# Η συνάρτηση ολοκλήρωμα

> Ολοκλήρωμα με μεταβλητό άκρο: παράγωγος, ολοκληρωτικές εξισώσεις και ανισότητες.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/integral-function

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και την παράγωγο μιας συνάρτησης-ολοκλήρωμα, και όταν το άκρο είναι συνάρτηση.
- Να μελετάς μονοτονία, ακρότατα και όρια της συνάρτησης-ολοκλήρωμα χωρίς να υπολογίζεις το ολοκλήρωμα.
- Να λύνεις ολοκληρωτικές εξισώσεις με σταθερά και με μεταβλητά άκρα.
- Να αποδεικνύεις ανισότητες με ολοκληρώματα και ύπαρξη ρίζας με Rolle ή Bolzano σε βοηθητική συνάρτηση-ολοκλήρωμα.

## Όταν το άκρο κινείται

Το $\int_{0}^{2} t^2\,dt$ είναι ένας αριθμός. Αν όμως το πάνω άκρο γίνει μεταβλητή, για κάθε $x$ παίρνεις άλλον αριθμό, δηλαδή μια **συνάρτηση**:

$$
F(x) = \int_{\alpha}^{x} f(t)\,dt
$$

Η μεταβλητή ολοκλήρωσης γράφεται $t$ (ή όποιο γράμμα θέλεις), ακριβώς για να μη μπερδεύεται με το $x$ του άκρου. Αυτή η συνάρτηση είναι το κεντρικό αντικείμενο των θεμάτων Γ και Δ του ολοκληρωτικού λογισμού, κυρίως γιατί **παραγωγίζεται χωρίς να υπολογιστεί**.

## Πεδίο ορισμού

Η $F(x) = \int_{\alpha}^{x} f(t)\,dt$ ορίζεται για τα $x$ για τα οποία η $f$ είναι συνεχής σε **όλο** το διάστημα από το $\alpha$ ως το $x$. Πρακτικά:

1. βρίσκεις πού είναι συνεχής η $f$: συνήθως μια ένωση διαστημάτων
2. κρατάς **μόνο το διάστημα που περιέχει το $\alpha$**

Η $\int_{2}^{x} \frac{dt}{t - 1}$ έχει ολοκληρωτέα συνεχή στο $(-\infty, 1) \cup (1, +\infty)$. Το $2$ είναι στο $(1, +\infty)$, άρα αυτό είναι το πεδίο ορισμού. Για $x = 0$ το διάστημα ολοκλήρωσης θα περνούσε από το $1$, όπου η $f$ δεν ορίζεται.

Για $G(x) = \int_{\alpha}^{g(x)} f(t)\,dt$ θέλεις και τα δύο: το $x$ στο πεδίο της $g$ **και** το $g(x)$ στο διάστημα της $f$ που περιέχει το $\alpha$.

> **Πρόσεχε**
>
> Το πεδίο **δεν** είναι το σύνολο όπου ορίζεται ο τύπος της $f(x)$. Στο παράδειγμα, η $\frac{1}{x - 1}$ ορίζεται και για $x = 0$, η $F$ όμως όχι. Γράψε στο γραπτό ποιο είναι το διάστημα $\Delta$ και γιατί το $\alpha$ ανήκει σε αυτό.

## Η παράγωγος

**Θεώρημα.** Αν η $f$ είναι **συνεχής** σε διάστημα $\Delta$ και $\alpha \in \Delta$, τότε η $F(x) = \int_{\alpha}^{x} f(t)\,dt$ είναι παραγωγίσιμη στο $\Delta$ με

$$
F'(x) = f(x)
$$

Δηλαδή η $F$ είναι μια αρχική της $f$: η μοναδική με $F(\alpha) = 0$. Η $\int_{0}^{x} e^{t^2}\,dt$ δεν γράφεται με γνωστές συναρτήσεις, αλλά η παράγωγός της είναι απλώς $e^{x^2}$.

> **Κλειδί**
>
> Από τη $F(x) = \int_{\alpha}^{x} f(t)\,dt$ ξέρεις πάντα δύο πράγματα, χωρίς να υπολογίσεις τίποτα:
>
> - την **παράγωγο**: $F'(x) = f(x)$
> - μία **τιμή**: $F(\alpha) = 0$
>
> Σχεδόν κάθε θέμα με συνάρτηση-ολοκλήρωμα λύνεται με αυτά τα δύο: μονοτονία από το πρόσημο της $f$, ρίζα από το $F(\alpha) = 0$, αρχική συνθήκη από το $x = \alpha$.

**Οι παραλλαγές**, όλες για $f$ συνεχή:

- **Άκρο συνάρτηση**, με $g$ παραγωγίσιμη, από τον κανόνα της αλυσίδας:

$$
\left( \int_{\alpha}^{g(x)} f(t)\,dt \right)' = f\big(g(x)\big)\,g'(x)
$$

- **Το $x$ κάτω:** $\int_{x}^{\beta} f(t)\,dt = -\int_{\beta}^{x} f(t)\,dt$, άρα η παράγωγος είναι $-f(x)$.
- **Και τα δύο άκρα μεταβλητά:** σπας σε ένα σταθερό σημείο $c$ του $\Delta$, $\int_{h(x)}^{g(x)} = \int_{c}^{g(x)} - \int_{c}^{h(x)}$, και παραγωγίζεις κάθε κομμάτι.
- **Το $x$ μέσα στην ολοκληρωτέα:** για την ολοκλήρωση ως προς $t$ το $x$ είναι σταθερά. Στο $\int_{0}^{x} x\,f(t)\,dt$ το βγάζεις έξω, $x\int_{0}^{x} f(t)\,dt$, και παραγωγίζεις ως γινόμενο.

## Μελέτη της $F$

Με $F' = f$, η μελέτη της $F$ είναι μελέτη του **προσήμου της $f$**:

- **μονοτονία και ακρότατα:** η $F$ αυξάνει όπου $f > 0$ και φθίνει όπου $f < 0$
- **κυρτότητα:** αν η $f$ είναι παραγωγίσιμη, $F'' = f'$
- **όρια:** στο $x \to \alpha$ είναι $F(x) \to 0$, οπότε ένα πηλίκο με αριθμητή $F(x)$ δίνει συχνά μορφή $\frac{0}{0}$, για τον κανόνα De L'Hospital. Στο $\pm\infty$ συνήθως φράζεις την $F$ με μια ανισότητα

## Ολοκληρωτικές εξισώσεις

Η άγνωστη $f$ βρίσκεται και **μέσα** σε ολοκλήρωμα. Το είδος το λένε τα άκρα.

**Σταθερά άκρα.** Το $\int_{0}^{1} f(t)\,dt$ είναι ένας **αριθμός**. Τον ονομάζεις $k$, γράφεις την $f$ με το $k$, και ολοκληρώνεις τη σχέση στο ίδιο διάστημα για να πάρεις εξίσωση για το $k$. Στην $f(x) = 2x + \int_{0}^{2} f(t)\,dt$ γράφεις $f(x) = 2x + k$, οπότε $k = \int_{0}^{2} (2t + k)\,dt = 4 + 2k$, δηλαδή $k = -4$ και $f(x) = 2x - 4$.

**Μεταβλητό άκρο.** Δύο κινήσεις, και χρειάζεσαι και τις δύο:

1. **παραγωγίζεις**: το δεξί μέλος είναι παραγωγίσιμο (η $f$ είναι συνεχής), άρα και η $f$· παίρνεις σχέση ανάμεσα σε $f$ και $f'$
2. **θέτεις το $x$ ίσο με το άκρο** όπου το ολοκλήρωμα μηδενίζεται, για την αρχική τιμή

Τη σχέση $f' = \lambda f + \ldots$ τη λύνεις όπως στην ενότητα «Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής», πολλαπλασιάζοντας με $e^{-\lambda x}$ ώστε να φανεί παράγωγος γινομένου.

## Ανισότητες

Η μονοτονία του ολοκληρώματος δίνει ανισότητες χωρίς υπολογισμό. Αν $m \leq f(x) \leq M$ στο $[\alpha, \beta]$:

$$
m(\beta - \alpha) \leq \int_{\alpha}^{\beta} f(x)\,dx \leq M(\beta - \alpha)
$$

Γενικότερα, κάθε ανισότητα $f \leq g$ στο $[\alpha, \beta]$ ολοκληρώνεται σε ανισότητα ολοκληρωμάτων. Για **γνήσια** ανισότητα πρέπει η $g - f$ να μην είναι παντού μηδέν.

Αν η ανισότητα πρέπει να ισχύει **για κάθε $x$**, τη γράφεις ως $h(x) = \int_{\alpha}^{x} \ldots - \ldots \geq 0$ και τη μελετάς με παράγωγο, όπως κάθε ανισότητα συνάρτησης.

## Ύπαρξη ρίζας

Όταν η εκφώνηση δίνει ένα ολοκλήρωμα και ζητάει $\xi$ με μια ιδιότητα της $f$, η βοηθητική είναι σχεδόν πάντα συνάρτηση-ολοκλήρωμα:

- **Rolle**, όταν το ζητούμενο είναι **παράγωγος** της βοηθητικής: στήνεις $H(x) = \int_{\alpha}^{x} h(t)\,dt$ με $h$ τη ζητούμενη παράσταση, και δείχνεις $H(\alpha) = H(\beta)$.
- **Bolzano**, όταν το ζητούμενο είναι **τιμή** της βοηθητικής: η εξίσωση περιέχει ήδη το ολοκλήρωμα, π.χ. $\int_{0}^{x} f(t)\,dt = \ldots$. Πας όλα σε ένα μέλος και ελέγχεις πρόσημα στα άκρα, όπως στην ενότητα «Θεώρημα Bolzano». Η μοναδικότητα έρχεται από τη μονοτονία.

> **Θυμήσου**
>
> Στις Πανελλήνιες γράφεται: «η $h$ είναι συνεχής στο $[\alpha, \beta]$, άρα η $H$ είναι παραγωγίσιμη με $H'(x) = h(x)$». Από αυτή τη φράση βγαίνουν μαζί η συνέχεια στο κλειστό και η παραγωγισιμότητα στο ανοιχτό που θέλει το Rolle.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες το πεδίο ορισμού και την παράγωγο της \$F(x) = \int\_{2}^{x} \dfrac{\sqrt{t}}{t - 1}\\,dt\$ και της \$G(x) = \int\_{2}^{x^2} \dfrac{\sqrt{t}}{t - 1}\\,dt\$.

1. **Η ολοκληρωτέα** είναι συνεχής στο $[0, 1) \cup (1, +\infty)$. Το $2$ ανήκει στο $(1, +\infty)$, άρα $D_F = (1, +\infty)$ και

   $F'(x) = \dfrac{\sqrt{x}}{x - 1}$
2. **Για τη $G$** πρέπει $x^2 \in (1, +\infty)$, δηλαδή $\lvert x \rvert > 1$:

   $D_G = (-\infty, -1) \cup (1, +\infty)$
3. **Αλυσίδα:** $G(x) = F(x^2)$, άρα

   $G'(x) = \dfrac{\sqrt{x^2}}{x^2 - 1} \cdot 2x = \dfrac{2x\lvert x \rvert}{x^2 - 1}$

   Το $\sqrt{x^2}$ είναι $\lvert x \rvert$, όχι $x$: για $x < -1$ η $G'$ είναι αρνητική.

### Παράδειγμα 2: Για \$x > 0\$ δίνεται η \$G(x) = \int\_{1}^{x^2} \ln t\\,dt\$. Δείξε ότι \$G(x) \geq 0\$ για κάθε \$x > 0\$.

1. **Ορίζεται και παραγωγίζεται.** Η $\ln t$ είναι συνεχής στο $(0, +\infty)$, που περιέχει το $1$ και το $x^2$. Με αλυσίδα:

   $G'(x) = \ln(x^2) \cdot 2x = 4x \ln x$
2. **Πρόσημο:** για $x > 0$ το $4x$ είναι θετικό, οπότε το πρόσημο είναι του $\ln x$: αρνητικό στο $(0, 1)$, θετικό στο $(1, +\infty)$.
3. Η $G$ είναι γνησίως φθίνουσα στο $(0, 1]$ και γνησίως αύξουσα στο $[1, +\infty)$, με ολικό ελάχιστο το $G(1) = \int_{1}^{1} \ln t\,dt = 0$.
4. Άρα $G(x) \geq 0$, με ισότητα μόνο για $x = 1$. Το ολοκλήρωμα δεν υπολογίστηκε ποτέ: έφτασαν η παράγωγος και μία τιμή.

### Παράδειγμα 3: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to 0} \dfrac{\int\_{0}^{x} \eta\mu(t^2)\\,dt}{x^3}\$

1. **Μορφή.** Η $F(x) = \int_{0}^{x} \eta\mu(t^2)\,dt$ είναι παραγωγίσιμη, άρα συνεχής, με $F(0) = 0$. Ο αριθμητής τείνει στο $0$, όπως και ο παρονομαστής: μορφή $\frac{0}{0}$.
2. **De L'Hospital**, με $F'(x) = \eta\mu(x^2)$:

   $\lim_{x \to 0} \dfrac{\eta\mu(x^2)}{3x^2}$
3. Με $u = x^2 \to 0$: $\dfrac{1}{3} \cdot \dfrac{\eta\mu u}{u} \to \dfrac{1}{3}$.

### Παράδειγμα 4: Βρες τη συνεχή \$f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}\$ με \$f(x) = e^x + \int\_{0}^{x} f(t)\\,dt\$ για κάθε \$x\$

1. **Παραγωγίζω.** Η $f$ είναι συνεχής, άρα το ολοκλήρωμα είναι παραγωγίσιμη συνάρτηση του $x$, όπως και το $e^x$. Άρα και η $f$, με

   $f'(x) = e^x + f(x)$
2. **Αρχική τιμή:** για $x = 0$ το ολοκλήρωμα μηδενίζεται, $f(0) = e^0 = 1$.
3. **Παράγωγος γινομένου.** Πολλαπλασιάζω το $f'(x) - f(x) = e^x$ με $e^{-x}$:

   $\big(e^{-x} f(x)\big)' = e^{-x}\big(f'(x) - f(x)\big) = 1 = (x)'$
4. Άρα $e^{-x} f(x) = x + c$, και για $x = 0$: $c = 1$. Επομένως $f(x) = (x + 1)e^x$.

   **Επαλήθευση:** $e^x + \int_{0}^{x} (t + 1)e^t\,dt = e^x + \big[t e^t\big]_{0}^{x} = e^x + x e^x$. Ισχύει.

### Παράδειγμα 5: Δείξε ότι \$\int\_{0}^{x} e^{t^2}\\,dt > x\$ για κάθε \$x > 0\$ και βρες το \$\lim\_{x \to +\infty} \int\_{0}^{x} e^{t^2}\\,dt\$.

1. **Σύγκριση ολοκληρωτέων.** Για κάθε $t$ είναι $t^2 \geq 0$, άρα $e^{t^2} \geq 1$, με ισότητα μόνο για $t = 0$.
2. Η $e^{t^2} - 1$ είναι συνεχής, $\geq 0$ στο $[0, x]$ και όχι παντού μηδέν, άρα

   $\int_{0}^{x} \big(e^{t^2} - 1\big)\,dt > 0$, δηλαδή $\int_{0}^{x} e^{t^2}\,dt > \int_{0}^{x} 1\,dt = x$
3. **Όριο από σύγκριση:** η $F(x) = \int_{0}^{x} e^{t^2}\,dt$ είναι μεγαλύτερη από την $x$, που τείνει στο $+\infty$. Άρα $\lim_{x \to +\infty} F(x) = +\infty$.

### Παράδειγμα 6: Η \$f\$ είναι συνεχής στο $\[0, 2]\$ με \$\int\_{0}^{2} f(x)\\,dx = 4\$. Δείξε ότι υπάρχει \$\xi \in (0, 2)\$ με \$f(\xi) = 2\xi\$.

1. **Τι ζητείται:** ρίζα της $h(x) = f(x) - 2x$. Για την $f$ δεν ξέρω καμία τιμή, μόνο ένα ολοκλήρωμα, οπότε το Bolzano δεν έχει πού να πατήσει. Η $h$ θα είναι **παράγωγος** της βοηθητικής: Rolle.
2. **Βοηθητική:** $H(x) = \int_{0}^{x} \big(f(t) - 2t\big)\,dt$, $x \in [0, 2]$. Η $f(t) - 2t$ είναι συνεχής, άρα η $H$ είναι παραγωγίσιμη στο $[0, 2]$ με $H'(x) = f(x) - 2x$.
3. **Άκρα:** $H(0) = 0$ και $H(2) = \int_{0}^{2} f(t)\,dt - \int_{0}^{2} 2t\,dt = 4 - 4 = 0$.
4. **Rolle** στο $[0, 2]$: υπάρχει $\xi \in (0, 2)$ με $H'(\xi) = 0$, δηλαδή $f(\xi) = 2\xi$.

   Το $4$ της εκφώνησης δεν ήταν τυχαίο: είναι ακριβώς το $\int_{0}^{2} 2t\,dt$.

## Ερωτήσεις

1. Αν $F(x) = \int_{1}^{x} \sqrt{t^2 + 1}\,dt$, πόσο είναι η $F'(x)$;
   - $\sqrt{x^2 + 1}$
   - $\sqrt{x^2 + 1} - \sqrt{2}$
   - $\dfrac{x}{\sqrt{x^2 + 1}}$
   - δεν βρίσκεται χωρίς το ολοκλήρωμα
2. Πόσο είναι η παράγωγος της $G(x) = \int_{0}^{x^2} \sigma\upsilon\nu t\,dt$;
   - $2x\,\sigma\upsilon\nu(x^2)$
   - $\sigma\upsilon\nu(x^2)$
   - $2x\,\sigma\upsilon\nu x$
   - $\eta\mu(x^2)$
3. Ποιο είναι το πεδίο ορισμού της $F(x) = \int_{-2}^{x} \dfrac{dt}{t}$;
   - $(-\infty, 0)$
   - $(-\infty, 0) \cup (0, +\infty)$
   - $(0, +\infty)$
   - $[-2, +\infty)$
4. Πόσο είναι η παράγωγος της $H(x) = \int_{x}^{3} e^{t^2}\,dt$;
   - $-e^{x^2}$
   - $e^{x^2}$
   - $e^{9} - e^{x^2}$
   - $-2x\,e^{x^2}$
5. Ποια είναι η παράγωγος της $K(x) = \int_{0}^{x} x\,f(t)\,dt$, με $f$ συνεχή στο $\mathbb{R}$;
   - $\int_{0}^{x} f(t)\,dt + x f(x)$
   - $x f(x)$
   - $f(x) + x f'(x)$
   - $\int_{0}^{x} f(t)\,dt + f(x)$
6. Στην εξίσωση $f(x) = x - \int_{0}^{1} f(t)\,dt$, τι είναι το $\int_{0}^{1} f(t)\,dt$;
   - ένας αριθμός, που τον ονομάζεις $k$
   - μια συνάρτηση του $x$, όπως η $f$
   - η παράγωγος $f'(x)$ της άγνωστης $f$
   - πάντα $0$, αφού η $f$ είναι άγνωστη
7. Η συνεχής $f$ ικανοποιεί $f(x) = 3 + \int_{2}^{x} f(t)\,dt$. Πόσο είναι το $f(2)$;
   - $3$
   - $0$
   - $5$
   - δεν βρίσκεται
8. Οι $f, g$ είναι συνεχείς στο $[0, 1]$ με $f(x) \leq g(x)$. Τι χρειάζεσαι ακόμα για να ισχύει $\int_{0}^{1} f(x)\,dx < \int_{0}^{1} g(x)\,dx$;
   - να μην είναι η $g - f$ παντού μηδέν στο $[0, 1]$
   - να είναι η $f$ θετική σε όλο το διάστημα $[0, 1]$
   - να είναι οι $f, g$ και οι δύο παραγωγίσιμες στο $[0, 1]$
   - τίποτα, γιατί η γνήσια ισχύει πάντα όταν $f \leq g$
9. Η $f$ είναι συνεχής στο $[0, 1]$ με $\int_{0}^{1} f(x)\,dx = 1$. Για να δείξεις ότι υπάρχει $\xi \in (0, 1)$ με $f(\xi) = 1$, ποια βοηθητική παίρνεις;
   - $H(x) = \int_{0}^{x} \big(f(t) - 1\big)\,dt$, με Rolle στο $[0, 1]$
   - $H(x) = f(x) - 1$, με Bolzano στο $[0, 1]$
   - $H(x) = \int_{0}^{x} f(t)\,dt$, με Rolle στο $[0, 1]$
   - $H(x) = \int_{0}^{x} \big(f(t) - t\big)\,dt$, με Rolle στο $[0, 1]$

## Ασκήσεις

1. Βρες την παράγωγο της $H(x) = \int_{1}^{e^x} \ln t\,dt$, $x \in \mathbb{R}$.
2. Βρες το πεδίο ορισμού και την παράγωγο της $F(x) = \int_{3}^{x} \dfrac{1}{t^2 - 4}\,dt$.
3. Βρες τη συνεχή $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ με $f(x) = 6x^2 - 2\int_{0}^{1} f(t)\,dt$ για κάθε $x$.
4. Υπολόγισε τα όρια.
   α) $\lim_{x \to 0} \dfrac{1}{x^2}\int_{0}^{x} \ln(1 + t)\,dt$
   β) $\lim_{x \to 0} \dfrac{1}{x^2}\int_{0}^{x^2} e^{t^2}\,dt$
5. Για $x > 0$ δίνεται η $F(x) = \int_{1}^{x} \dfrac{e^t}{t}\,dt$.
   α) Βρες τη μονοτονία της $F$.
   β) Λύσε την εξίσωση $F(x) = 0$.
   γ) Βρες την παράγωγο της $G(x) = \int_{1}^{x^2} \dfrac{e^t}{t}\,dt$, $x > 0$.
6. Η $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ είναι συνεχής με $f(x) = 1 + 2\int_{0}^{x} t f(t)\,dt$ για κάθε $x$.
   α) Βρες την $f$.
   β) Υπολόγισε το $\int_{0}^{1} x f(x)\,dx$.
7. Δείξε ότι η εξίσωση $\int_{0}^{x} e^{t^2}\,dt = 1 - x$ έχει ακριβώς μία ρίζα, και ότι αυτή βρίσκεται στο $(0, 1)$.
8. Δίνεται η $F(x) = \int_{0}^{x} e^{-t^2}\,dt$, $x \in \mathbb{R}$.
   α) Δείξε ότι η $F$ είναι γνησίως αύξουσα και περιττή.
   β) Δείξε ότι $x - \dfrac{x^3}{3} \leq F(x) \leq x$ για κάθε $x \geq 0$.
   γ) Δείξε ότι η $C_F$ έχει σημείο καμπής.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/integral-function
