dfrac{e^x(\eta\mu x - \sigma\upsilon\nu x)}{2} + c$

   **Έλεγχος με παραγώγιση:** $\frac{1}{2}\big[e^x(\eta\mu x - \sigma\upsilon\nu x) + e^x(\sigma\upsilon\nu x + \eta\mu x)\big] = e^x \eta\mu x$.

### Παράδειγμα 4: Υπολόγισε το \$\int\_{1}^{e} \dfrac{(\ln x)^2}{x}\\,dx\$

1. **Μοτίβο:** η $\ln x$ και η παράγωγός της $\frac{1}{x}$. Θέτω $u = \ln x$, $du = \dfrac{1}{x}\,dx$.
2. **Νέα άκρα:** για $x = 1$ είναι $u = \ln 1 = 0$, για $x = e$ είναι $u = \ln e = 1$.
3. $\int_{1}^{e} \dfrac{(\ln x)^2}{x}\,dx = \int_{0}^{1} u^2\,du = \left[\dfrac{u^3}{3}\right]_{0}^{1} = \dfrac{1}{3}$

   Με τα παλιά άκρα θα έβγαινε $\frac{e^3 - 1}{3}$, δηλαδή κάτι άσχετο.

### Παράδειγμα 5: Η \$f\$ είναι συνεχής και περιττή στο \$\mathbb{R}\$. Δείξε ότι \$\int\_{-\alpha}^{\alpha} f(x)\\,dx = 0\$ και υπολόγισε το \$\int\_{-1}^{1} (x^3 \sigma\upsilon\nu x + x^2)\\,dx\$.

1. **Διάσπαση στο $0$:** $\int_{-\alpha}^{\alpha} f(x)\,dx = \int_{-\alpha}^{0} f(x)\,dx + \int_{0}^{\alpha} f(x)\,dx$.
2. **Αντικατάσταση στο πρώτο**, $x = -u$, άρα $dx = -du$. Για $x = -\alpha$ είναι $u = \alpha$, για $x = 0$ είναι $u = 0$:

   $\int_{-\alpha}^{0} f(x)\,dx = \int_{\alpha}^{0} f(-u)(-du) = \int_{0}^{\alpha} f(-u)\,du = -\int_{0}^{\alpha} f(u)\,du$

   γιατί $f(-u) = -f(u)$.
3. Το γράμμα της μεταβλητής δεν μετράει, άρα τα δύο κομμάτια είναι αντίθετα και το άθροισμα είναι $0$.
4. **Εφαρμογή.** Η $x^3 \sigma\upsilon\nu x$ είναι συνεχής και περιττή, οπότε το ολοκλήρωμά της στο $[-1, 1]$ είναι $0$, χωρίς τρεις παραγοντικές. Μένει $\int_{-1}^{1} x^2\,dx = \dfrac{2}{3}$.

### Παράδειγμα 6: Υπολόγισε το \$\int\_{0}^{1} x^3 e^{x^2}\\,dx\$

1. **Αντικατάσταση πρώτα.** Το $e^{x^2}$ με γινόμενο δεν βγαίνει, γιατί το $e^{x^2}$ δεν έχει αρχική από τον πίνακα. Γράφω $x^3 = x^2 \cdot x$ και θέτω $u = x^2$, $du = 2x\,dx$, δηλαδή $x\,dx = \frac{1}{2}du$. Τα άκρα μένουν $0$ και $1$.

   $\int_{0}^{1} x^3 e^{x^2}\,dx = \dfrac{1}{2}\int_{0}^{1} u\,e^{u}\,du$
2. **Παραγοντική μετά**, με το $u$ να παραγωγίζεται:

   $\int_{0}^{1} u e^u\,du = \big[u e^u\big]_{0}^{1} - \int_{0}^{1} e^u\,du = e - (e - 1) = 1$
3. $\int_{0}^{1} x^3 e^{x^2}\,dx = \dfrac{1}{2}$

   Τα άκρα έμειναν ίδια μόνο επειδή $0^2 = 0$ και $1^2 = 1$. Ο έλεγχος γίνεται κάθε φορά.

## Ερωτήσεις

1. Από ποιον κανόνα παραγώγισης προκύπτει ο τύπος της παραγοντικής ολοκλήρωσης;
   - από τον κανόνα του γινομένου
   - από τον κανόνα της αλυσίδας
   - από τον κανόνα του πηλίκου
   - από τον κανόνα της δύναμης
2. Στο $\int x\,\sigma\upsilon\nu x\,dx$ με παραγοντική, ποιον παράγοντα συμφέρει να παραγωγίσεις;
   - το $x$, γιατί γίνεται $1$ και το νέο ολοκλήρωμα απλοποιείται
   - το $\sigma\upsilon\nu x$, γιατί είναι ο πιο σύνθετος από τους δύο παράγοντες
   - και τους δύο, γιατί έτσι το ολοκλήρωμα σπάει σε δύο απλούστερα
   - όποιον θέλεις, γιατί και οι δύο επιλογές καταλήγουν στο ίδιο
3. Στο $\int x^2 \ln x\,dx$, ποιος παράγοντας παραγωγίζεται;
   - ο $\ln x$, γιατί η παράγωγός του $\frac{1}{x}$ απλοποιείται με το πολυώνυμο
   - το $x^2$, γιατί τα πολυώνυμα παραγωγίζονται πάντα στην παραγοντική
   - κανένας, γιατί το ολοκλήρωμα λύνεται με αντικατάσταση $u = \ln x$
   - το $x^2$, αφού μετά από δύο παραγοντικές το πολυώνυμο εξαφανίζεται
4. Στο $I = \int e^x \sigma\upsilon\nu x\,dx$, μετά από δύο παραγοντικές βγαίνει $I = e^x(\sigma\upsilon\nu x + \eta\mu x) - I$. Τι κάνεις;
   - λύνεις ως προς $I$ και προσθέτεις στο τέλος τη σταθερά $c$
   - κάνεις τρίτη παραγοντική μέχρι να χαθεί το $I$ από το δεξί μέλος
   - συμπεραίνεις ότι το ολοκλήρωμα δεν υπολογίζεται με παραγοντική
   - αλλάζεις ρόλους στους παράγοντες και ξεκινάς από την αρχή
5. Ποιο από τα παρακάτω ολοκληρώματα είναι έτοιμο για αντικατάσταση;
   - $\int \sigma\upsilon\nu x \, e^{\eta\mu x}\,dx$
   - $\int x \, e^{x}\,dx$
   - $\int \eta\mu x \, e^{\eta\mu x}\,dx$
   - $\int x^2 \, e^{x}\,dx$
6. Σε ορισμένο ολοκλήρωμα $\int_{\alpha}^{\beta}$ με αντικατάσταση $u = g(x)$, τα άκρα του νέου ολοκληρώματος:
   - γίνονται $g(\alpha)$ και $g(\beta)$
   - μένουν $\alpha$ και $\beta$
   - γίνονται $g'(\alpha)$ και $g'(\beta)$
   - αντιστρέφονται σε $\beta$ και $\alpha$
7. Πόσο είναι το $\int \dfrac{2x}{x^2 + 1}\,dx$;
   - $\ln(x^2 + 1) + c$
   - $2x\ln(x^2 + 1) + c$
   - $\dfrac{x^2}{x^3/3 + x} + c$
   - $\dfrac{1}{x^2 + 1} + c$
8. Πώς βρίσκεις το $\int \ln x\,dx$;
   - με παραγοντική, γράφοντας $\ln x = (x)' \ln x$
   - από τον πίνακα: είναι $\dfrac{1}{x} + c$
   - με αντικατάσταση $u = \ln x$ χωρίς τίποτα άλλο
   - δεν βρίσκεται με τις μεθόδους της ύλης
9. Ποιο είναι το πρώτο βήμα για το $\int \dfrac{x^2 + 1}{x - 1}\,dx$ στο $(1, +\infty)$;
   - διαίρεση του $x^2 + 1$ με το $x - 1$
   - αντικατάσταση $u = x^2 + 1$
   - παραγοντική με $(x^2 + 1)$ να παραγωγίζεται
   - ολοκλήρωση αριθμητή και παρονομαστή

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε με αντικατάσταση το $\int 3x^2 e^{x^3}\,dx$.
2. Υπολόγισε με παραγοντική ολοκλήρωση το $\int_{0}^{\pi/2} x\,\sigma\upsilon\nu x\,dx$.
3. Υπολόγισε το $\int_{0}^{\pi/3} \varepsilon\varphi x\,dx$.
4. Υπολόγισε τα ολοκληρώματα με λογάριθμο.
   α) $\int_{1}^{e} \ln x\,dx$
   β) $\int_{1}^{e} x^2 \ln x\,dx$
5. Υπολόγισε τα ολοκληρώματα.
   α) $\int_{0}^{\ln 2} \dfrac{e^x}{e^x + 1}\,dx$
   β) $\int_{0}^{\pi/3} \varepsilon\varphi x\,dx$
   γ) $\int_{0}^{1} \dfrac{x^2 + 2}{x + 1}\,dx$
6. Η $f$ είναι συνεχής στο $[0, 1]$.
   α) Δείξε ότι $\int_{0}^{\pi/2} f(\eta\mu x)\,dx = \int_{0}^{\pi/2} f(\sigma\upsilon\nu x)\,dx$.
   β) Υπολόγισε το $\int_{0}^{\pi/2} \eta\mu^2 x\,dx$.
7. Υπολόγισε το $\int_{0}^{1} x \ln(x^2 + 1)\,dx$.
8. Υπολόγισε το $I = \int_{1}^{e^{\pi}} \eta\mu(\ln x)\,dx$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/integration-techniques
