# Σύνθεση συναρτήσεων και συναρτησιακές σχέσεις

> Πεδίο ορισμού της f∘g, και τι κάνεις όταν δίνεται σχέση αντί για τύπο.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/function-composition

## Τι θα μάθεις

- Να κρίνεις πότε δύο συναρτήσεις είναι ίσες και να βρίσκεις το πεδίο ορισμού του αθροίσματος, του γινομένου και του πηλίκου τους.
- Να βρίσκεις το πεδίο ορισμού και τον τύπο σύνθετης συνάρτησης, και να βρίσκεις τη μία συνάρτηση όταν δίνεται η σύνθεση.
- Να βγάζεις τιμές της συνάρτησης από μια συναρτησιακή σχέση με κατάλληλες αντικαταστάσεις.
- Να δείχνεις από μια σχέση ότι μια συνάρτηση είναι άρτια ή περιττή, και να βρίσκεις τον τύπο της λύνοντας σύστημα.

## Δύο μηχανές στη σειρά

Βάζεις έναν αριθμό στην $f$, παίρνεις το αποτέλεσμα και το βάζεις στη $g$. Αυτό είναι μια νέα συνάρτηση, και σχεδόν κάθε θέμα της Γ΄ την κρύβει κάπου: στο $e^{x^2}$, στο $\ln(1 + \sqrt{x})$, στο $f(2x - 1)$. Πριν φτάσεις εκεί, χρειάζεσαι δύο εργαλεία που ακούγονται απλά και κοστίζουν μονάδες: πότε δύο συναρτήσεις είναι **ίσες**, και πού ορίζεται το αποτέλεσμα μιας πράξης.

## Ίσες συναρτήσεις

Οι $f: A \to \mathbb{R}$ και $g: B \to \mathbb{R}$ είναι **ίσες** όταν

- έχουν το **ίδιο πεδίο ορισμού**, $A = B$, και
- $f(x) = g(x)$ για **κάθε** $x$ του $A$.

Ίδιος τύπος μετά από απλοποίηση δεν αρκεί. Οι $f(x) = \dfrac{x^2 - 1}{x - 1}$ και $g(x) = x + 1$ δίνουν τις ίδιες τιμές παντού εκτός από το $1$, αλλά η $f$ δεν ορίζεται εκεί. Δεν είναι ίσες. Είναι ίσες **στο σύνολο** $\mathbb{R} \setminus \{1\}$, και αυτό ακριβώς ζητάει η συνηθισμένη ερώτηση: «βρες το ευρύτερο σύνολο στο οποίο $f = g$».

## Πράξεις

Αν η $f$ ορίζεται στο $A$ και η $g$ στο $B$, οι $f + g$, $f - g$ και $f \cdot g$ ορίζονται εκεί που ορίζονται **και οι δύο**, στο $A \cap B$. Το πηλίκο θέλει ένα φίλτρο ακόμα:

$$
A_{f/g} = \{\, x \in A \cap B : g(x) \neq 0 \,\}
$$

Αν η τομή είναι κενή, η πράξη δεν ορίζεται καθόλου.

## Σύνθεση

$$
(g \circ f)(x) = g\big(f(x)\big)
$$

Το $x$ πρέπει να περάσει **δύο** φίλτρα: να μπαίνει στην $f$, και η έξοδος $f(x)$ να μπαίνει στη $g$.

$$
A_{g \circ f} = \{\, x \in A : f(x) \in B \,\}
$$

Η $g \circ f$ ορίζεται όταν το σύνολο αυτό δεν είναι κενό, δηλαδή όταν $f(A) \cap B \neq \varnothing$.

> **Κλειδί**
>
> Το πεδίο ορισμού της σύνθεσης βρίσκεται **πριν** απλοποιήσεις τον τύπο. Η $(f \circ g)(x) = e^{\ln x}$ γράφεται $x$, αλλά ορίζεται μόνο για $x > 0$. Αν απλοποιήσεις πρώτα, το φίλτρο του λογαρίθμου χάνεται και μαζί του οι μονάδες.

> **Πρόσεχε**
>
> Η σύνθεση **δεν** είναι αντιμεταθετική. Με $f(x) = x + 1$ και $g(x) = x^2$:
>
> $$
> \begin{aligned}
> (g \circ f)(x) &= (x+1)^2 \\
> (f \circ g)(x) &= x^2 + 1
> \end{aligned}
> $$
>
> Στο $x = 1$ η πρώτη δίνει $4$ και η δεύτερη $2$. Η σειρά διαβάζεται από δεξιά προς τα αριστερά: στη $g \circ f$ δουλεύει **πρώτα** η $f$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ίδια υλικά, άλλη σειρά*

Η σύνθεση είναι όμως **προσεταιριστική**: $h \circ (g \circ f) = (h \circ g) \circ f$, όπου ορίζονται. Γι' αυτό γράφεται απλώς $h \circ g \circ f$.

Θα τη χρειαστείς και ανάποδα: να δεις μια συνάρτηση **ως** σύνθεση. Η $h(x) = \ln(x^2 + 1)$ είναι $g \circ f$ με $f(x) = x^2 + 1$ και $g(x) = \ln x$. Αυτό το σπάσιμο είναι η βάση για την παράγωγο σύνθετης συνάρτησης, αργότερα.

### Όταν δίνεται η σύνθεση

Συχνά δίνεται η $g$ και η $f \circ g$, και ζητείται η $f$. Θέτεις $t = g(x)$, λύνεις ως προς $x$ και αντικαθιστάς.

> **Πρόσεχε**
>
> Η αντικατάσταση δίνει την $f(t)$ μόνο για τα $t$ που **παίρνει** η $g$. Αν $f(e^x) = x + 1$ για κάθε $x$, τότε $f(t) = \ln t + 1$ μόνο για $t > 0$. Για $t \leq 0$ η σχέση δεν λέει τίποτα, και αυτό γράφεται στη λύση.

## Όταν δίνεται σχέση αντί για τύπο

Πολλά θέματα δεν δίνουν τον τύπο της $f$. Δίνουν μια **σχέση** που ισχύει για κάθε $x$ ή για κάθε $x, y$, όπως

$$
f(x + y) = f(x) + f(y)
$$

Η σχέση είναι εργοστάσιο ισοτήτων: κάθε επιλογή των $x, y$ δίνει μία. Η τέχνη είναι να διαλέξεις αυτές που λένε κάτι.

1. **Για το $f(0)$** βάζεις $x = y = 0$. Εδώ: $f(0) = 2f(0)$, άρα $f(0) = 0$.
2. **Για την άρτια ή περιττή** βάζεις $y = -x$. Εδώ: $f(0) = f(x) + f(-x)$, άρα $f(-x) = -f(x)$. Πρόσεξε ότι πρώτα ελέγχεις το πεδίο: για άρτια ή περιττή, το $-x$ πρέπει να ανήκει στο πεδίο ορισμού μαζί με το $x$.
3. **Για άλλες τιμές** βάζεις ό,τι κάνει το επιθυμητό όρισμα να εμφανιστεί: $x = y = 1$ για το $f(2)$, $x = y = \tfrac{1}{2}$ για το $f(1)$.
4. **Για σχέση με $f(x)$ και $f(-x)$** (ή $f(x)$ και $f(\tfrac{1}{x})$) αλλάζεις το $x$ σε $-x$ και παίρνεις δεύτερη εξίσωση. Οι δύο μαζί είναι σύστημα με αγνώστους τα $f(x)$ και $f(-x)$.
5. **Για σχέση με $f(f(x))$** ονομάζεις την άγνωστη τιμή, π.χ. $\alpha = f(1)$, και εφαρμόζεις τη σχέση **δύο φορές**, μία στο $1$ και μία στο $\alpha$.

> **Θυμήσου**
>
> Στα σχολικά βιβλία το $f^2(x)$ σημαίνει $\big(f(x)\big)^2$, δύναμη της τιμής, ενώ η σύνθεση γράφεται $(f \circ f)(x)$ ή $f(f(x))$. Η μόνη εξαίρεση είναι το $f^{-1}$, που ονομάζει την αντίστροφη.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δίνονται \$f(x) = \ln(x^2)\$ και \$g(x) = 2\ln x\$. Είναι ίσες; Βρες το πεδίο ορισμού της \$\dfrac{g}{f}\$

1. **Πεδία.** Η $f$ θέλει $x^2 > 0$, δηλαδή $A = \mathbb{R}^*$. Η $g$ θέλει $x > 0$, δηλαδή $B = (0, +\infty)$. Τα πεδία διαφέρουν, άρα οι συναρτήσεις **δεν** είναι ίσες, παρά την ιδιότητα $\ln(x^2) = 2\ln x$ που θυμάσαι.
2. **Πού ταυτίζονται.** Για $x > 0$ ισχύει $\ln(x^2) = 2\ln x$. Το ευρύτερο σύνολο στο οποίο $f = g$ είναι το $(0, +\infty)$. Για $x < 0$ η σωστή ισότητα είναι $\ln(x^2) = 2\ln\lvert x \rvert$.
3. **Πηλίκο.** Χρειάζεται $x \in A \cap B = (0, +\infty)$ και $f(x) \neq 0$. Είναι $\ln(x^2) = 0 \iff x^2 = 1 \iff x = \pm 1$, και από αυτά μόνο το $1$ είναι στην τομή.

   $A_{g/f} = (0, 1) \cup (1, +\infty)$

### Παράδειγμα 2: Δίνονται οι \$f(x) = \ln x\$ και \$g(x) = \sqrt{1 - x}\$. Βρες τις \$g \circ f\$ και \$f \circ g\$ με τα πεδία ορισμού τους

1. **Τα πεδία των δύο συναρτήσεων.** Η $f$ ορίζεται στο $A = (0, +\infty)$. Η $g$ θέλει $1 - x \geq 0$, άρα ορίζεται στο $B = (-\infty, 1]$.
2. **Η $g \circ f$.** Χρειάζεται $x > 0$ και $\ln x \leq 1$. Η $\ln$ είναι γνησίως αύξουσα, άρα $\ln x \leq \ln e \iff x \leq e$.

   $A_{g \circ f} = (0, e]$, με $(g \circ f)(x) = \sqrt{1 - \ln x}$
3. **Η $f \circ g$.** Χρειάζεται $x \leq 1$ και $\sqrt{1 - x} > 0$, δηλαδή $x < 1$.

   $A_{f \circ g} = (-\infty, 1)$, με $(f \circ g)(x) = \ln\sqrt{1 - x} = \dfrac{1}{2}\ln(1 - x)$
4. **Πρόσεξε το $x = 1$.** Μπαίνει στη $g$, αλλά βγάζει $g(1) = 0$, που δεν μπαίνει στον λογάριθμο. Αυτό ακριβώς πιάνει το δεύτερο φίλτρο.

### Παράδειγμα 3: Δίνεται \$g(x) = 2x + 1\$ και \$(f \circ g)(x) = 4x^2 + 2x\$ για κάθε \$x \in \mathbb{R}\$. Βρες την \$f\$

1. Θέτω $t = 2x + 1$, άρα $x = \dfrac{t - 1}{2}$. Καθώς το $x$ διατρέχει το $\mathbb{R}$, το $t$ διατρέχει όλο το $\mathbb{R}$, οπότε θα βρω την $f$ παντού.
2. Αντικαθιστώ: $4x^2 = (t - 1)^2$ και $2x = t - 1$, άρα

   $f(t) = (t - 1)^2 + (t - 1) = t^2 - t$
3. $f(x) = x^2 - x$, $x \in \mathbb{R}$

   **Έλεγχος:** $f(2x + 1) = (2x+1)^2 - (2x+1) = 4x^2 + 2x$. Ο έλεγχος κοστίζει μία γραμμή και πιάνει κάθε λάθος πρόσημο.

### Παράδειγμα 4: Για την \$f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}\$ ισχύει \$f(x + y) = f(x) + f(y)\$ για κάθε \$x, y\$, και \$f(1) = 3\$. Δείξε ότι η \$f\$ είναι περιττή και βρες τα \$f(2)\$, \$f(-2)\$, \$f(\tfrac{1}{2})\$

1. **$f(0)$.** Με $x = y = 0$: $f(0) = 2f(0)$, άρα $f(0) = 0$.
2. **Περιττή.** Το πεδίο $\mathbb{R}$ είναι συμμετρικό. Με $y = -x$: $f(0) = f(x) + f(-x)$, δηλαδή $f(-x) = -f(x)$ για κάθε $x$.
3. **Τιμές.** Με $x = y = 1$: $f(2) = 2f(1) = 6$, και αφού είναι περιττή, $f(-2) = -6$. Με $x = y = \tfrac{1}{2}$: $f(1) = 2f(\tfrac{1}{2})$, άρα $f(\tfrac{1}{2}) = \tfrac{3}{2}$.

### Παράδειγμα 5: Για την \$f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}\$ ισχύει \$f(f(x)) = x^2 - x + 1\$ για κάθε \$x \in \mathbb{R}\$. Βρες τα \$f(1)\$ και \$f(0)\$

1. **Το $f(1)$.** Θέτω $\alpha = f(1)$. Με $x = 1$: $f(\alpha) = f(f(1)) = 1$.
2. Εφαρμόζω τη σχέση στο $\alpha$: $f(f(\alpha)) = \alpha^2 - \alpha + 1$. Αλλά $f(\alpha) = 1$, άρα $f(f(\alpha)) = f(1) = \alpha$. Βγαίνει

   $\alpha = \alpha^2 - \alpha + 1 \iff (\alpha - 1)^2 = 0 \iff \alpha = 1$

   Άρα $f(1) = 1$.
3. **Το $f(0)$.** Θέτω $\beta = f(0)$. Με $x = 0$: $f(\beta) = 1$. Εφαρμόζω τη σχέση στο $\beta$: $f(f(\beta)) = f(1) = 1$, άρα $\beta^2 - \beta + 1 = 1$, δηλαδή $\beta = 0$ ή $\beta = 1$.
4. **Απορρίπτω το $\beta = 0$.** Τότε $f(0) = 0$ και $f(f(0)) = f(0) = 0$, ενώ η σχέση δίνει $f(f(0)) = 1$. Άτοπο. Άρα $f(0) = 1$.

   **Ο έλεγχος των περιπτώσεων είναι μέρος της λύσης.** Μια εξίσωση με δύο ρίζες δεν λέει ότι και οι δύο είναι τιμές της $f$.

### Παράδειγμα 6: Για την \$f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}\$ ισχύει \$f(x) + 2f(-x) = x^2 + 3x\$ για κάθε \$x\$. Βρες τον τύπο της

1. Η σχέση ισχύει για **κάθε** $x$, άρα και για το $-x$:

   $f(-x) + 2f(x) = x^2 - 3x$
2. Έχω σύστημα με αγνώστους $f(x)$ και $f(-x)$. Από τη δεύτερη, $f(-x) = x^2 - 3x - 2f(x)$. Αντικαθιστώ στην πρώτη:

   $f(x) + 2x^2 - 6x - 4f(x) = x^2 + 3x \iff -3f(x) = -x^2 + 9x$
3. $f(x) = \dfrac{x^2 - 9x}{3}$

   **Έλεγχος:** $f(x) + 2f(-x) = \dfrac{x^2 - 9x + 2x^2 + 18x}{3} = x^2 + 3x$. Η $f$ δεν είναι ούτε άρτια ούτε περιττή, αφού $f(1) = -\tfrac{8}{3}$ και $f(-1) = \tfrac{10}{3}$.

## Ερωτήσεις

1. Δύο συναρτήσεις $f$ και $g$ είναι ίσες όταν:
   - έχουν ίδιο πεδίο ορισμού και $f(x) = g(x)$ σε κάθε σημείο του
   - οι τύποι τους γίνονται ίδιοι μετά από απλοποίηση των κλασμάτων
   - παίρνουν ίδιες τιμές σε όλα τα σημεία όπου ορίζονται και οι δύο
   - έχουν το ίδιο σύνολο τιμών και την ίδια γραφική παράσταση κοντά στο $0$
2. Η $f$ ορίζεται στο $A$ και η $g$ στο $B$. Το πεδίο ορισμού της $\dfrac{f}{g}$ είναι:
   - η τομή $A \cap B$, χωρίς άλλο περιορισμό
   - η ένωση $A \cup B$, χωρίς τις ρίζες της $g$
   - τα $x$ του $A \cap B$ με $g(x) \neq 0$
   - το $B$, χωρίς τις ρίζες της $g$
3. Αν $f(x) = \sqrt{x}$ και $g(x) = \ln x$, το πεδίο ορισμού της $g \circ f$ είναι:
   - το $[0, +\infty)$
   - το $(0, +\infty)$
   - το $(1, +\infty)$
   - ολόκληρο το $\mathbb{R}$
4. Για $f(x) = x + 1$ και $g(x) = 2x$, πόσο είναι το $(g \circ f)(1)$;
   - $3$
   - $2$
   - $4$
   - $5$
5. Ποια ιδιότητα ισχύει **πάντα** για τη σύνθεση, όπου οι συνθέσεις ορίζονται;
   - $g \circ f = f \circ g$ για οποιεσδήποτε δύο συναρτήσεις
   - $h \circ (g \circ f) = (h \circ g) \circ f$ για οποιεσδήποτε τρεις
   - το πεδίο ορισμού της $g \circ f$ είναι η τομή των πεδίων $A \cap B$
   - η $g \circ f$ έχει πάντα το ίδιο πεδίο ορισμού με την $f$
6. Η $h(x) = \sqrt{x^2 + 1}$ γράφεται $g \circ f$ με:
   - $f(x) = \sqrt{x}$ και $g(x) = x^2 + 1$
   - $f(x) = x^2 + 1$ και $g(x) = \sqrt{x}$
   - $f(x) = x^2$ και $g(x) = \sqrt{x} + 1$
   - $f(x) = x + 1$ και $g(x) = \sqrt{x^2}$
7. Για κάθε $x \in \mathbb{R}$ ισχύει $f(x + 1) = x^2$. Πόσο είναι το $f(3)$;
   - $9$
   - $16$
   - $1$
   - $4$
8. Για την $f$ ισχύει $f(x + y) = f(x) + f(y)$ για κάθε $x, y \in \mathbb{R}$. Ποια αντικατάσταση δίνει πρώτη το $f(0)$;
   - $x = 1$ και $y = 1$
   - $x = 1$ και $y = -1$
   - $x = 0$ και $y = 0$
   - $x = 2$ και $y = -1$
9. Για να δείξεις από τη σχέση $f(x + y) = f(x) + f(y)$ ότι η $f$ είναι περιττή, βάζεις:
   - $y = -x$, αφού πρώτα έχεις βρει ότι $f(0) = 0$
   - $y = x$, αφού πρώτα έχεις βρει ότι $f(0) = 0$
   - $x = 0$, και μετά ελέγχεις την τιμή $f(1)$
   - $y = 1$, και συγκρίνεις τα $f(x+1)$ και $f(x-1)$

## Ασκήσεις

1. Δίνονται οι $f(x) = 2x - 1$ και $g(x) = x^2 + 1$, $x \in \mathbb{R}$. Βρες τους τύπους των $g \circ f$ και $f \circ g$.
2. Δίνονται οι $f(x) = x^2$ και $g(x) = \sqrt{x - 4}$. Βρες το πεδίο ορισμού της $g \circ f$.
3. Δίνονται οι $f(x) = \ln(x - 1) + \ln(x + 1)$ και $g(x) = \ln(x^2 - 1)$. Είναι ίσες; Βρες το ευρύτερο σύνολο στο οποίο $f = g$.
4. Δίνονται οι $f(x) = e^x$ και $g(x) = \ln(x - 1)$.
   α) Βρες το πεδίο ορισμού της $g \circ f$.
   β) Βρες το πεδίο ορισμού της $f \circ g$.
   γ) Γράψε την $(f \circ g)(x)$ απλοποιημένη.
5. Βρες την άγνωστη συνάρτηση σε κάθε περίπτωση.
   α) Για κάθε $x > 0$ ισχύει $f(\ln x) = x^2 + 1$. Βρες την $f$.
   β) Δίνονται $f(x) = x^3 + 1$ και $(f \circ g)(x) = 8x^3 + 1$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$. Βρες τη $g$.
6. Η συνάρτηση $f(x) = \alpha x + \beta$, $x \in \mathbb{R}$, ικανοποιεί $(f \circ f)(x) = 4x - 3$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες όλες τις δυνατές $f$.
   β) Δείξε ότι κάθε τέτοια $f$ έχει $f(1) = 1$.
7. Για τη συνάρτηση $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ισχύει $f(x + y) = f(x) + f(y) + 2xy$ για κάθε $x, y \in \mathbb{R}$, και $f(1) = 3$.
   α) Βρες το $f(0)$.
   β) Δείξε ότι η $g(x) = f(x) - x^2$ είναι περιττή.
   γ) Βρες τα $f(-1)$ και $f(2)$.
8. Για τη συνάρτηση $f: \mathbb{R}^* \to \mathbb{R}$ ισχύει $f(x) + 2f\!\left(\dfrac{1}{x}\right) = 3x$ για κάθε $x \neq 0$.
   α) Βρες τον τύπο της $f$.
   β) Εξέτασε αν η $f$ είναι άρτια ή περιττή.
   γ) Λύσε την εξίσωση $f(x) = 1$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/function-composition
