# Μη πεπερασμένα όρια

> Όταν οι τιμές ανεβαίνουν χωρίς φραγμό κοντά σε ένα σημείο, και τι κάνει το 1/0.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/infinite-limits

## Τι θα μάθεις

- Να υπολογίζεις όρια της μορφής «αριθμός προς μηδέν» από το πρόσημο του παρονομαστή, χωριστά από κάθε μεριά.
- Να συνδυάζεις όρια που απειρίζονται σε αθροίσματα και γινόμενα, και να αναγνωρίζεις πότε η μορφή είναι απροσδιόριστη.
- Να χρησιμοποιείς το κριτήριο σύγκρισης για να δείξεις ότι ένα όριο είναι άπειρο.
- Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε ένα όριο να είναι πραγματικός αριθμός, και να διερευνάς ένα όριο ως προς παράμετρο.

## Όταν το όριο δεν είναι αριθμός

Μέχρι τώρα το όριο ήταν πραγματικός αριθμός ή δεν υπήρχε. Υπάρχει και τρίτη περίπτωση: οι τιμές να ξεφεύγουν **προς μία κατεύθυνση**, χωρίς φράγμα. Γράφουμε

$$
\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty
$$

και εννοούμε ότι όσο μεγάλο κι αν διαλέξεις έναν αριθμό, οι τιμές τον ξεπερνούν κοντά στο $x_0$. Ανάλογα το $-\infty$: οι τιμές πέφτουν κάτω από κάθε αριθμό.

Το $+\infty$ **δεν είναι αριθμός** και δεν γίνονται πράξεις μαζί του. Είναι περιγραφή συμπεριφοράς. Η γραφή «το όριο είναι $+\infty$» λέει ότι όριο με την αρχική έννοια, πραγματικός αριθμός, δεν υπάρχει, και λέει και **πώς** δεν υπάρχει.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το όριο που φεύγει*

Όπως και με τα πεπερασμένα όρια, ισχύει το κριτήριο των πλευρικών: $\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty$ ακριβώς όταν και τα δύο πλευρικά όρια είναι $+\infty$. Στο παράδειγμα της εικόνας τα πλευρικά διαφωνούν, οπότε το $\lim_{x \to 1} \dfrac{1}{x-1}$ **δεν υπάρχει**, ούτε ως άπειρο.

Δύο ιδιότητες που θα χρησιμοποιείς χωρίς να το σκέφτεσαι:

- αν $\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty$, τότε $f(x) > 0$ κοντά στο $x_0$ (και $f(x) < 0$ αν το όριο είναι $-\infty$)
- αν $\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty$, τότε $\lim_{x \to x_0} \big(-f(x)\big) = -\infty$

## Αριθμός προς μηδέν: το πρόσημο αποφασίζει

Το κλειδί όλης της ενότητας είναι δύο προτάσεις:

- αν $\lim_{x \to x_0} \lvert f(x) \rvert = +\infty$, τότε $\lim_{x \to x_0} \dfrac{1}{f(x)} = 0$
- αν $\lim_{x \to x_0} f(x) = 0$ και $f(x) > 0$ κοντά στο $x_0$, τότε $\lim_{x \to x_0} \dfrac{1}{f(x)} = +\infty$. Αν $f(x) < 0$, το όριο είναι $-\infty$

Η δεύτερη δίνει αμέσως τα βασικά. Για κάθε θετικό ακέραιο $\nu$:

$$
\begin{gathered}
\lim_{x \to 0} \frac{1}{x^{2\nu}} = +\infty \\
\lim_{x \to 0^-} \frac{1}{x^{2\nu+1}} = -\infty, \qquad \lim_{x \to 0^+} \frac{1}{x^{2\nu+1}} = +\infty
\end{gathered}
$$

Η άρτια δύναμη είναι θετική και από τις δύο μεριές, η περιττή αλλάζει πρόσημο μαζί με το $x$.

> **Κλειδί**
>
> Όταν η αντικατάσταση δίνει $\dfrac{\ell}{0}$ με $\ell \neq 0$, το όριο είναι **άπειρο ή δεν υπάρχει**. Ποιο από τα δύο, και με ποιο πρόσημο, το λέει ο πίνακας προσήμων:
>
> 1. γράφεις το πρόσημο του $\ell$
> 2. παραγοντοποιείς τον παρονομαστή και βρίσκεις το πρόσημό του **αριστερά και δεξιά** του $x_0$
> 3. ίδια πρόσημα δίνουν $+\infty$, αντίθετα $-\infty$, χωριστά για κάθε μεριά
> 4. αν τα δύο πλευρικά συμφωνούν, αυτό είναι το όριο· αν όχι, το όριο δεν υπάρχει

> **Πρόσεχε**
>
> Το $\dfrac{1}{x^2}$ πάει στο $+\infty$ και από τις δύο μεριές του $0$. Το $\dfrac{1}{x}$ όμως πάει στο $-\infty$ από αριστερά και στο $+\infty$ από δεξιά, άρα $\lim_{x \to 0} \dfrac{1}{x}$ δεν υπάρχει. Αν γράψεις «$\dfrac{1}{0} = \infty$» χωρίς πλευρικά, στις Πανελλήνιες χάνεις τη μονάδα του ερωτήματος, ακόμα κι όταν το αποτέλεσμα είναι σωστό.

## Πράξεις με το άπειρο

Το άπειρο δεν είναι αριθμός, αλλά τα όρια που καταλήγουν σε αυτό συνδυάζονται με κανόνες που **μοιάζουν** με πράξεις. Αν $\lim f(x) = +\infty$ και $\lim g(x) = \ell$ ή $\pm\infty$, τότε για το άθροισμα:

| $\lim g$              | $\lim (f + g)$    |
| --------------------- | ----------------- |
| $\ell \in \mathbb{R}$ | $+\infty$         |
| $+\infty$             | $+\infty$         |
| $-\infty$             | **απροσδιόριστη** |

και για το γινόμενο:

| $\lim g$               | $\lim (f \cdot g)$ |
| ---------------------- | ------------------ |
| $\ell > 0$ ή $+\infty$ | $+\infty$          |
| $\ell < 0$ ή $-\infty$ | $-\infty$          |
| $0$                    | **απροσδιόριστη**  |

Οι μορφές $(+\infty) + (-\infty)$ και $0 \cdot (\pm\infty)$, μαζί με τις $\dfrac{0}{0}$ και $\dfrac{\pm\infty}{\pm\infty}$, λέγονται **απροσδιόριστες**. Η λέξη δεν σημαίνει ότι το όριο δεν υπάρχει. Σημαίνει ότι οι κανόνες δεν φτάνουν για να το βρεις: χρειάζεται μετασχηματισμός, συνήθως κοινός παρονομαστής ή παραγοντοποίηση. Τα $\dfrac{1}{x^2} - \dfrac{1}{x^2}$, $\dfrac{2}{x^2} - \dfrac{1}{x^2}$ και $\dfrac{1}{x^2} - \dfrac{2}{x^2}$ είναι όλα $(+\infty) - (+\infty)$ στο $0$, και δίνουν $0$, $+\infty$ και $-\infty$.

### Κριτήριο σύγκρισης

Όταν ο τύπος έχει κάτι που δεν έχει όριο, όπως ένα $\eta\mu \frac{1}{x}$, συγκρίνεις. Αν $f(x) \geq g(x)$ κοντά στο $x_0$ και $\lim g(x) = +\infty$, τότε και $\lim f(x) = +\infty$. Αντίστοιχα, αν $f(x) \leq g(x)$ και $\lim g(x) = -\infty$, τότε $\lim f(x) = -\infty$.

> **Πρόσεχε**
>
> Η ανισότητα πρέπει να πηγαίνει **προς τη σωστή μεριά**. Το $f(x) \leq \dfrac{1}{x^2}$ δεν λέει τίποτα για το $\lim_{x \to 0} f(x)$: η $f$ μπορεί να είναι από $0$ ως $+\infty$. Για $+\infty$ θέλεις τη $f$ **από πάνω** από κάτι που απειρίζεται.

## Όριο με παράμετρο

Στο Θέμα Β και Γ ζητείται συχνά: «βρες το $\alpha$ ώστε το όριο να είναι πραγματικός αριθμός». Η λογική είναι η αντίστροφη του πίνακα προσήμων. Αν ο παρονομαστής πάει στο $0$ και ο αριθμητής σε $\ell \neq 0$, το όριο είναι άπειρο ή δεν υπάρχει. Για να βγει αριθμός, **ο αριθμητής πρέπει να πάει κι αυτός στο $0$**.

Γραπτά το δείχνεις έτσι, για να μη φαίνεται εικασία. Αν $\lim_{x \to x_0} \dfrac{P(x)}{x - x_0} = k \in \mathbb{R}$, γράφεις

$$
P(x) = \frac{P(x)}{x - x_0} \cdot (x - x_0) \to k \cdot 0 = 0
$$

Άρα $P(x_0) = 0$, που δίνει εξίσωση για την παράμετρο. Μετά επιστρέφεις στο όριο με τη συγκεκριμένη τιμή και το υπολογίζεις, συνήθως ως $\dfrac{0}{0}$.

> **Θυμήσου**
>
> Η συνθήκη $P(x_0) = 0$ είναι **αναγκαία**, όχι ικανή. Αφού βρεις την παράμετρο, επαλήθευσε ότι το όριο βγαίνει πράγματι αριθμός. Με παρονομαστή $(x - x_0)^2$ μπορεί να μην αρκεί.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Υπολόγισε τα \$\lim\_{x \to 2} \dfrac{x + 1}{(x - 2)^2}\$ και \$\lim\_{x \to 2} \dfrac{x + 1}{x - 2}\$

1. **Αντικατάσταση:** ο αριθμητής πάει στο $3 > 0$ και οι παρονομαστές στο $0$. Μορφή $\dfrac{3}{0}$, άρα κρίνει το πρόσημο του παρονομαστή.
2. **Πρώτο όριο.** Το $(x - 2)^2$ είναι θετικό και από τις δύο μεριές του $2$. Θετικό προς θετικό που μηδενίζεται:

   $\lim_{x \to 2} \dfrac{x + 1}{(x - 2)^2} = +\infty$
3. **Δεύτερο όριο.** Το $x - 2$ είναι αρνητικό για $x < 2$ και θετικό για $x > 2$:

   $\lim_{x \to 2^-} \dfrac{x + 1}{x - 2} = -\infty$ και $\lim_{x \to 2^+} \dfrac{x + 1}{x - 2} = +\infty$

   Τα πλευρικά διαφωνούν, άρα το όριο στο $2$ δεν υπάρχει.

### Παράδειγμα 2: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to 1} \dfrac{x^2 + x - 5}{x^2 - 1}\$

1. **Αντικατάσταση:** αριθμητής $1 + 1 - 5 = -3$, παρονομαστής $0$. Μορφή $\dfrac{-3}{0}$, όχι απροσδιόριστη.
2. **Πρόσημο παρονομαστή.** Γράφω $x^2 - 1 = (x - 1)(x + 1)$. Κοντά στο $1$ το $x + 1$ είναι θετικό, άρα το πρόσημο το δίνει το $x - 1$: αρνητικό αριστερά, θετικό δεξιά.
3. **Πλευρικά.** Αρνητικός αριθμητής:

   $\lim_{x \to 1^-} \dfrac{x^2 + x - 5}{x^2 - 1} = +\infty$ και $\lim_{x \to 1^+} \dfrac{x^2 + x - 5}{x^2 - 1} = -\infty$

   Το όριο στο $1$ δεν υπάρχει.

### Παράδειγμα 3: Υπολόγισε το \$\lim\_{x \to 0} \left( \dfrac{1}{x} - \dfrac{1}{x^2} \right)\$

1. **Μορφή.** Από αριστερά είναι $(-\infty) - (+\infty)$, που δίνει $-\infty$. Από δεξιά όμως είναι $(+\infty) - (+\infty)$, απροσδιόριστη. Οι κανόνες δεν απαντούν, οπότε μετασχηματίζω.
2. **Κοινός παρονομαστής:**

   $\dfrac{1}{x} - \dfrac{1}{x^2} = \dfrac{x - 1}{x^2}$
3. Τώρα ο αριθμητής πάει στο $-1$ και ο παρονομαστής στο $0$ με θετικές τιμές και από τις δύο μεριές:

   $\lim_{x \to 0} \dfrac{x - 1}{x^2} = -\infty$

   **Τι έγινε:** το $\dfrac{1}{x^2}$ απειρίζεται πιο γρήγορα από το $\dfrac{1}{x}$ και κερδίζει τη «μάχη» της διαφοράς.

### Παράδειγμα 4: Δείξε ότι \$\lim\_{x \to 0} \dfrac{2 + \eta\mu \frac{1}{x}}{x^2} = +\infty\$

1. **Γιατί δεν δουλεύουν οι κανόνες:** το $\eta\mu \frac{1}{x}$ δεν έχει όριο στο $0$, άρα ούτε ο αριθμητής. Δεν μπορώ να πω «αριθμός προς μηδέν».
2. **Φράσσω από κάτω.** Αφού $\eta\mu \frac{1}{x} \geq -1$, ισχύει $2 + \eta\mu \frac{1}{x} \geq 1$. Διαιρώ με $x^2 > 0$:

   $\dfrac{2 + \eta\mu \frac{1}{x}}{x^2} \geq \dfrac{1}{x^2}$ για κάθε $x \neq 0$
3. **Κριτήριο σύγκρισης.** Το $\dfrac{1}{x^2}$ πάει στο $+\infty$ και η συνάρτηση είναι από πάνω του, άρα το όριο είναι $+\infty$.

   **Το κρίσιμο:** φράσσω από **κάτω**. Ένα άνω φράγμα, όπως $\dfrac{3}{x^2}$, δεν θα έλεγε τίποτα.

### Παράδειγμα 5: Βρες το \$\alpha \in \mathbb{R}\$ ώστε το \$\lim\_{x \to 1} \dfrac{x^2 + \alpha x + 2}{x - 1}\$ να είναι πραγματικός αριθμός, και υπολόγισέ το.

1. **Αναγκαία συνθήκη.** Έστω ότι το όριο είναι $k \in \mathbb{R}$. Θέτω $g(x) = \dfrac{x^2 + \alpha x + 2}{x - 1}$. Για $x \neq 1$:

   $x^2 + \alpha x + 2 = g(x)(x - 1) \to k \cdot 0 = 0$

   Ο αριθμητής είναι πολυώνυμο, άρα το όριό του είναι η τιμή στο $1$: $3 + \alpha = 0$, δηλαδή $\alpha = -3$.
2. **Επαλήθευση.** Για $\alpha = -3$:

   $\dfrac{x^2 - 3x + 2}{x - 1} = \dfrac{(x - 1)(x - 2)}{x - 1} = x - 2 \to -1$

   Το όριο είναι $-1$, πραγματικός αριθμός.
3. **Τι γίνεται για $\alpha \neq -3$:** μορφή $\dfrac{3 + \alpha}{0}$ με παρονομαστή που αλλάζει πρόσημο. Τα πλευρικά είναι αντίθετα άπειρα, και το όριο δεν υπάρχει. Αυτή η πρόταση κλείνει τη διερεύνηση.

### Παράδειγμα 6: Διερεύνησε ως προς \$\alpha \in \mathbb{R}\$ το \$\lim\_{x \to 2} \dfrac{\alpha x - 4}{(x - 2)^2}\$

1. **Ο αριθμητής στο $2$** γίνεται $2\alpha - 4$. Το πρόσημό του αλλάζει στο $\alpha = 2$, άρα τρεις περιπτώσεις. Ο παρονομαστής είναι θετικός και από τις δύο μεριές.
2. **Αν $\alpha > 2$:** θετικό προς $0^+$, το όριο είναι $+\infty$.

   **Αν $\alpha < 2$:** αρνητικό προς $0^+$, το όριο είναι $-\infty$.
3. **Αν $\alpha = 2$:** μορφή $\dfrac{0}{0}$. Απλοποιώ:

   $\dfrac{2x - 4}{(x - 2)^2} = \dfrac{2(x - 2)}{(x - 2)^2} = \dfrac{2}{x - 2}$

   Τώρα $\dfrac{2}{0}$ με παρονομαστή που αλλάζει πρόσημο: $-\infty$ από αριστερά, $+\infty$ από δεξιά. Το όριο δεν υπάρχει.
4. **Το δίδαγμα:** η τιμή που μηδενίζει τον αριθμητή δεν δίνει πάντα αριθμό. Εδώ ο παρονομαστής έχει $(x - 2)^2$ και ο αριθμητής μόνο ένα $x - 2$, οπότε μετά την απλοποίηση μένει ακόμα μηδέν από κάτω.

## Ερωτήσεις

1. Τι σημαίνει η γραφή $\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty$;
   - οι τιμές ξεπερνούν κάθε αριθμό, αρκεί το $x$ να είναι αρκετά κοντά στο $x_0$
   - η $f$ έχει στο $x_0$ τιμή έναν πολύ μεγάλο αριθμό, το $+\infty$
   - η $f$ είναι γνησίως αύξουσα σε ένα διάστημα γύρω από το $x_0$
   - το όριο υπάρχει ως πραγματικός αριθμός, απλώς πολύ μεγάλος
2. Πόσο είναι το $\lim_{x \to 1^-} \dfrac{2}{x - 1}$;
   - $-\infty$
   - $+\infty$
   - $0$
   - δεν υπάρχει
3. Ποιο από τα παρακάτω όρια στο $0$ υπάρχει;
   - το $\lim_{x \to 0} \dfrac{1}{x^4}$, που είναι $+\infty$
   - το $\lim_{x \to 0} \dfrac{1}{x^3}$, που είναι $+\infty$
   - το $\lim_{x \to 0} \dfrac{-1}{x}$, που είναι $-\infty$
   - κανένα, γιατί κανένα κλάσμα $\dfrac{1}{0}$ δεν έχει όριο
4. Αν $\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty$ και $\lim_{x \to x_0} g(x) = -5$, πόσο είναι το $\lim_{x \to x_0} \big(f(x) + g(x)\big)$;
   - $+\infty$
   - $-\infty$
   - απροσδιόριστη μορφή
   - $+\infty - 5$
5. Ποια από τις παρακάτω μορφές είναι απροσδιόριστη;
   - $(+\infty) + (-\infty)$
   - $(+\infty) \cdot (-\infty)$
   - $(-\infty) + (-\infty)$
   - $\dfrac{3}{0}$
6. Αν $\lim_{x \to x_0} f(x) = 0$ και $\lim_{x \to x_0} g(x) = +\infty$, τι ξέρεις για το $\lim_{x \to x_0} f(x) g(x)$;
   - τίποτα ακόμα, χρειάζεται μετασχηματισμός του γινομένου
   - είναι $0$, γιατί το μηδέν επί οτιδήποτε κάνει μηδέν
   - είναι $+\infty$, γιατί το άπειρο κερδίζει πάντα
   - δεν υπάρχει, αφού μία από τις δύο απειρίζεται
7. Αν $\lim_{x \to x_0} f(x) = -\infty$, τι ισχύει κοντά στο $x_0$;
   - $f(x) < 0$ σε ένα διάστημα γύρω από το $x_0$, εκτός ίσως από το ίδιο
   - $f(x) > 0$, γιατί το $\lvert f(x) \rvert$ μεγαλώνει απεριόριστα
   - η $f$ αλλάζει πρόσημο ακριβώς στο $x_0$ από θετική σε αρνητική
   - $f(x_0) = -\infty$, και η $f$ ορίζεται εκεί κανονικά
8. Το $\lim_{x \to 1} \dfrac{x^2 + \alpha x + \beta}{x - 1}$ είναι πραγματικός αριθμός. Τι συμπεραίνεις αμέσως;
   - ότι $1 + \alpha + \beta = 0$, δηλαδή ο αριθμητής μηδενίζεται στο $1$
   - ότι $\alpha = \beta = 0$, αφού αλλιώς ο αριθμητής δεν μηδενίζεται
   - τίποτα, γιατί ένα όριο $\dfrac{\ell}{0}$ μπορεί να βγει και αριθμός
   - ότι $1 + \alpha + \beta \neq 0$, για να μην είναι $\dfrac{0}{0}$
9. Για τη $f$ ισχύει μια ανισότητα για κάθε $x \neq 0$. Ποια σου επιτρέπει να πεις ότι $\lim_{x \to 0} f(x) = +\infty$;
   - $f(x) \geq \dfrac{1}{x^2}$
   - $f(x) \leq \dfrac{1}{x^2}$
   - $f(x) \geq -\dfrac{1}{x^2}$
   - $f(x) \geq x^2$

## Ασκήσεις

1. Υπολόγισε το $\lim_{x \to 0} \dfrac{-2}{x^4}$.
2. Υπάρχει το $\lim_{x \to -1} \dfrac{x^2 - 3}{x^2 + x}$; Υπολόγισε τα πλευρικά όρια στο $-1$.
3. Ισχύουν $\lim_{x \to x_0} f(x) = +\infty$ και $\lim_{x \to x_0} g(x) = -2$. Βρες το $\lim_{x \to x_0} \big( f(x) g(x) - f(x) \big)$.
4. Υπολόγισε το $\lim_{x \to 1} \dfrac{x^2 - 4x + 3}{(x - 1)^3}$.
5. Βρες τα $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$ ώστε $\lim_{x \to 2} \dfrac{x^2 + \alpha x + \beta}{x - 2} = 5$.
6. Διερεύνησε ως προς $\lambda \in \mathbb{R}$ το $\lim_{x \to 1} \dfrac{(\lambda^2 - 1)x + 1 - \lambda}{(x - 1)^2}$.
   α) Βρες το όριο για $\lambda < 0$ ή $\lambda > 1$.
   β) Βρες το όριο για $0 < \lambda < 1$.
   γ) Τι γίνεται για $\lambda = 0$;
   δ) Τι γίνεται για $\lambda = 1$;
7. Η $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ικανοποιεί $(x - 1)^2 f(x) \geq x^2 + 1$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες το $\lim_{x \to 1} f(x)$.
   β) Βρες το $\lim_{x \to 1} (x - 3) f(x)$.
   γ) Βρες το $\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x) - 5}{f(x) + 3}$.
8. Για τη $f: \mathbb{R}^* \to \mathbb{R}$ ισχύει $\lim_{x \to 0} \left( f(x) - \dfrac{1}{x^2} \right) = 3$.
   α) Βρες το $\lim_{x \to 0} f(x)$.
   β) Βρες το $\lim_{x \to 0} x^2 f(x)$.
   γ) Υπάρχει το $\lim_{x \to 0} x f(x)$;
   δ) Βρες το $\lim_{x \to 0} f(x)\, \eta\mu^2 x$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/infinite-limits
