# Ανισότητες με την κυρτότητα

> Η εφαπτομένη ως σύνορο, η κυρτότητα μαζί με το ΘΜΤ, και πόσες ρίζες χωράνε.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/concavity-inequalities

## Τι θα μάθεις

- Να αποδεικνύεις ανισότητες με την εφαπτομένη μιας κυρτής ή κοίλης συνάρτησης και να γράφεις τη βοηθητική συνάρτηση.
- Να συνδυάζεις την κυρτότητα με το ΘΜΤ για να συγκρίνεις διαφορές τιμών και κλίσεις χορδών.
- Να αποδεικνύεις ότι μια κυρτή ή κοίλη συνάρτηση έχει το πολύ δύο ρίζες, και ακριβώς δύο μαζί με το Bolzano.

## Η εφαπτομένη ως σύνορο

Πώς δείχνεις ότι $e^x \geq x + 1$ για **κάθε** $x$, χωρίς να λύσεις τίποτα; Το δεξί μέλος είναι η εφαπτομένη της $e^x$ στο $0$, και η $e^x$ είναι κυρτή. Αυτό αρκεί.

**Η ιδιότητα.** Αν η $f$ είναι **κυρτή** σε διάστημα $\Delta$, η $C_f$ βρίσκεται **πάνω** από κάθε εφαπτομένη της, με κοινό σημείο μόνο το σημείο επαφής. Αν είναι **κοίλη**, βρίσκεται **κάτω**. Για κυρτή $f$ και $x_0$ εσωτερικό σημείο του $\Delta$:

$$
f(x) \geq f(x_0) + f'(x_0)(x - x_0) 
$$

για κάθε $x \in \Delta$, με την ισότητα **μόνο** για $x = x_0$.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η εκθετική πάνω από την εφαπτομένη της*

**Η απόδειξη** είναι μια βοηθητική συνάρτηση, και είναι ακριβώς αυτή που γράφεις στις ασκήσεις. Θέτεις

$$
g(x) = f(x) - f(x_0) - f'(x_0)(x - x_0)
$$

Τότε $g(x_0) = 0$ και $g'(x) = f'(x) - f'(x_0)$. Η $f'$ είναι γνησίως αύξουσα, άρα $g'(x) < 0$ για $x < x_0$ και $g'(x) > 0$ για $x > x_0$. Η $g$ έχει ολικό ελάχιστο στο $x_0$, μοναδικό, και $g(x) > g(x_0) = 0$ για $x \neq x_0$.

> **Θυμήσου**
>
> Το σχολικό βιβλίο δίνει την ιδιότητα χωρίς απόδειξη. Στο γραπτό των Πανελληνίων η ασφαλής λύση είναι να γράψεις τη $g$: τρεις γραμμές, και κανείς βαθμολογητής δεν μπορεί να σου κόψει μονάδα.

> **Κλειδί**
>
> Όταν ζητείται ανισότητα με μια **ευθεία** στη μία μεριά, ρώτα: είναι εφαπτομένη της καμπύλης της άλλης μεριάς; Αν ναι, η απόδειξη είναι η κυρτότητα.
>
> 1. **Βρες το σημείο επαφής** $x_0$: εκεί η ευθεία και η καμπύλη έχουν την ίδια τιμή και την ίδια κλίση.
> 2. **Πρόσημο της $f''$**: κυρτή ή κοίλη, και σε ποιο διάστημα.
> 3. **Βοηθητική**: η $f$ μείον την ευθεία. Πρόσημο της παραγώγου της, ελάχιστο ή μέγιστο στο $x_0$.
> 4. **Ισότητα** μόνο στο $x_0$: αυτή δίνει δωρεάν ότι η εξίσωση «$f(x)$ ίσον ευθεία» έχει μοναδική ρίζα.
>
> | Ανισότητα          | Κυρτότητα | Εφαπτομένη στο |
> | ------------------ | --------- | -------------- |
> | $e^x \geq x + 1$   | κυρτή     | $x_0 = 0$      |
> | $\ln x \leq x - 1$ | κοίλη     | $x_0 = 1$      |

Οι δύο βασικές ανισότητες γεννούν κι άλλες με **αντικατάσταση**. Από $e^t \geq t + 1$ με $t = x - 1$ βγαίνει $e^{x - 1} \geq x$. Από $\ln t \leq t - 1$ με $t = \frac{1}{x}$ βγαίνει $\ln x \geq 1 - \frac{1}{x}$. Αν η άσκηση έχει ήδη αποδείξει τη μία σε προηγούμενο ερώτημα, η αντικατάσταση είναι η συντομότερη απόδειξη.

> **Πρόσεχε**
>
> Η ευθεία πρέπει να είναι **εφαπτομένη**, και το ελέγχεις γραπτά: ίδια τιμή **και** ίδια κλίση στο $x_0$. Μια ευθεία που απλώς περνά από ένα σημείο της κυρτής καμπύλης την **τέμνει**, και η ανισότητα δεν ισχύει παντού.
>
> Και το διάστημα μετράει: η $\eta\mu x$ είναι κοίλη στο $[0, \pi]$, όχι στο $\mathbb{R}$. Η ανισότητα ισχύει εκεί όπου ισχύει η κυρτότητα, εκτός αν τη δείξεις χωριστά για τα υπόλοιπα $x$.

## Κυρτότητα και Θεώρημα Μέσης Τιμής

Η κυρτότητα λέει ότι η $f'$ μεγαλώνει. Το ΘΜΤ μετατρέπει μια διαφορά τιμών της $f$ σε τιμή της $f'$. Μαζί συγκρίνουν **κλίσεις χορδών**.

Αν η $f'$ είναι γνησίως αύξουσα και $\alpha < \beta < \gamma$, το ΘΜΤ στα $[\alpha, \beta]$ και $[\beta, \gamma]$ δίνει $\xi_1 \in (\alpha, \beta)$ και $\xi_2 \in (\beta, \gamma)$ με

$$
\frac{f(\beta) - f(\alpha)}{\beta - \alpha} = f'(\xi_1) < f'(\xi_2) = \frac{f(\gamma) - f(\beta)}{\gamma - \beta}
$$

γιατί $\xi_1 < \beta < \xi_2$. **Η δεξιά χορδή έχει μεγαλύτερη κλίση.** Τρεις μορφές βγαίνουν στις Πανελλήνιες:

- **Ίσα διαστήματα.** Με $\beta - \alpha = \gamma - \beta$, οι παρονομαστές φεύγουν: $f(\alpha) + f(\gamma) > 2f(\beta)$. Δηλαδή, για κυρτή $f$, η τιμή στο μέσο είναι μικρότερη από τον μέσο όρο των τιμών στα άκρα: $f\left(\frac{\alpha + \gamma}{2}\right) < \frac{f(\alpha) + f(\gamma)}{2}$.
- **Διαφορά και παράγωγος.** Το ΘΜΤ στο $[x, x + 1]$ δίνει $f(x + 1) - f(x) = f'(\xi)$ με $x < \xi < x + 1$, οπότε $f'(x) < f(x + 1) - f(x) < f'(x + 1)$.
- **Χορδή από σταθερό σημείο.** Στο $[0, x]$: $f(x) - f(0) = x f'(\xi)$ με $0 < \xi < x$, άρα $f(x) - f(0) < x f'(x)$.

Για κοίλη $f$ όλες οι ανισότητες αντιστρέφονται.

> **Πρόσεχε**
>
> Τα $\xi_1$ και $\xi_2$ είναι **διαφορετικοί** αριθμοί, σε διαφορετικά διαστήματα. Αν γράψεις ένα $\xi$ και για τα δύο, χάνεις ακριβώς το επιχείρημα: τη σύγκριση $\xi_1 < \xi_2$. Και πριν από κάθε ΘΜΤ γράφεις τις προϋποθέσεις: συνέχεια στο κλειστό, παραγωγισιμότητα στο ανοιχτό.

## Πόσες ρίζες χωράνε σε κυρτή συνάρτηση

Αν η $f$ είναι κυρτή σε διάστημα $\Delta$, τότε:

1. η $f'$ είναι γνησίως αύξουσα, άρα έχει **το πολύ μία** ρίζα στο $\Delta$
2. η $f$ έχει **το πολύ δύο** ρίζες στο $\Delta$

Το δεύτερο με απαγωγή σε άτοπο: αν η $f$ είχε τρεις ρίζες $\rho_1 < \rho_2 < \rho_3$, το Rolle στα $[\rho_1, \rho_2]$ και $[\rho_2, \rho_3]$ θα έδινε δύο ρίζες της $f'$.

Το ίδιο ισχύει για την $f(x) - (\lambda x + \mu)$, που έχει την ίδια δεύτερη παράγωγο με την $f$. Άρα **μια κυρτή καμπύλη και μια ευθεία έχουν το πολύ δύο κοινά σημεία**.

> **Κλειδί**
>
> Το «ακριβώς δύο ρίζες» θέλει **δύο** αποδείξεις:
>
> - **τουλάχιστον δύο**: Bolzano σε δύο ξένα διαστήματα
> - **το πολύ δύο**: κυρτότητα και Rolle
>
> Για να διαλέξεις τα διαστήματα, ξεκίνα από το ελάχιστο της $f$, εκεί όπου μηδενίζεται η $f'$. Αν η ελάχιστη τιμή είναι αρνητική, οι ρίζες είναι εκατέρωθεν. Το ίδιο σχήμα είδες στην ενότητα «Ρίζες και ανισότητες με τη μονοτονία», όπου η μονοτονία έδινε «το πολύ μία».

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Δείξε ότι \$x\ln x \geq x - 1\$ για κάθε \$x > 0\$

1. **Η ευθεία.** Η $f(x) = x \ln x$ έχει $f'(x) = \ln x + 1$. Στο $x_0 = 1$: $f(1) = 0$ και $f'(1) = 1$, άρα εφαπτομένη $y = x - 1$. Το δεξί μέλος είναι αυτή.
2. **Κυρτότητα.** $f''(x) = \frac{1}{x} > 0$ στο $(0, +\infty)$, άρα η $f'$ είναι γνησίως αύξουσα.
3. **Βοηθητική:** $g(x) = x\ln x - x + 1$, με $g'(x) = \ln x = f'(x) - f'(1)$. Αρνητική στο $(0, 1)$, θετική στο $(1, +\infty)$: ολικό ελάχιστο $g(1) = 0$.
4. Άρα $g(x) \geq 0$, δηλαδή $x \ln x \geq x - 1$, με ισότητα μόνο για $x = 1$.

### Παράδειγμα 2: Η \$f\$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο \$\mathbb{R}\$, με \$f''(x) > 0\$ για κάθε \$x\$, \$f(1) = 2\$ και \$f'(1) = 3\$. Δείξε ότι \$f(x) \geq 3x - 1\$ για κάθε \$x\$ και λύσε την εξίσωση \$f(x) = 3x - 1\$.

1. **Αναγνωρίζω την ευθεία.** Η εφαπτομένη στο $x_0 = 1$ είναι $y = 2 + 3(x - 1) = 3x - 1$.
2. **Βοηθητική:** $g(x) = f(x) - 3x + 1$, με $g(1) = 0$ και $g'(x) = f'(x) - 3$, $g'(1) = 0$.
3. Αφού $f'' > 0$, η $g'$ είναι γνησίως αύξουσα: $g'(x) < 0$ για $x < 1$ και $g'(x) > 0$ για $x > 1$. Η $g$ έχει ολικό ελάχιστο $g(1) = 0$, μόνο στο $1$.
4. Άρα $f(x) \geq 3x - 1$, και η εξίσωση $f(x) = 3x - 1$ έχει **μοναδική** ρίζα την $x = 1$, χωρίς να ξέρεις τον τύπο της $f$.

### Παράδειγμα 3: Δείξε ότι η εξίσωση \$e^x = x + 2\$ έχει ακριβώς δύο ρίζες

1. $f(x) = e^x - x - 2$, με $f'(x) = e^x - 1$ και $f''(x) = e^x > 0$.
2. **Το πολύ δύο.** Η $f$ είναι κυρτή στο $\mathbb{R}$, άρα η $f'$ έχει το πολύ μία ρίζα. Με τρεις ρίζες της $f$, το Rolle θα έδινε δύο της $f'$: άτοπο.
3. **Τουλάχιστον δύο.** Η $f'$ μηδενίζεται στο $0$, όπου $f(0) = -1 < 0$. Επίσης $f(-2) = e^{-2} > 0$ και $f(2) = e^2 - 4 > 0$, αφού $e^2 > 2{,}7^2 > 4$.

   Το Bolzano στα $[-2, 0]$ και $[0, 2]$ δίνει μία ρίζα στο $(-2, 0)$ και μία στο $(0, 2)$.
4. Τουλάχιστον δύο και το πολύ δύο: **ακριβώς δύο**.

### Παράδειγμα 4: Η \$f\$ είναι παραγωγίσιμη στο \$\mathbb{R}\$ και η \$f'\$ είναι γνησίως αύξουσα. Δείξε ότι \$f(x) + f(x + 2) > 2 f(x + 1)\$ για κάθε \$x\$.

1. **Ξαναγράφω** ως σύγκριση δύο διαφορών: $f(x + 2) - f(x + 1) > f(x + 1) - f(x)$.
2. **ΘΜΤ** στα $[x, x + 1]$ και $[x + 1, x + 2]$. Η $f$ είναι παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$, άρα και συνεχής, οπότε οι προϋποθέσεις ισχύουν. Υπάρχουν $\xi_1 \in (x, x + 1)$ και $\xi_2 \in (x + 1, x + 2)$ με

   $f'(\xi_1) = f(x + 1) - f(x)$ και $f'(\xi_2) = f(x + 2) - f(x + 1)$
3. Ισχύει $\xi_1 < x + 1 < \xi_2$ και η $f'$ είναι γνησίως αύξουσα: $f'(\xi_1) < f'(\xi_2)$, που είναι η ζητούμενη.

### Παράδειγμα 5: Η \$f\$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο \$\mathbb{R}\$, με \$f''(x) > 0\$ και \$\lim\_{x \to +\infty} f'(x) = 2\$. Βρες το \$\lim\_{x \to +\infty} \big(f(x + 1) - f(x)\big)\$.

1. **Η διαφορά ως παράγωγος.** ΘΜΤ στο $[x, x + 1]$: υπάρχει $\xi \in (x, x + 1)$ με $f(x + 1) - f(x) = f'(\xi)$.
2. **Φράγματα από την κυρτότητα.** Η $f'$ είναι γνησίως αύξουσα και $x < \xi < x + 1$, άρα

   $f'(x) < f(x + 1) - f(x) < f'(x + 1)$
3. **Παρεμβολή.** Καθώς $x \to +\infty$, και το $f'(x)$ και το $f'(x + 1)$ τείνουν στο $2$. Άρα $\lim_{x \to +\infty}\big(f(x + 1) - f(x)\big) = 2$.
4. Το $\xi$ εξαρτάται από το $x$ και δεν ξέρεις πού ακριβώς είναι. Η κυρτότητα το παγιδεύει ανάμεσα σε δύο ποσότητες που ξέρεις.

### Παράδειγμα 6: Η \$f\$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο \$\mathbb{R}\$, με \$f''(x) > 0\$ και \$f(0) = f(2) = 0\$. Δείξε ότι η \$f\$ δεν έχει άλλες ρίζες, ότι \$f(1) < 0\$ και ότι \$f(x) > 0\$ για κάθε \$x > 2\$.

1. **Άλλες ρίζες.** Η $f$ είναι κυρτή, άρα έχει το πολύ δύο ρίζες. Το $0$ και το $2$ είναι ήδη δύο.
2. **Το $f(1)$.** Η μορφή με ίσα διαστήματα στα $0 < 1 < 2$ δίνει $f(0) + f(2) > 2f(1)$, δηλαδή $0 > 2f(1)$. Άρα $f(1) < 0$.
3. **Ένα θετικό σημείο δεξιά του $2$.** Στα $1 < 2 < 3$: $f(1) + f(3) > 2f(2) = 0$, άρα $f(3) > -f(1) > 0$.
4. **Το πρόσημο στο $(2, +\infty)$.** Η $f$ είναι συνεχής και δεν μηδενίζεται εκεί. Αν άλλαζε πρόσημο, το Bolzano θα έδινε τρίτη ρίζα. Κρατάει λοιπόν το πρόσημο του $f(3)$: $f(x) > 0$ για κάθε $x > 2$.

## Ερωτήσεις

1. Η $f$ είναι κυρτή στο $\Delta$. Πού βρίσκεται η $C_f$ σε σχέση με την εφαπτομένη της σε ένα σημείο του $\Delta$;
   - πάνω από την εφαπτομένη, εκτός από το σημείο επαφής
   - κάτω από την εφαπτομένη, εκτός από το σημείο επαφής
   - τη διασχίζει στο σημείο επαφής, από κάτω προς τα πάνω
   - εξαρτάται από το αν η $f$ είναι αύξουσα ή φθίνουσα
2. Ποια ανισότητα προκύπτει από την κυρτότητα της $e^x$ και την εφαπτομένη της στο $x_0 = 0$;
   - $e^x \geq x + 1$ για κάθε $x$
   - $e^x \leq x + 1$ για κάθε $x$
   - $e^x \geq x$ μόνο για $x \geq 0$
   - $e^x \geq ex$ για κάθε $x$
3. Από πού βγαίνει η ανισότητα $\ln x \leq x - 1$ για $x > 0$;
   - η $\ln x$ είναι κοίλη, και η $y = x - 1$ εφάπτεται στο $1$
   - η $\ln x$ είναι κυρτή, και η $y = x - 1$ εφάπτεται στο $1$
   - η $\ln x$ είναι κοίλη, και η $y = x - 1$ εφάπτεται στο $0$
   - η $\ln x$ είναι γνησίως αύξουσα, και άρα κάτω από την $x - 1$
4. Η $f$ είναι κυρτή στο $\mathbb{R}$ και η $y = \lambda x + \mu$ είναι η εφαπτομένη της στο $x_0$. Πόσες λύσεις έχει η $f(x) = \lambda x + \mu$;
   - μόνο μία, την $x_0$
   - ακριβώς δύο λύσεις
   - καμία, γιατί είναι πάνω της
   - δεν κρίνεται χωρίς τον τύπο
5. Η $f'$ είναι γνησίως αύξουσα στο $\mathbb{R}$. Ποια σχέση ισχύει;
   - $f(1) - f(0) < f(2) - f(1)$
   - $f(1) - f(0) > f(2) - f(1)$
   - $f(1) - f(0) = f(2) - f(1)$
   - δεν συγκρίνονται χωρίς τύπο
6. Στην απόδειξη της $f(0) + f(2) > 2f(1)$ με ΘΜΤ, γιατί γράφεις $\xi_1$ και $\xi_2$ και όχι ένα $\xi$;
   - είναι σε διαφορετικά διαστήματα, και όλη η απόδειξη στηρίζεται στο $\xi_1 < \xi_2$
   - είναι απλώς θέμα συμβολισμού, ένα $\xi$ θα έδινε την ίδια απόδειξη
   - το ΘΜΤ δίνει πάντα δύο σημεία σε κάθε διάστημα, ένα για κάθε άκρο
   - γιατί η $f'$ δεν είναι συνεχής, οπότε το $\xi$ δεν είναι μοναδικό
7. Η $f$ έχει $f''(x) > 0$ στο $\mathbb{R}$. Ποια διάταξη ισχύει για κάθε $x$;
   - $f'(x) < f(x + 1) - f(x) < f'(x + 1)$
   - $f'(x + 1) < f(x + 1) - f(x) < f'(x)$
   - $f(x + 1) - f(x) < f'(x) < f'(x + 1)$
   - $f(x + 1) - f(x) = f'\left(x + \frac{1}{2}\right)$
8. Ισχύει $f''(x) > 0$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$. Πόσες ρίζες μπορεί να έχει το πολύ η $f$;
   - δύο
   - μία
   - τρεις
   - άπειρες
9. Η $f$ είναι κυρτή στο $\mathbb{R}$. Πόσα κοινά σημεία μπορεί να έχει το πολύ η $C_f$ με μια ευθεία $y = \lambda x + \mu$;
   - δύο, όσες και οι ρίζες μιας κυρτής
   - ένα, γιατί η ευθεία είναι εφαπτομένη
   - τρία, όσα και οι ρίζες μιας κυβικής
   - άπειρα, αν η ευθεία είναι κατάλληλη

## Ασκήσεις

1. Βρες την εφαπτομένη της $f(x) = e^x$ στο $x_0 = 1$. Ποια ανισότητα δίνει η κυρτότητα της $f$;
2. Με την κυρτότητα της $f(x) = \ln(x + 1)$ και την εφαπτομένη της στο $x_0 = 0$, δείξε ότι $\ln(x + 1) \leq x$ για κάθε $x > -1$. Πότε ισχύει η ισότητα;
3. Δίνεται η $f(x) = \eta\mu x$ στο $[0, \pi]$.
   α) Δείξε ότι η $f$ είναι κοίλη στο $[0, \pi]$.
   β) Με την εφαπτομένη στο $0$, ποια ανισότητα ισχύει στο $[0, \pi]$;
   γ) Με την εφαπτομένη στο $\pi$, ποια ανισότητα ισχύει στο $[0, \pi]$;
4. Η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$, με $f''(x) > 0$ για κάθε $x$, $f(1) = 1$ και $f(2) = 3$.
   α) Δείξε ότι $f(3) > 5$.
   β) Δείξε ότι $f(0) > -1$.
5. Δίνεται η εξίσωση $e^x = \alpha x + \beta$, με $\alpha, \beta \in \mathbb{R}$.
   α) Πόσες λύσεις μπορεί να έχει το πολύ;
   β) Για $\alpha = \beta = 1$, πόσες λύσεις έχει;
6. Δίνεται η εξίσωση $\ln x = x - \alpha$, με $\alpha \in \mathbb{R}$ και $x > 0$.
   α) Δείξε ότι για κάθε $\alpha$ έχει το πολύ δύο λύσεις.
   β) Για $\alpha = 1$, πόσες λύσεις έχει;
   γ) Για $\alpha = 2$, πόσες λύσεις έχει, και πού;
   δ) Για ποια $\alpha$ δεν έχει καμία λύση;
7. Δείξε ότι $e^x - \ln x > 2$ για κάθε $x > 0$.
   α) Δείξε ότι $e^x \geq x + 1$ για κάθε $x$, με ισότητα μόνο για $x = 0$.
   β) Δείξε ότι $\ln x \leq x - 1$ για κάθε $x > 0$, με ισότητα μόνο για $x = 1$.
   γ) Συνδύασε τα δύο για να δείξεις τη ζητούμενη. Γιατί η ανισότητα είναι γνήσια;
8. Η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$, με $f''(x) > 0$ για κάθε $x$, $f(0) = 0$ και $f'(0) = 0$.
   α) Δείξε ότι $f(x) > 0$ για κάθε $x \neq 0$.
   β) Δείξε ότι $f(x) < x f'(x)$ για κάθε $x > 0$.
   γ) Δείξε ότι η $g(x) = \frac{f(x)}{x}$ είναι γνησίως αύξουσα στο $(0, +\infty)$.
   δ) Σύγκρινε τα $f(2)$ και $2f(1)$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/concavity-inequalities
