# Κανόνες παραγώγισης

> Ο πίνακας των παραγώγων, γινόμενο, πηλίκο και δεύτερη παράγωγος.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/differentiation-rules

## Τι θα μάθεις

- Να αποδεικνύεις από τον ορισμό τις παραγώγους των x^ν, √x και ημx, και να ξέρεις απέξω τον πίνακα των βασικών παραγώγων.
- Να εφαρμόζεις τους κανόνες αθροίσματος, γινομένου και πηλίκου χωρίς να τους μπερδεύεις μεταξύ τους.
- Να υπολογίζεις δεύτερη και ανώτερες παραγώγους.
- Να εξετάζεις με τον ορισμό την παραγωγισιμότητα στα σημεία όπου οι κανόνες δεν εφαρμόζονται.

## Ένα όριο, μία φορά για κάθε συνάρτηση

Κάθε παράγωγος είναι ένα όριο. Αν το έλυνες από την αρχή κάθε φορά, η $f(x) = x^7 + \eta\mu x$ θα ήθελε μισή σελίδα. Η λύση είναι να κάνεις το όριο **μία φορά** για κάθε βασική συνάρτηση, να κρατήσεις το αποτέλεσμα σε πίνακα, και μετά να συνδυάζεις με κανόνες.

Τρεις από αυτές τις αποδείξεις είναι στο σχολικό βιβλίο, και μια απόδειξη του βιβλίου μπορεί να ζητηθεί ως θεωρία στο Θέμα Α. Γράφονται με τον ορισμό από την ενότητα «Η παράγωγος σε σημείο».

**Η $f(x) = x^{\nu}$, με $\nu \geq 2$ φυσικό.** Για $x \neq x_0$ παραγοντοποιείς τη διαφορά δυνάμεων:

$$
\frac{x^{\nu} - x_0^{\nu}}{x - x_0} = x^{\nu-1} + x^{\nu-2}x_0 + \dots + x_0^{\nu-1}
$$

Οι όροι είναι $\nu$, και καθένας τείνει στο $x_0^{\nu-1}$ όταν $x \to x_0$. Άρα $f'(x_0) = \nu x_0^{\nu-1}$.

**Η $f(x) = \sqrt{x}$, στο $x_0 > 0$.** Πολλαπλασιάζεις με τη συζυγή παράσταση:

$$
\frac{\sqrt{x} - \sqrt{x_0}}{x - x_0} = \frac{x - x_0}{(x - x_0)(\sqrt{x} + \sqrt{x_0})} = \frac{1}{\sqrt{x} + \sqrt{x_0}}
$$

που τείνει στο $\dfrac{1}{2\sqrt{x_0}}$. Ο τύπος θέλει $x_0 > 0$: στο $0$ ο παρονομαστής μηδενίζεται.

**Η $f(x) = \eta\mu x$.** Με τον τύπο του $\eta\mu(\alpha + \beta)$:

$$
\frac{\eta\mu(x_0 + h) - \eta\mu x_0}{h} = \eta\mu x_0 \cdot \frac{\sigma\upsilon\nu h - 1}{h} + \sigma\upsilon\nu x_0 \cdot \frac{\eta\mu h}{h}
$$

Από την ενότητα «Κριτήριο παρεμβολής και τριγωνομετρικά όρια» ξέρεις ότι $\dfrac{\eta\mu h}{h} \to 1$ και $\dfrac{\sigma\upsilon\nu h - 1}{h} \to 0$. Άρα $f'(x_0) = \sigma\upsilon\nu x_0$. Με τον ίδιο τρόπο βγαίνει $(\sigma\upsilon\nu x)' = -\eta\mu x$.

Τα αποτελέσματα, μαζί με την $e^x$ και τον $\ln x$ που δίνονται χωρίς απόδειξη:

| $f(x)$                | $f'(x)$                | Πού ισχύει     |
| --------------------- | ---------------------- | -------------- |
| $c$                   | $0$                    | $\mathbb{R}$   |
| $x$                   | $1$                    | $\mathbb{R}$   |
| $x^{\nu}$             | $\nu x^{\nu - 1}$      | $\mathbb{R}$   |
| $\sqrt{x}$            | $\dfrac{1}{2\sqrt{x}}$ | $(0, +\infty)$ |
| $\eta\mu x$           | $\sigma\upsilon\nu x$  | $\mathbb{R}$   |
| $\sigma\upsilon\nu x$ | $-\eta\mu x$           | $\mathbb{R}$   |
| $e^x$                 | $e^x$                  | $\mathbb{R}$   |
| $\ln x$               | $\dfrac{1}{x}$         | $(0, +\infty)$ |

> **Πρόσεχε**
>
> Η τρίτη στήλη δεν είναι διακόσμηση. Η $\sqrt{x}$ ορίζεται στο $[0, +\infty)$ αλλά ο τύπος της παραγώγου ισχύει μόνο στο $(0, +\infty)$. Στο $0$ η απάντηση θέλει ορισμό, και θα τη δεις στο τέλος της ενότητας.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η συνάρτηση και η παράγωγός της, μαζί*

## Άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο

Αν οι $f$ και $g$ είναι παραγωγίσιμες στο $x_0$, τότε εκεί:

$$
\begin{aligned}
(f + g)' &= f' + g' \\
(c \cdot f)' &= c \cdot f' \\
(f \cdot g)' &= f' g + f g' \\
\left(\frac{f}{g}\right)' &= \frac{f' g - f g'}{g^2}, \quad g(x_0) \neq 0
\end{aligned}
$$

Οι δύο πρώτοι δουλεύουν όπως θα μάντευες. Ο τρίτος όχι: η παράγωγος γινομένου **δεν** είναι γινόμενο παραγώγων. Δοκίμασε $x \cdot x$: το γινόμενο παραγώγων δίνει $1$, η σωστή απάντηση είναι $2x$.

Ο κανόνας πηλίκου επεκτείνει τον πίνακα. Για $x \neq 0$:

$$
\left(\frac{1}{x^{\nu}}\right)' = \frac{0 \cdot x^{\nu} - 1 \cdot \nu x^{\nu-1}}{x^{2\nu}} = -\nu x^{-\nu-1}
$$

Ο τύπος $\left(x^{\kappa}\right)' = \kappa x^{\kappa-1}$ ισχύει λοιπόν για κάθε ακέραιο $\kappa$. Και η εφαπτομένη, ως $\dfrac{\eta\mu x}{\sigma\upsilon\nu x}$:

$$
(\varepsilon\varphi x)' = \frac{\sigma\upsilon\nu^2 x + \eta\mu^2 x}{\sigma\upsilon\nu^2 x} = \frac{1}{\sigma\upsilon\nu^2 x}, \quad \sigma\upsilon\nu x \neq 0
$$

Ανάλογα, $(\sigma\varphi x)' = -\dfrac{1}{\eta\mu^2 x}$ όπου $\eta\mu x \neq 0$.

> **Πρόσεχε**
>
> Στο πηλίκο η **σειρά** μετράει, γιατί υπάρχει αφαίρεση: πρώτα $f'g$, μετά $-fg'$. Ανάποδα βγαίνει το αντίθετο πρόσημο, και το λάθος περνάει απαρατήρητο ως τη μονοτονία.

> **Κλειδί**
>
> Πριν παραγωγίσεις, **αναγνώρισε τη δομή** και δες αν απλοποιείται:
>
> - $\dfrac{x^2 + 3x}{x}$ είναι πηλίκο, αλλά για $x \neq 0$ γίνεται $x + 3$, με παράγωγο $1$
> - $(x + 1)^2$ αναπτύσσεται σε $x^2 + 2x + 1$, και δεν χρειάζεται τίποτα πέρα από τον πίνακα
> - $x \cdot e^x$ δεν απλοποιείται· εδώ ο κανόνας γινομένου είναι αναπόφευκτος
>
> Η μισή δουλειά είναι να μη χρησιμοποιήσεις κανόνα που δεν χρειάζεται. Και στο τέλος **παραγοντοποίησε**: η επόμενη ερώτηση είναι σχεδόν πάντα «πού μηδενίζεται η $f'$».

## Δεύτερη και ανώτερες παράγωγοι

Αν η $f'$ είναι παραγωγίσιμη, η παράγωγός της είναι η $f''$. Συνεχίζοντας παίρνεις $f'''$ και γενικά $f^{(\nu)}$. Η δεύτερη παράγωγος θα σου δώσει την κυρτότητα και, σε κίνηση, την επιτάχυνση.

Δύο μοτίβα που ζητούνται συχνά:

- Πολυώνυμο βαθμού $\nu$: κάθε παραγώγιση κατεβάζει τον βαθμό κατά ένα, άρα η $f^{(\nu+1)}$ είναι μηδέν.
- $\eta\mu x$: οι παράγωγοι κάνουν κύκλο $\sigma\upsilon\nu x$, $-\eta\mu x$, $-\sigma\upsilon\nu x$, $\eta\mu x$, με περίοδο $4$.

> **Θυμήσου**
>
> Το $f'$ είναι συνάρτηση, το $f'(2)$ είναι αριθμός. Για την $f''(2)$ βρίσκεις πρώτα **όλη** την $f'$, την παραγωγίζεις, και μόνο στο τέλος αντικαθιστάς. Αν βάλεις $x = 2$ στην $f'$, παραγωγίζεις έναν αριθμό και παίρνεις $0$.

## Όταν ο κανόνας δεν εφαρμόζεται

Οι κανόνες έχουν υπόθεση: οι $f$ και $g$ να είναι παραγωγίσιμες στο σημείο. Σε σημεία όπου μηδενίζεται υπόρριζο ή απόλυτη τιμή, ή αλλάζει κλάδος, η υπόθεση πέφτει, και ο κανόνας **δεν λέει τίποτα**. Ούτε «παραγωγίζεται» ούτε «δεν παραγωγίζεται».

Η μέθοδος έχει δύο βήματα:

1. Στα ανοιχτά διαστήματα όπου όλα είναι παραγωγίσιμα, βρίσκεις την $f'$ με κανόνες.
2. Στα ύποπτα σημεία γράφεις τον λόγο $\dfrac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}$ και παίρνεις όριο, με πλευρικά όπου χρειάζεται.

Η $\lvert x \rvert$, όπως είδες στην ενότητα «Η παράγωγος σε σημείο», δεν παραγωγίζεται στο $0$. Το γινόμενό της με άλλη συνάρτηση όμως μπορεί να παραγωγίζεται εκεί: η $\lvert x \rvert \eta\mu x$ δίνει λόγο $\lvert h \rvert \cdot \dfrac{\eta\mu h}{h} \to 0$.

> **Πρόσεχε**
>
> «Ο κανόνας γινομένου δεν εφαρμόζεται» **δεν** σημαίνει «η συνάρτηση δεν είναι παραγωγίσιμη». Στις Πανελλήνιες γράφεται ρητά: «η $\sqrt{x}$ δεν είναι παραγωγίσιμη στο $0$, οπότε εξετάζω με τον ορισμό».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Παραγώγισε την \$f(x) = x\\,\eta\mu x + \sigma\upsilon\nu x\$ και λύσε την \$f'(x) = 0\$ στο \$(0, \pi)\$

1. **Δομή:** άθροισμα, με τον πρώτο όρο γινόμενο.

   $(x\,\eta\mu x)' = 1 \cdot \eta\mu x + x\,\sigma\upsilon\nu x$
2. $f'(x) = \eta\mu x + x\,\sigma\upsilon\nu x - \eta\mu x = x\,\sigma\upsilon\nu x$

   Οι όροι $\eta\mu x$ φεύγουν. Γι' αυτό αξίζει να απλοποιείς πριν προχωρήσεις.
3. Στο $(0, \pi)$ είναι $x \neq 0$, άρα $f'(x) = 0 \iff \sigma\upsilon\nu x = 0 \iff x = \dfrac{\pi}{2}$.

### Παράδειγμα 2: Παραγώγισε την \$f(x) = \dfrac{2x + 1}{x - 1}\$ και βρες το πρόσημο της \$f'\$

1. **Δομή:** πηλίκο, με πεδίο ορισμού $x \neq 1$.
2. $f'(x) = \dfrac{2(x-1) - (2x+1) \cdot 1}{(x-1)^2} = \dfrac{-3}{(x-1)^2}$
3. Ο αριθμητής είναι αρνητικός και ο παρονομαστής θετικός, άρα $f'(x) < 0$ για κάθε $x \neq 1$.

### Παράδειγμα 3: Για την \$f(x) = x e^x\$ βρες τις \$f'\$, \$f''\$, \$f'''\$, τη μορφή της \$f^{(\nu)}\$ και την \$f^{(10)}(0)\$

1. $f'(x) = e^x + x e^x = (x + 1)e^x$
2. $f''(x) = e^x + (x+1)e^x = (x + 2)e^x$ και $f'''(x) = (x + 3)e^x$.
3. **Γιατί το μοτίβο συνεχίζει.** Αν $f^{(\nu)}(x) = (x + \nu)e^x$, τότε

   $f^{(\nu+1)}(x) = e^x + (x + \nu)e^x = (x + \nu + 1)e^x$

   Κάθε παραγώγιση προσθέτει ένα $e^x$, δηλαδή $+1$ στην παρένθεση.
4. $f^{(10)}(0) = (0 + 10)e^0 = 10$

### Παράδειγμα 4: Δείξε ότι η \$y = e^x \eta\mu x\$ ικανοποιεί την \$y'' - 2y' + 2y = 0\$ για κάθε \$x\$

1. $y' = e^x \eta\mu x + e^x \sigma\upsilon\nu x = e^x(\eta\mu x + \sigma\upsilon\nu x)$
2. $y'' = e^x(\eta\mu x + \sigma\upsilon\nu x) + e^x(\sigma\upsilon\nu x - \eta\mu x) = 2e^x \sigma\upsilon\nu x$
3. $y'' - 2y' + 2y = 2e^x\sigma\upsilon\nu x - 2e^x(\eta\mu x + \sigma\upsilon\nu x) + 2e^x\eta\mu x = 0$

   **Κράτα το $e^x$ κοινό παράγοντα** σε κάθε βήμα. Οι πράξεις γίνονται μόνο μέσα στην παρένθεση.

### Παράδειγμα 5: Εξέτασε αν είναι παραγωγίσιμες στο \$0\$ οι \$g(x) = \sqrt{x}\$ και \$f(x) = x\sqrt{x}\$, με \$x \geq 0\$

1. **Ο πίνακας δεν απαντά** στο $0$, και ο κανόνας γινομένου για την $f$ θέλει την $\sqrt{x}$ παραγωγίσιμη εκεί. Άρα ορισμός. Το πεδίο είναι $[0, +\infty)$, οπότε το όριο είναι από δεξιά.
2. **Για την $g$:** $\dfrac{\sqrt{x} - 0}{x - 0} = \dfrac{1}{\sqrt{x}} \to +\infty$ όταν $x \to 0^+$.

   Το όριο δεν είναι πραγματικός αριθμός, άρα η $g$ δεν είναι παραγωγίσιμη στο $0$. Γεωμετρικά, η εφαπτομένη εκεί είναι κατακόρυφη.
3. **Για την $f$:** $\dfrac{x\sqrt{x} - 0}{x - 0} = \sqrt{x} \to 0$.

   Η $f$ είναι παραγωγίσιμη στο $0$ με $f'(0) = 0$, παρόλο που ένας παράγοντάς της δεν είναι.

### Παράδειγμα 6: Βρες το \$\alpha\$ ώστε η \$f(x) = \lvert x \rvert(\sigma\upsilon\nu x + \alpha)\$ να είναι παραγωγίσιμη στο \$0\$

1. **Το ύποπτο σημείο** είναι το $0$, όπου μηδενίζεται η απόλυτη τιμή. Είναι $f(0) = 0$, και ο λόγος μεταβολής είναι

   $\dfrac{f(x) - f(0)}{x} = \dfrac{\lvert x \rvert}{x}(\sigma\upsilon\nu x + \alpha)$
2. **Από δεξιά** $\dfrac{\lvert x \rvert}{x} = 1$, και το όριο είναι $1 + \alpha$.

   **Από αριστερά** $\dfrac{\lvert x \rvert}{x} = -1$, και το όριο είναι $-(1 + \alpha)$.
3. Παραγωγίσιμη σημαίνει ίσα πλευρικά όρια: $1 + \alpha = -(1 + \alpha)$, δηλαδή $\alpha = -1$.

   Τότε $f'(0) = 0$. Για κάθε άλλο $\alpha$ τα δύο όρια είναι αντίθετοι, μη μηδενικοί αριθμοί.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι η παράγωγος της $f(x) = x^5$;
   - $5x^4$
   - $5x^5$
   - $x^4$
   - $4x^5$
2. Ο κανόνας του γινομένου δίνει $(f \cdot g)' = $
   - $f'g + fg'$
   - $f'g'$
   - $f'g - fg'$
   - $\dfrac{f'g + fg'}{g^2}$
3. Στον κανόνα του πηλίκου, ο αριθμητής της $\left(\dfrac{f}{g}\right)'$ είναι:
   - $f'g - fg'$
   - $fg' - f'g$
   - $f'g + fg'$
   - $f'g' - fg$
4. Πόσο είναι η παράγωγος της $f(x) = \sqrt{x}$, για $x > 0$;
   - $\dfrac{1}{2\sqrt{x}}$
   - $\dfrac{2}{\sqrt{x}}$
   - $\dfrac{\sqrt{x}}{2}$
   - $\dfrac{1}{\sqrt{x}}$
5. Ποια δύο όρια χρειάζεσαι για να αποδείξεις από τον ορισμό ότι $(\eta\mu x)' = \sigma\upsilon\nu x$;
   - $\dfrac{\eta\mu h}{h} \to 1$ και $\dfrac{\sigma\upsilon\nu h - 1}{h} \to 0$
   - $\dfrac{\eta\mu h}{h} \to 0$ και $\dfrac{\sigma\upsilon\nu h - 1}{h} \to 1$
   - $\eta\mu h \to 0$ και $\sigma\upsilon\nu h \to 1$, χωρίς διαίρεση με $h$
   - $\dfrac{\eta\mu h}{h} \to 1$ και $\dfrac{\sigma\upsilon\nu h}{h} \to 1$
6. Ποιος είναι ο γρηγορότερος τρόπος για την παράγωγο της $f(x) = \dfrac{x^2 + 3x}{x}$, με $x \neq 0$;
   - απλοποίηση σε $x + 3$ και μετά παραγώγιση
   - κανόνας πηλίκου, χωρίς καμία απλοποίηση
   - κανόνας γινομένου με $x^2 + 3x$ και $x$
   - ορισμός της παραγώγου σε κάθε σημείο
7. Για την $f(x) = x^4$, πόσο είναι η $f''(x)$;
   - $12x^2$
   - $4x^3$
   - $24x$
   - $16x^2$
8. Πόσο είναι η παράγωγος της $f(x) = \varepsilon\varphi x$, όπου $\sigma\upsilon\nu x \neq 0$;
   - $\dfrac{1}{\sigma\upsilon\nu^2 x}$
   - $\dfrac{1}{\eta\mu^2 x}$
   - $-\dfrac{1}{\sigma\upsilon\nu^2 x}$
   - $\sigma\upsilon\nu^2 x$
9. Η $g(x) = \sqrt{x}$ στο $x_0 = 0$:
   - δεν είναι παραγωγίσιμη, γιατί ο λόγος μεταβολής τείνει στο $+\infty$
   - είναι παραγωγίσιμη, γιατί είναι συνεχής από δεξιά στο $0$
   - έχει παράγωγο $0$, γιατί ο τύπος $\dfrac{1}{2\sqrt{x}}$ δεν ορίζεται εκεί
   - δεν είναι παραγωγίσιμη, γιατί το $0$ δεν ανήκει στο πεδίο ορισμού της
10. Η $\lvert x \rvert$ δεν παραγωγίζεται στο $0$. Τι ισχύει για τη $\lvert x \rvert\,\eta\mu x$ στο $0$;
   - Ο κανόνας δεν εφαρμόζεται· με τον ορισμό βγαίνει παραγωγίσιμη με παράγωγο $0$
   - Δεν είναι παραγωγίσιμη, γιατί ένας από τους δύο παράγοντες δεν είναι εκεί
   - Με τον κανόνα γινομένου βγαίνει παράγωγος $\lvert x \rvert \sigma\upsilon\nu x$, άρα $0$
   - Είναι παραγωγίσιμη μόνο από δεξιά, γιατί από αριστερά η απόλυτη τιμή αλλάζει

## Ασκήσεις

1. Παραγώγισε την $f(x) = x^4 - 3x + 2\sqrt{x}$, για $x > 0$.
2. Για την $f(x) = x^2 \ln x$, με $x > 0$, βρες το $x$ στο οποίο μηδενίζεται η $f'$.
3. Δίνεται η $f(x) = \dfrac{\alpha x + 1}{x + 2}$, με $x \neq -2$. Βρες το $\alpha$ ώστε $f'(1) = 1$.
4. Δίνεται η $f(x) = \dfrac{e^x}{x^2 + 1}$, με $x \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες την $f'(x)$, με τον αριθμητή παραγοντοποιημένο.
   β) Υπολόγισε την $f'(0)$.
   γ) Λύσε την εξίσωση $f'(x) = 0$.
5. Απόδειξε με τον ορισμό ότι $(\sigma\upsilon\nu x)' = -\eta\mu x$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
6. Δίνεται η $f(x) = \begin{cases} x^2 + \alpha x, & x < 0 \\ x\sqrt{x} + \beta x, & x \geq 0 \end{cases}$
   α) Βρες τη σχέση των $\alpha, \beta$ ώστε η $f$ να είναι παραγωγίσιμη στο $0$.
   β) Για $\alpha = \beta = 1$, βρες την $f'(x)$ για $x > 0$.
   γ) Για $\alpha = \beta = 1$, εξέτασε αν η $f'$ είναι παραγωγίσιμη στο $0$.
7. Δίνεται η $f(x) = e^x(\alpha\,\eta\mu x + \beta\,\sigma\upsilon\nu x)$, με $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες τα $\alpha, \beta$ ώστε $f'(x) = e^x \eta\mu x$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
   β) Για αυτές τις τιμές, υπολόγισε την $f''(0)$.
8. Δίνεται η $f(x) = x\lvert x \rvert$, με $x \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες την $f'(x)$ για $x \neq 0$ και γράψε την με μία απόλυτη τιμή.
   β) Εξέτασε αν η $f$ είναι παραγωγίσιμη στο $0$.
   γ) Υπάρχει η $f''(0)$;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/differentiation-rules
