# Συνέχεια συνάρτησης

> Όταν το όριο συμφωνεί με την τιμή, και τι γίνεται στο σημείο αλλαγής κλάδου.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/continuity

## Τι θα μάθεις

- Να ελέγχεις τη συνέχεια μιας συνάρτησης σε σημείο, ιδίως σε σημείο αλλαγής κλάδου, και να λες ποια συνθήκη πέφτει.
- Να βρίσκεις τις τιμές παραμέτρων για τις οποίες μια συνάρτηση είναι συνεχής.
- Να βρίσκεις πού είναι συνεχής μια συνάρτηση με τις πράξεις και τη σύνθεση, και να ελέγχεις συνέχεια σε κλειστό διάστημα.
- Να αποδεικνύεις τη συνέχεια μιας άγνωστης f από ανισότητα ή συναρτησιακή σχέση, και να βρίσκεις τιμές της από τη συνέχεια.

## Όταν το όριο συμφωνεί με την τιμή

Στα όρια, το $\lim_{x \to x_0} f(x)$ και το $f(x_0)$ ήταν δύο ανεξάρτητοι αριθμοί. Οι συναρτήσεις για τις οποίες **συμφωνούν** έχουν όνομα.

Η $f$ λέγεται **συνεχής στο $x_0$** του πεδίου ορισμού της όταν

$$
\lim_{x \to x_0} f(x) = f(x_0)
$$

Η ισότητα αυτή κρύβει τρεις ελέγχους:

1. Η $f$ **ορίζεται** στο $x_0$. Αλλιώς το δεξί μέλος δεν υπάρχει.
2. Το όριο στο $x_0$ **υπάρχει** και είναι πραγματικός αριθμός.
3. Οι δύο αριθμοί είναι **ίσοι**.

Όταν η $f$ ορίζεται στο $x_0$ αλλά πέφτει ο δεύτερος ή ο τρίτος έλεγχος, η $f$ είναι **ασυνεχής** στο $x_0$. Στη λύση γράφεις ποιος από τους δύο έπεσε: ένα όριο που δεν υπάρχει (άλμα, άπειρο) ή ένα όριο που υπάρχει αλλά διαφέρει από την τιμή (τρύπα με λάθος τιμή).

> **Κλειδί**
>
> Η συνέχεια είναι η άδεια να υπολογίσεις το όριο με **αντικατάσταση**. Τα «εύκολα» όρια ήταν εύκολα ακριβώς επειδή οι συναρτήσεις ήταν συνεχείς εκεί.
>
> Συνεχείς σε όλο το πεδίο ορισμού τους είναι οι πολυωνυμικές, οι ρητές, οι $\eta\mu x$, $\sigma\upsilon\nu x$, $\varepsilon\varphi x$, η $\sqrt{x}$, η $e^x$ και η $\ln x$, και ό,τι φτιάχνεται από αυτές με πράξεις και σύνθεση. Γι' αυτό το «πού είναι συνεχής η $f$;» έχει σχεδόν πάντα την ίδια απάντηση: **παντού όπου ορίζεται**, εκτός από τα σημεία αλλαγής κλάδου, που ελέγχονται ένα ένα.

## Πράξεις, σύνθεση και κλειστό διάστημα

Αν οι $f$ και $g$ είναι συνεχείς στο $x_0$, τότε συνεχείς στο $x_0$ είναι και οι $f + g$, $c \cdot f$, $f \cdot g$, $\lvert f \rvert$, $\sqrt{f}$ (όπου $f \geq 0$), καθώς και η $\frac{f}{g}$ όταν $g(x_0) \neq 0$.

Για τη **σύνθεση**: αν η $f$ είναι συνεχής στο $x_0$ και η $g$ συνεχής στο $f(x_0)$, τότε η $g \circ f$ είναι συνεχής στο $x_0$. Έτσι ξέρεις αμέσως ότι οι $e^{x^2}$, $\ln(1 + x^2)$ και $\eta\mu\sqrt{x}$ είναι συνεχείς όπου ορίζονται.

Η $f$ είναι συνεχής σε ένα **ανοιχτό** διάστημα $(\alpha, \beta)$ όταν είναι συνεχής σε κάθε σημείο του. Στο **κλειστό** $[\alpha, \beta]$ ζητάς επιπλέον στα άκρα μόνο την πλευρά που κοιτάζει μέσα:

$$
\lim_{x \to \alpha^+} f(x) = f(\alpha), \qquad \lim_{x \to \beta^-} f(x) = f(\beta)
$$

Τι κάνει η $f$ αριστερά του $\alpha$ δεν μετράει: μπορεί να μην ορίζεται καν, όπως η $\sqrt{x}$ αριστερά του $0$, που είναι συνεχής στο $[0, +\infty)$.

> **Πρόσεχε**
>
> Οι κανόνες δουλεύουν προς **μία** κατεύθυνση. Αν η $f + g$ είναι συνεχής, δεν σημαίνει ότι είναι οι $f$ και $g$. Πάρε $f(x) = 1$ για $x \geq 0$, $f(x) = 0$ για $x < 0$, και $g = 1 - f$. Και οι δύο πηδάνε στο $0$, αλλά $f + g = 1$, σταθερή. Το ίδιο με το $\lvert f \rvert$: η $\lvert f \rvert$ μπορεί να είναι συνεχής χωρίς να είναι η $f$.

## Το σημείο αλλαγής κλάδου

Εκεί κρίνεται το θέμα. Η μέθοδος:

1. Γράφεις την **τιμή** $f(x_0)$ από τον κλάδο που περιέχει το $x_0$ (προσοχή στο $\leq$ και στο $<$).
2. Υπολογίζεις τα δύο **πλευρικά όρια**, το καθένα με τον τύπο της δικής του πλευράς.
3. Ελέγχεις αν τα τρία είναι ίσα:

$$
\lim_{x \to x_0^-} f(x) = \lim_{x \to x_0^+} f(x) = f(x_0)
$$

Αν ο τύπος έχει **απόλυτη τιμή**, πρώτα τη βγάζεις, και ο τύπος σπάει σε κλάδους στη ρίζα της παράστασης μέσα στο απόλυτο.

Αν η άσκηση έχει **παράμετρο**, η διπλή ισότητα είναι η εξίσωση που τη δίνει. Κάθε σημείο αλλαγής κλάδου δίνει μία εξίσωση· με δύο παραμέτρους χρειάζεσαι δύο σημεία ή ένα σημείο και ένα επιπλέον δεδομένο. Στο τέλος γράφεις και τον έλεγχο στα υπόλοιπα σημεία: σε κάθε ανοιχτό διάστημα ο κλάδος είναι συνεχής ως πολυωνυμική, λογαριθμική κ.λπ.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην αντικαθιστάς το $x_0$ στον ένα τύπο και τελειώνεις. Αυτό δίνει μόνο την τιμή. Ο κάθε κλάδος ξέρει μόνο τι γίνεται από τη μεριά του.

## Συνέχεια άγνωστης συνάρτησης

Στο Θέμα Γ ή Δ ο τύπος συχνά λείπει. Η συνέχεια αποδεικνύεται από ό,τι δίνεται.

**Από ανισότητα.** Αν δίνεται κάτι σαν $\lvert f(x) - g(x) \rvert \leq h(x)$, το κριτήριο παρεμβολής δίνει το **όριο**. Η **τιμή** $f(x_0)$ βγαίνει χωριστά, βάζοντας $x = x_0$ στην ίδια ανισότητα. Και τα δύο χρειάζονται.

**Από συναρτησιακή σχέση.** Αν δίνεται σχέση για κάθε $x, y$ και συνέχεια στο $0$, για τη συνέχεια σε τυχαίο $x_0$ γράφεις $x = x_0 + h$ με $h \to 0$:

$$
\lim_{x \to x_0} f(x) = \lim_{h \to 0} f(x_0 + h)
$$

και ανοίγεις το $f(x_0 + h)$ με τη σχέση. Το $f(0)$ βγαίνει συνήθως με $x = y = 0$.

**Από σχέση με γινόμενο.** Αν δίνεται $x f(x) = \ldots$ για κάθε $x$, στο $x = 0$ η σχέση δίνει $0 = 0$ και τίποτα για το $f(0)$. Λύνεις για $x \neq 0$, παίρνεις όριο, και η συνέχεια λέει ότι $f(0)$ είναι αυτό το όριο.

> **Θυμήσου**
>
> Όταν ξέρεις ότι η $f$ είναι συνεχής στο $x_0$, μπορείς να γράψεις $f(x_0) = \lim_{x \to x_0} f(x)$ και να υπολογίσεις το όριο με τον τύπο που ισχύει **γύρω** από το $x_0$. Αυτό είναι το εργαλείο για τις τιμές που η σχέση δεν δίνει.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Για ποιο \$\alpha\$ είναι συνεχής στο \$x\_0 = 1\$ η \$f(x) = \dfrac{\sqrt{x + 3} - 2}{x - 1}\$ για \$x \neq 1\$, \$f(1) = \alpha\$;

1. **Το όριο.** Μορφή $\frac{0}{0}$. Πολλαπλασιάζω με τη συζυγή παράσταση:

   $\dfrac{\sqrt{x+3} - 2}{x - 1} = \dfrac{(x + 3) - 4}{(x - 1)(\sqrt{x+3} + 2)} = \dfrac{1}{\sqrt{x+3} + 2}$

   άρα $\lim_{x \to 1} f(x) = \dfrac{1}{4}$.
2. **Η τιμή** είναι $f(1) = \alpha$. Συνέχεια σημαίνει $\alpha = \dfrac{1}{4}$.
3. Η συνάρτηση είχε μια **τρύπα** στο $1$ και της δώσαμε τη μόνη τιμή που την κλείνει. Για κάθε άλλο $\alpha$ το όριο υπάρχει αλλά διαφέρει από την τιμή: πέφτει ο τρίτος έλεγχος.

### Παράδειγμα 2: Βρες τα \$\alpha, \beta\$ ώστε η \$f\$ να είναι συνεχής στο \$\mathbb{R}\$, όπου \$f(x) = x^2 + \alpha\$ για \$x < 1\$, \$f(x) = \beta x + 1\$ για \$1 \leq x \leq 2\$, \$f(x) = \ln(x - 1) + 3\$ για \$x > 2\$

1. **Στο $x_0 = 2$** (εκεί μένει ένας άγνωστος). Τιμή από τον μεσαίο κλάδο: $f(2) = 2\beta + 1$. Αριστερό όριο: $2\beta + 1$. Δεξί όριο: $\lim_{x \to 2^+} \big(\ln(x - 1) + 3\big) = \ln 1 + 3 = 3$.

   Άρα $2\beta + 1 = 3$, δηλαδή $\beta = 1$.
2. **Στο $x_0 = 1$.** Τιμή: $f(1) = \beta + 1 = 2$. Αριστερό όριο: $\lim_{x \to 1^-}(x^2 + \alpha) = 1 + \alpha$. Δεξί: $2$.

   Άρα $1 + \alpha = 2$, δηλαδή $\alpha = 1$.
3. **Τα υπόλοιπα σημεία.** Στο $(-\infty, 1)$ και στο $(1, 2)$ η $f$ είναι πολυωνυμική, στο $(2, +\infty)$ είναι $\ln(x - 1) + 3$, συνεχής αφού $x - 1 > 0$ εκεί. Με $\alpha = \beta = 1$ η $f$ είναι συνεχής στο $\mathbb{R}$.

### Παράδειγμα 3: Η \$f(x) = \dfrac{x^2 - 2x}{\lvert x - 2 \rvert}\$ για \$x \neq 2\$, με \$f(2) = 2\$. Είναι συνεχής στο \$2\$; Στο $\[2, +\infty)\$;

1. **Βγάζω το απόλυτο.** Ο αριθμητής είναι $x(x - 2)$.

   Για $x > 2$: $f(x) = \dfrac{x(x-2)}{x - 2} = x$. Για $x < 2$: $f(x) = \dfrac{x(x-2)}{-(x - 2)} = -x$.
2. **Πλευρικά όρια.** $\lim_{x \to 2^+} f(x) = 2$ και $\lim_{x \to 2^-} f(x) = -2$.

   Διαφέρουν, άρα το όριο στο $2$ **δεν υπάρχει** και η $f$ είναι ασυνεχής στο $2$, όποια τιμή κι αν της δώσουμε εκεί. Πέφτει ο δεύτερος έλεγχος.
3. **Στο $[2, +\infty)$** όμως κοιτάς μόνο από δεξιά: $\lim_{x \to 2^+} f(x) = 2 = f(2)$, και για $x > 2$ η $f(x) = x$ είναι συνεχής. Άρα η $f$ είναι συνεχής στο $[2, +\infty)$, αν και όχι στο $2$ ως σημείο του $\mathbb{R}$.

### Παράδειγμα 4: Για κάθε \$x \in \mathbb{R}\$ ισχύει \$\lvert f(x) - \eta\mu x \rvert \leq x^2\$. Δείξε ότι η \$f\$ είναι συνεχής στο \$0\$

1. **Η τιμή.** Για $x = 0$: $\lvert f(0) - 0 \rvert \leq 0$, άρα $f(0) = 0$.
2. **Το όριο.** Η ανισότητα γράφεται

   $\eta\mu x - x^2 \leq f(x) \leq \eta\mu x + x^2$

   Και τα δύο άκρα τείνουν στο $0$ όταν $x \to 0$, άρα από το κριτήριο παρεμβολής $\lim_{x \to 0} f(x) = 0$.
3. $\lim_{x \to 0} f(x) = 0 = f(0)$, άρα η $f$ είναι συνεχής στο $0$. Χωρίς το πρώτο βήμα θα είχες μόνο όριο, όχι συνέχεια.

### Παράδειγμα 5: Η \$f\$ είναι συνεχής στο \$\mathbb{R}\$ και \$x f(x) = \eta\mu 2x - x^2\$ για κάθε \$x\$. Βρες τον τύπο της \$f\$

1. **Για $x \neq 0$** διαιρώ με $x$:

   $f(x) = \dfrac{\eta\mu 2x}{x} - x$
2. **Για $x = 0$** η σχέση δίνει $0 = 0$: καμία πληροφορία. Εδώ μπαίνει η συνέχεια:

   $f(0) = \lim_{x \to 0} f(x) = \lim_{x \to 0}\left(2 \cdot \dfrac{\eta\mu 2x}{2x} - x\right) = 2$
3. Άρα $f(x) = \dfrac{\eta\mu 2x}{x} - x$ για $x \neq 0$, και $f(0) = 2$. Το όριο υπολογίστηκε με τον τύπο που ισχύει **γύρω** από το $0$, όχι στο $0$.

### Παράδειγμα 6: Η \$f\$ είναι συνεχής στο \$0\$ και \$f(x + y) = f(x) + f(y) + 2xy\$ για κάθε \$x, y \in \mathbb{R}\$. Δείξε ότι είναι συνεχής στο \$\mathbb{R}\$

1. **Το $f(0)$.** Με $x = y = 0$: $f(0) = 2f(0)$, άρα $f(0) = 0$. Από τη συνέχεια στο $0$: $\lim_{h \to 0} f(h) = 0$.
2. **Τυχαίο $x_0$.** Θέτω $x = x_0 + h$, οπότε $x \to x_0$ σημαίνει $h \to 0$. Η σχέση με $x = x_0$, $y = h$ δίνει

   $f(x_0 + h) = f(x_0) + f(h) + 2x_0 h$
3. $\lim_{x \to x_0} f(x) = \lim_{h \to 0} \big(f(x_0) + f(h) + 2x_0 h\big) = f(x_0) + 0 + 0 = f(x_0)$

   Το $x_0$ ήταν τυχαίο, άρα η $f$ είναι συνεχής σε κάθε σημείο του $\mathbb{R}$.

## Ερωτήσεις

1. Η $f$ είναι συνεχής στο $x_0$ όταν:
   - ορίζεται στο $x_0$, υπάρχει το όριο εκεί, και τα δύο είναι ίσα
   - υπάρχει το $\lim_{x \to x_0} f(x)$ και είναι πραγματικός αριθμός, όχι άπειρο
   - η γραφική της παράσταση δεν έχει ακμές γύρω από το σημείο $x_0$
   - ορίζεται σε μια περιοχή του $x_0$ και παίρνει εκεί πεπερασμένες τιμές
2. Σε σημείο αλλαγής κλάδου, η συνέχεια ελέγχεται:
   - συγκρίνοντας τα δύο πλευρικά όρια με την τιμή στο σημείο
   - αντικαθιστώντας το σημείο στον έναν από τους δύο τύπους
   - ελέγχοντας αν οι δύο τύποι είναι και οι δύο συνεχείς
   - από τη γραφική παράσταση, βλέποντας αν κόβεται η καμπύλη
3. Σε ποιο σύνολο είναι συνεχής η $f(x) = \dfrac{2x}{x^2 - 1}$;
   - $\mathbb{R} \setminus \{-1, 1\}$
   - $\mathbb{R}$
   - $(1, +\infty)$
   - $\mathbb{R} \setminus \{0\}$
4. Για ποια τιμή του $\alpha$ γίνεται συνεχής στο $x_0 = 3$ η συνάρτηση που ισούται με $\dfrac{x^2 - 9}{x - 3}$ για $x \neq 3$ και με $\alpha$ για $x = 3$;
   - $6$
   - $0$
   - $3$
   - για καμία
5. Στο $x_0 = 1$ τα πλευρικά όρια της $f$ είναι $2$ από αριστερά και $5$ από δεξιά, και $f(1) = 5$. Τι ισχύει;
   - η $f$ είναι συνεχής στο $1$, αφού η τιμή συμφωνεί με ένα όριο
   - η $f$ είναι ασυνεχής στο $1$, γιατί το όριο εκεί δεν υπάρχει
   - η $f$ γίνεται συνεχής στο $1$ αν αλλάξουμε την τιμή $f(1)$
   - η $f$ είναι ασυνεχής στο $1$, γιατί η τιμή δεν ισούται με το όριο
6. Τι ζητάς στο άκρο $\alpha$ για να είναι η $f$ συνεχής στο $[\alpha, \beta]$;
   - $\lim_{x \to \alpha} f(x) = f(\alpha)$, με τα δύο πλευρικά όρια
   - $\lim_{x \to \alpha^+} f(x) = f(\alpha)$, μόνο από δεξιά
   - $\lim_{x \to \alpha^-} f(x) = f(\alpha)$, μόνο από αριστερά
   - τίποτα, αρκεί η $f$ να ορίζεται στο $\alpha$
7. Η $f + g$ είναι συνεχής στο $0$. Τι συμπεραίνεις για τις $f$ και $g$;
   - ότι είναι και οι δύο συνεχείς στο $0$
   - ότι μία τουλάχιστον είναι συνεχής στο $0$
   - τίποτα για την καθεμία χωριστά
   - ότι είναι συνεχείς αν ορίζονται στο $0$
8. Για κάθε $x$ ισχύει $1 - x^2 \leq f(x) \leq 1 + x^2$. Για να δείξεις ότι η $f$ είναι συνεχής στο $0$, τι χρειάζεσαι εκτός από το όριο;
   - τίποτα, το κριτήριο παρεμβολής αρκεί
   - το $f(0)$, που βγαίνει με $x = 0$ στην ανισότητα
   - τα δύο πλευρικά όρια, υπολογισμένα χωριστά
   - τον τύπο της $f$, γιατί χωρίς αυτόν δεν γίνεται
9. Η $f$ είναι συνεχής και $x f(x) = \eta\mu x$ για κάθε $x$. Πώς βρίσκεις το $f(0)$;
   - βάζεις $x = 0$ στη σχέση και λύνεις
   - δεν βρίσκεται, γιατί η σχέση δεν το δίνει
   - $f(0) = 0$, γιατί $\eta\mu 0 = 0$
   - ως $\lim_{x \to 0} \dfrac{\eta\mu x}{x}$, δηλαδή $1$
10. Η $f$ έχει δύο παραμέτρους $\alpha, \beta$ και ένα μόνο σημείο αλλαγής κλάδου. Η συνέχεια σε αυτό:
   - δίνει και τις δύο, από τα δύο πλευρικά όρια
   - δίνει συνήθως μία εξίσωση, και θέλεις ένα ακόμα δεδομένο
   - δεν δίνει τίποτα, χρειάζεται δεύτερο σημείο
   - δίνει πάντα $\alpha = \beta$, αφού τα όρια είναι ίσα

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο σύνολο είναι συνεχής η $f(x) = \dfrac{x + 2}{x^2 - 9}$;
2. Δίνεται η $f(x) = \begin{cases} \alpha x + 1, & x < 2 \\ x^2 - 1, & x \geq 2 \end{cases}$. Για ποιο $\alpha$ είναι συνεχής στο $x_0 = 2$;
3. Δίνεται η $f(x) = \dfrac{\eta\mu 3x}{x^2 + 2x}$ για $x > -2$, $x \neq 0$, με $f(0) = \alpha$. Για ποιο $\alpha$ είναι συνεχής στο $0$;
4. Δίνεται η $f(x) = \begin{cases} \dfrac{x^2 + \alpha x - 3}{x - 1}, & x \neq 1 \\ \beta, & x = 1 \end{cases}$, η οποία είναι συνεχής στο $x_0 = 1$.
   α) Βρες το $\alpha$.
   β) Βρες το $\beta$.
   γ) Υπολόγισε το $f(0)$.
5. Δίνεται η $f(x) = \dfrac{x^2 + x}{\lvert x \rvert}$ για $x \neq 0$, με $f(0) = \alpha$.
   α) Βρες τα δύο πλευρικά όρια στο $0$.
   β) Για ποιο $\alpha$ είναι η $f$ συνεχής στο $0$;
   γ) Για ποιο $\alpha$ είναι η $f$ συνεχής στο $[0, +\infty)$;
6. Για τη συνάρτηση $f: \mathbb{R} \to \mathbb{R}$ ισχύει $1 + x \leq f(x) \leq e^x$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες το $f(0)$.
   β) Δείξε ότι η $f$ είναι συνεχής στο $0$.
   γ) Αν επιπλέον $f(x + y) = f(x) f(y)$ για κάθε $x, y$, δείξε ότι η $f$ είναι συνεχής στο $\mathbb{R}$.
7. Η $f$ είναι συνεχής στο $2$ και $\lim_{x \to 2} \dfrac{f(x) - 3}{x - 2} = 5$.
   α) Βρες το $f(2)$.
   β) Υπολόγισε το $\lim_{x \to 2} \dfrac{f^2(x) - 9}{x - 2}$.
   γ) Υπολόγισε το $\lim_{x \to 2} \dfrac{x f(x) - 6}{x - 2}$.
8. Η $f$ είναι συνεχής στο $\mathbb{R}$, $f(0) = 2$, και για κάθε $x \in \mathbb{R}$ ισχύει $(x^2 - 1) f(x) = x^3 + \alpha x^2 - x + \beta$.
   α) Βρες τα $\alpha$ και $\beta$.
   β) Βρες τον τύπο της $f$ για $x \neq \pm 1$.
   γ) Βρες τα $f(1)$ και $f(-1)$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/continuity
