# Κυρτότητα και σημεία καμπής

> Η δεύτερη παράγωγος και το σχήμα της καμπύλης.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/concavity

## Τι θα μάθεις

- Να βρίσκεις τα διαστήματα κυρτότητας από το πρόσημο της δεύτερης παραγώγου.
- Να εντοπίζεις τα σημεία καμπής, και εκεί όπου η δεύτερη παράγωγος δεν ορίζεται, ελέγχοντας και τις δύο προϋποθέσεις τους.
- Να κρίνεις ένα ακρότατο με το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου και να ξέρεις πότε σιωπά.
- Να βρίσκεις παραμέτρους ώστε η γραφική παράσταση να έχει δοσμένο σημείο καμπής, με τον έλεγχο που χρειάζεται.

## Πώς στρίβει η καμπύλη

Δύο συναρτήσεις μπορούν να είναι και οι δύο γνησίως αύξουσες, η μία να ανεβαίνει όλο και πιο απότομα και η άλλη να στρώνει. Η πρώτη παράγωγος δεν τις ξεχωρίζει. Τις ξεχωρίζει το **πώς αλλάζει η κλίση**, δηλαδή η μονοτονία της $f'$.

**Ορισμός.** Έστω $f$ συνεχής σε διάστημα $\Delta$ και παραγωγίσιμη στο εσωτερικό του. Η $f$ λέγεται **κυρτή** στο $\Delta$ αν η $f'$ είναι **γνησίως αύξουσα** στο εσωτερικό του $\Delta$, και **κοίλη** αν η $f'$ είναι **γνησίως φθίνουσα** εκεί.

Η μονοτονία της $f'$ κρίνεται από το πρόσημο της δικής της παραγώγου, και ο ορισμός γίνεται εργαλείο:

- $f''(x) > 0$ στο εσωτερικό του $\Delta$ → η $f$ είναι **κυρτή** στο $\Delta$
- $f''(x) < 0$ στο εσωτερικό του $\Delta$ → η $f$ είναι **κοίλη** στο $\Delta$

Το αντίστροφο δεν ισχύει: η $x^4$ είναι κυρτή σε όλο το $\mathbb{R}$, αφού η $f'(x) = 4x^3$ είναι γνησίως αύξουσα, κι όμως $f''(0) = 0$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το πρόσημο της δεύτερης παραγώγου*

> **Κλειδί**
>
> Μονοτονία και κυρτότητα είναι **ανεξάρτητες** ιδιότητες, και ο συνδυασμός τους δίνει τέσσερα σχήματα:
>
> |              | Κυρτή                         | Κοίλη                          |
> | ------------ | ----------------------------- | ------------------------------ |
> | **Αύξουσα**  | ανεβαίνει όλο και πιο απότομα | ανεβαίνει και στρώνει          |
> | **Φθίνουσα** | κατεβαίνει και στρώνει        | κατεβαίνει όλο και πιο απότομα |
>
> Γι' αυτό η πλήρης μελέτη μιας συνάρτησης θέλει **δύο** πίνακες προσήμου: της $f'$ και της $f''$.

## Σημείο καμπής

**Ορισμός.** Έστω $f$ παραγωγίσιμη σε ένα διάστημα $(\alpha, \beta)$, με εξαίρεση ίσως ένα σημείο του $x_0$. Το $A(x_0, f(x_0))$ λέγεται **σημείο καμπής** της $C_f$ όταν ισχύουν **και τα δύο**:

1. η $f$ είναι κυρτή στο $(\alpha, x_0]$ και κοίλη στο $[x_0, \beta)$, ή αντίστροφα
2. η $C_f$ έχει **εφαπτομένη** στο $A$

Στο σημείο καμπής η καμπύλη **διασχίζει** την εφαπτομένη της: από τη μία μεριά είναι πάνω της, από την άλλη κάτω.

Το σημείο καμπής είναι **σημείο**, όχι αριθμός. Όταν ζητείται «το σημείο καμπής», η απάντηση είναι ζεύγος $(x_0, f(x_0))$. Όταν ζητείται «σε ποια θέση», αρκεί το $x_0$.

## Πού ψάχνεις

**Θεώρημα.** Αν το $A(x_0, f(x_0))$ είναι σημείο καμπής της $C_f$ και η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο $x_0$, τότε $f''(x_0) = 0$.

Είναι το αντίστοιχο του Fermat για την κυρτότητα, και διαβάζεται με τον ίδιο τρόπο: η συνθήκη είναι **αναγκαία, όχι ικανή**. Οι υποψήφιες θέσεις σημείων καμπής είναι λοιπόν μόνο δύο ειδών:

- τα εσωτερικά σημεία όπου $f''(x) = 0$
- τα εσωτερικά σημεία όπου η $f''$ δεν ορίζεται

Στα άκρα του πεδίου ορισμού σημείο καμπής δεν υπάρχει, γιατί από τη μία μεριά δεν υπάρχει καμπύλη.

> **Πρόσεχε**
>
> **Ο μηδενισμός της $f''$ δεν αρκεί.** Η $f(x) = x^4$ έχει $f''(x) = 12x^2$, που μηδενίζεται στο $0$ αλλά είναι θετική και αριστερά και δεξιά. Η $f$ μένει κυρτή, και σημείο καμπής δεν υπάρχει. **Το κριτήριο είναι η αλλαγή προσήμου της $f''$.**
>
> **Η εφαπτομένη δεν εννοείται.** Η $f(x) = -x^2$ για $x < 0$ και $f(x) = x^2 + x$ για $x \geq 0$ είναι συνεχής, κοίλη αριστερά του $0$ και κυρτή δεξιά. Όμως οι πλευρικές παράγωγοι στο $0$ είναι $0$ και $1$: γωνία, χωρίς εφαπτομένη, άρα **όχι** σημείο καμπής.

> **Κλειδί**
>
> Η μέθοδος, σε πέντε βήματα:
>
> 1. **Πεδίο ορισμού** και $f''(x)$, παραγοντοποιημένη.
> 2. **Υποψήφιοι**: ρίζες της $f''$ και εσωτερικά σημεία όπου δεν ορίζεται.
> 3. **Πίνακας προσήμου** της $f''$: από αυτόν διαβάζεις τα διαστήματα κυρτότητας.
> 4. Σε κάθε αλλαγή προσήμου, **έλεγχος εφαπτομένης**. Αν η $f$ είναι παραγωγίσιμη στο $x_0$, γράφεις μία φράση και τελειώνεις.
> 5. **Τεταγμένη**: $f(x_0)$.

## Το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου

Όταν $f'(x_0) = 0$, η δεύτερη παράγωγος κρίνει το ακρότατο χωρίς πίνακα προσήμου της $f'$:

- $f''(x_0) > 0$ → **τοπικό ελάχιστο** (οριζόντια εφαπτομένη σε κυρτό κομμάτι: κοιλάδα)
- $f''(x_0) < 0$ → **τοπικό μέγιστο** (κορυφή)
- $f''(x_0) = 0$ → **το κριτήριο δεν αποφασίζει**: η $x^3$ και η $x^4$ έχουν και οι δύο $f'(0) = f''(0) = 0$, η μία χωρίς ακρότατο, η άλλη με ελάχιστο

Το σχολικό βιβλίο δεν το έχει ως θεώρημα, οπότε σε γραπτό το αιτιολογείς. Αν $f''(x_0) > 0$, από τον ορισμό της παραγώγου

$$
\lim_{x \to x_0} \frac{f'(x)}{x - x_0} = \lim_{x \to x_0} \frac{f'(x) - f'(x_0)}{x - x_0} = f''(x_0) > 0
$$

άρα κοντά στο $x_0$ το κλάσμα είναι θετικό: $f'(x) < 0$ αριστερά και $f'(x) > 0$ δεξιά. Αλλαγή από $-$ σε $+$, τοπικό ελάχιστο.

> **Θυμήσου**
>
> Το κριτήριο κερδίζει χρόνο όταν το πρόσημο της $f'$ είναι δύσκολο, όπως με τριγωνομετρικές. Όταν η άσκηση ζητάει και τα **διαστήματα μονοτονίας**, ο πίνακας της $f'$ γράφεται ούτως ή άλλως.

## Παράμετροι και σημείο καμπής

«Βρες τα $\alpha, \beta$ ώστε η $C_f$ να έχει σημείο καμπής το $A(x_0, y_0)$.» Οι εξισώσεις βγαίνουν από δύο συνθήκες:

- $f(x_0) = y_0$, γιατί το $A$ είναι σημείο της $C_f$
- $f''(x_0) = 0$, από το θεώρημα, αφού η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη

Η δεύτερη είναι μόνο αναγκαία. Γι' αυτό, αφού βρεις τις τιμές, **ελέγχεις** ότι με αυτές η $f''$ αλλάζει πράγματι πρόσημο στο $x_0$. Στις Πανελλήνιες αυτός ο έλεγχος βαθμολογείται, και σε μερικές ασκήσεις κόβει μία από τις τιμές.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Βρες την κυρτότητα και τα σημεία καμπής της \$f(x) = x^3 - 6x^2 + 9x\$

1. $f'(x) = 3x^2 - 12x + 9$ και $f''(x) = 6x - 12 = 6(x - 2)$.
2. **Πρόσημο.** Το $6(x - 2)$ είναι αρνητικό για $x < 2$ και θετικό για $x > 2$.

   Η $f$ είναι κοίλη στο $(-\infty, 2]$ και κυρτή στο $[2, +\infty)$.
3. **Σημείο καμπής.** Στο $2$ αλλάζει η κυρτότητα, και η $f$ είναι παραγωγίσιμη εκεί, άρα η $C_f$ έχει εφαπτομένη. Με $f(2) = 8 - 24 + 18 = 2$, το σημείο καμπής είναι το $(2, 2)$.

### Παράδειγμα 2: Μελέτησε την \$f(x) = x^4 - 4x^3\$ ως προς τη μονοτονία, τα ακρότατα, την κυρτότητα και τα σημεία καμπής

1. $f'(x) = 4x^3 - 12x^2 = 4x^2(x - 3)$. Το $4x^2$ δεν είναι ποτέ αρνητικό, άρα το πρόσημο το δίνει το $x - 3$.

   Η $f$ είναι γνησίως φθίνουσα στο $(-\infty, 3]$ και γνησίως αύξουσα στο $[3, +\infty)$, με ολικό ελάχιστο $f(3) = -27$. Στο $0$ η $f'$ μηδενίζεται χωρίς να αλλάζει πρόσημο: **όχι** ακρότατο.
2. $f''(x) = 12x^2 - 24x = 12x(x - 2)$: θετική έξω από τις ρίζες $0$ και $2$, αρνητική ανάμεσά τους.

   Κυρτή στα $(-\infty, 0]$ και $[2, +\infty)$, κοίλη στο $[0, 2]$.
3. Στο $0$ και στο $2$ αλλάζει πρόσημο η $f''$ και η $f$ είναι παραγωγίσιμη. Σημεία καμπής: $(0, 0)$ και $(2, -16)$.
4. **Πρόσεξε το $0$:** σημείο καμπής με **οριζόντια** εφαπτομένη, αφού $f'(0) = 0$, χωρίς ακρότατο. Τα δύο ερωτήματα τα κρίνει διαφορετική παράγωγος.

### Παράδειγμα 3: Δείξε ότι η \$f(x) = x|x|\$ έχει σημείο καμπής στο \$(0, 0)\$, ενώ η \$f''(0)\$ δεν υπάρχει

1. **Χωρίς απόλυτο:** $f(x) = -x^2$ για $x < 0$ και $f(x) = x^2$ για $x \geq 0$.

   Άρα $f'(x) = -2x$ για $x < 0$ και $f'(x) = 2x$ για $x > 0$.
2. **Παράγωγος στο $0$ από τον ορισμό:** $\frac{f(x) - f(0)}{x} = |x| \to 0$. Άρα $f'(0) = 0$ και η $C_f$ έχει εφαπτομένη στο $(0, 0)$, την $y = 0$.

   Συνολικά $f'(x) = 2|x|$, που έχει γωνία στο $0$: η $f''(0)$ δεν υπάρχει.
3. **Κυρτότητα.** $f''(x) = -2 < 0$ για $x < 0$ και $f''(x) = 2 > 0$ για $x > 0$: κοίλη στο $(-\infty, 0]$, κυρτή στο $[0, +\infty)$.
4. Αλλαγή κυρτότητας και εφαπτομένη: το $(0, 0)$ είναι σημείο καμπής. Γι' αυτό τα σημεία όπου η $f''$ δεν ορίζεται μπαίνουν πάντα στους υποψήφιους.

### Παράδειγμα 4: Βρες τα τοπικά ακρότατα της \$f(x) = x + 2\sigma\upsilon\nu x\$ στο \$(0, 2\pi)\$ με το κριτήριο της δεύτερης παραγώγου

1. $f'(x) = 1 - 2\eta\mu x$, και $f'(x) = 0 \iff \eta\mu x = \frac{1}{2} \iff x = \frac{\pi}{6}$ ή $x = \frac{5\pi}{6}$.
2. $f''(x) = -2\sigma\upsilon\nu x$.

   $f''\left(\frac{\pi}{6}\right) = -\sqrt{3} < 0$: τοπικό **μέγιστο**, $f\left(\frac{\pi}{6}\right) = \frac{\pi}{6} + \sqrt{3}$.
3. $f''\left(\frac{5\pi}{6}\right) = \sqrt{3} > 0$: τοπικό **ελάχιστο**, $f\left(\frac{5\pi}{6}\right) = \frac{5\pi}{6} - \sqrt{3}$.
4. Ο πίνακας της $f'$ θα ήθελε τη λύση της $\eta\mu x < \frac{1}{2}$ στο $(0, 2\pi)$. Εδώ έφτασαν δύο αντικαταστάσεις, συν την αιτιολόγηση του κριτηρίου στο γραπτό.

### Παράδειγμα 5: Βρες τα \$\alpha, \beta \in \mathbb{R}\$ ώστε η \$f(x) = x^4 + \alpha x^3 + \beta x^2\$ να έχει σημείο καμπής το \$O(0, 0)\$

1. **Το $O$ ανήκει στη $C_f$:** $f(0) = 0$ για κάθε $\alpha, \beta$. Καμία πληροφορία.
2. **Αναγκαία συνθήκη.** $f''(x) = 12x^2 + 6\alpha x + 2\beta$. Η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη, άρα $f''(0) = 0$, δηλαδή $\beta = 0$.
3. **Έλεγχος.** Με $\beta = 0$: $f''(x) = 6x(2x + \alpha)$.

   Αν $\alpha = 0$, τότε $f''(x) = 12x^2$: κανένα πρόσημο δεν αλλάζει, η $f = x^4$ δεν έχει καμπή.

   Αν $\alpha \neq 0$, οι ρίζες $0$ και $-\frac{\alpha}{2}$ είναι διαφορετικές, και το τριώνυμο αλλάζει πρόσημο στο $0$.
4. **Απάντηση:** $\beta = 0$ και $\alpha \neq 0$. Χωρίς τον έλεγχο θα κρατούσες λανθασμένα και το $\alpha = 0$.

### Παράδειγμα 6: Η \$f\$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο \$\mathbb{R}\$, με \$f(0) = 1\$, \$f'(0) = 1\$, \$f'(x) \neq 0\$ για κάθε \$x\$ και \$f''(x) = 2x f'(x)\$. Βρες τα διαστήματα κυρτότητας και το σημείο καμπής.

1. **Πρόσημο της $f'$.** Η $f'$ είναι παραγωγίσιμη, άρα συνεχής, και δεν μηδενίζεται. Αν άλλαζε πρόσημο, το Bolzano θα έδινε ρίζα της. Άρα κρατάει πρόσημο, και αφού $f'(0) = 1 > 0$, είναι $f'(x) > 0$ για κάθε $x$.
2. **Πρόσημο της $f''$.** Από τη σχέση, η $f''(x) = 2x f'(x)$ έχει το πρόσημο του $x$.

   Κοίλη στο $(-\infty, 0]$, κυρτή στο $[0, +\infty)$.
3. **Σημείο καμπής.** Αλλαγή κυρτότητας στο $0$, και η $f$ είναι παραγωγίσιμη εκεί: σημείο καμπής το $(0, f(0)) = (0, 1)$.
4. **Η εφαπτομένη εκεί:** $y = f(0) + f'(0)x = x + 1$. Η $C_f$ τη διασχίζει: κάτω της για $x < 0$, πάνω της για $x > 0$. Το γιατί είναι η επόμενη ενότητα, «Ανισότητες με την κυρτότητα».

## Ερωτήσεις

1. Αν $f''(x) > 0$ σε ένα διάστημα, η $f$ εκεί είναι:
   - κυρτή
   - κοίλη
   - αύξουσα
   - θετική
2. Ποιος είναι ο ορισμός της κυρτής συνάρτησης σε ένα διάστημα $\Delta$;
   - η $f'$ είναι γνησίως αύξουσα στο εσωτερικό του $\Delta$
   - η $f''$ είναι θετική σε κάθε σημείο του $\Delta$
   - η $f$ είναι γνησίως αύξουσα στο εσωτερικό του $\Delta$
   - η $f'$ είναι θετική σε κάθε εσωτερικό σημείο του $\Delta$
3. Για να είναι το $(x_0, f(x_0))$ σημείο καμπής χρειάζεται:
   - αλλαγή κυρτότητας στο $x_0$ και εφαπτομένη εκεί
   - μόνο να ισχύει $f''(x_0) = 0$, χωρίς άλλο έλεγχο
   - να ισχύει $f'(x_0) = 0$ και $f''(x_0) = 0$
   - η $f$ να παρουσιάζει ακρότατο στο $x_0$
4. Η $f(x) = x^4$ έχει $f''(0) = 0$. Υπάρχει σημείο καμπής στο $0$;
   - όχι, η $f''$ δεν αλλάζει πρόσημο εκεί
   - ναι, αφού μηδενίζεται η $f''$ εκεί
   - ναι, γιατί εκεί υπάρχει ακρότατο
   - δεν κρίνεται χωρίς τη γραφική παράσταση
5. Στο $x_0$ η $f''$ δεν ορίζεται, αλλά η $f$ είναι παραγωγίσιμη και η $f''$ αλλάζει πρόσημο εκατέρωθεν. Τι ισχύει;
   - το $(x_0, f(x_0))$ είναι σημείο καμπής
   - δεν είναι σημείο καμπής, αφού λείπει η $f''(x_0)$
   - δεν κρίνεται, γιατί το θεώρημα θέλει $f''(x_0) = 0$
   - υπάρχει τοπικό ακρότατο στο $x_0$
6. Ισχύει $f'(x_0) = 0$ και $f''(x_0) < 0$. Τι υπάρχει στο $x_0$;
   - τοπικό μέγιστο
   - τοπικό ελάχιστο
   - σημείο καμπής
   - τίποτα βέβαιο
7. Ισχύει $f'(x_0) = 0$ και $f''(x_0) = 0$. Τι συμπεραίνεις;
   - τίποτα, χρειάζεται το πρόσημο της $f'$ γύρω από το $x_0$
   - υπάρχει οπωσδήποτε σημείο καμπής στο $x_0$
   - δεν υπάρχει ακρότατο, αφού το κριτήριο δεν το δείχνει
   - η $f$ είναι σταθερή σε μια περιοχή του $x_0$
8. Μπορεί μια συνάρτηση να είναι ταυτόχρονα γνησίως φθίνουσα και κυρτή;
   - ναι, κατεβαίνει αλλά όλο και πιο ήπια
   - όχι, η κυρτότητα απαιτεί άνοδο
   - μόνο σε φραγμένο διάστημα
   - μόνο αν παίρνει θετικές τιμές
9. Η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη και το $(x_0, f(x_0))$ είναι σημείο καμπής. Τι ισχύει οπωσδήποτε;
   - $f''(x_0) = 0$
   - $f'(x_0) = 0$
   - ακρότατο στο $x_0$
   - $f''(x_0) \neq 0$
10. Βρήκες παραμέτρους από τις $f(x_0) = y_0$ και $f''(x_0) = 0$. Τι μένει για να έχεις σημείο καμπής στο $(x_0, y_0)$;
   - να ελέγξεις ότι η $f''$ αλλάζει πρόσημο στο $x_0$
   - τίποτα, οι δύο εξισώσεις το εξασφαλίζουν
   - να ελέγξεις ότι ισχύει επιπλέον $f'(x_0) = 0$
   - να ελέγξεις ότι η $f$ αλλάζει μονοτονία στο $x_0$

## Ασκήσεις

1. Σε ποιο διάστημα είναι κυρτή η $f(x) = x^3$;
2. Βρες τα σημεία καμπής της $f(x) = x^4 - 6x^2$.
3. Σε ποιο διάστημα είναι κυρτή η $f(x) = x e^x$;
4. Δίνεται η $f(x) = x^3 + 3x^2 - 1$.
   α) Βρες την $f''(x)$.
   β) Βρες το σημείο καμπής.
   γ) Βρες την εξίσωση της εφαπτομένης της $C_f$ στο σημείο καμπής.
5. Δίνεται η $f(x) = x^3 - 3x^2 - 9x + 1$.
   α) Βρες τις ρίζες της $f'$ και κρίνε με τη δεύτερη παράγωγο πού έχει η $f$ τοπικό μέγιστο.
   β) Κρίνε με τον ίδιο τρόπο πού έχει τοπικό ελάχιστο.
   γ) Βρες το σημείο καμπής.
6. Βρες τα $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$ ώστε η $f(x) = x^3 + \alpha x^2 + \beta x + 2$ να έχει σημείο καμπής το $A(1, 3)$.
7. Δίνεται η $f(x) = x^4 + \alpha x^3 + 6x^2 + 1$, με $\alpha \in \mathbb{R}$.
   α) Για ποιες τιμές του $\alpha$ η $C_f$ έχει δύο σημεία καμπής;
   β) Για $\alpha = 4$ ισχύει $f''(-1) = 0$. Έχει η $C_f$ σημείο καμπής στο $x = -1$;
   γ) Για $\alpha = 5$ βρες τα σημεία καμπής.
8. Η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$, με $f(2) = 1$ και $f''(x) = (x - 2)e^{-f'(x)}$ για κάθε $x$.
   α) Βρες τα διαστήματα όπου η $f$ είναι κυρτή ή κοίλη.
   β) Βρες το σημείο καμπής της $C_f$.
   γ) Αν επιπλέον $f'(2) = 0$, δείξε ότι η $f$ είναι γνησίως αύξουσα στο $\mathbb{R}$.
   δ) Με την υπόθεση του (γ), λύσε την εξίσωση $f(x) = 1$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/concavity
