# Παράγωγος σύνθετης συνάρτησης

> Ο κανόνας της αλυσίδας, η f(x) υψωμένη σε g(x), και η παράγωγος χωρίς τύπο.

Μαθηματικά Προσανατολισμού, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/chain-rule

## Τι θα μάθεις

- Να παραγωγίζεις σύνθετη συνάρτηση με τον κανόνα της αλυσίδας, αναγνωρίζοντας εσωτερική και εξωτερική.
- Να παραγωγίζεις τις α^x και ln|x| και δυνάμεις της μορφής f(x) υψωμένη σε g(x), γράφοντάς τες ως e^(g ln f).
- Να παραγωγίζεις σχέσεις που ισχύουν για κάθε x και περιέχουν άγνωστη f.
- Να αναγνωρίζεις ποιας συνάρτησης παράγωγος είναι μια παράσταση με f και f΄.

## Τρεις φορές πιο γρήγορα

Πόσο είναι η παράγωγος της $\eta\mu(3x)$; Η πρώτη απάντηση που έρχεται είναι $\sigma\upsilon\nu(3x)$, και είναι λάθος. Η $\eta\mu(3x)$ κάνει τις ταλαντώσεις της τρεις φορές πιο γρήγορα από την $\eta\mu x$, άρα οι κλίσεις της είναι τριπλάσιες: $3\sigma\upsilon\nu(3x)$. Το $3$ που λείπει είναι η παράγωγος του «μέσα».

## Ο κανόνας της αλυσίδας

Αν η $g$ είναι παραγωγίσιμη στο $x$ και η $f$ παραγωγίσιμη στο $g(x)$, τότε

$$
\big(f(g(x))\big)' = f'(g(x)) \cdot g'(x)
$$

Με λόγια: παραγωγίζεις την **εξωτερική** αφήνοντας την **εσωτερική** ανέπαφη, και πολλαπλασιάζεις με την παράγωγο της εσωτερικής. Αν γράψεις $u = g(x)$, κάθε γραμμή του πίνακα αποκτά τη γενική της μορφή:

| Συνάρτηση             | Παράγωγος                             |
| --------------------- | ------------------------------------- |
| $u^{\nu}$             | $\nu u^{\nu-1} \cdot u'$              |
| $\sqrt{u}$            | $\dfrac{u'}{2\sqrt{u}}$, όπου $u > 0$ |
| $e^{u}$               | $e^{u} \cdot u'$                      |
| $\ln u$               | $\dfrac{u'}{u}$, όπου $u > 0$         |
| $\eta\mu u$           | $\sigma\upsilon\nu u \cdot u'$        |
| $\sigma\upsilon\nu u$ | $-\eta\mu u \cdot u'$                 |

Όταν οι στρώσεις είναι περισσότερες από δύο, ξεφλουδίζεις από έξω προς τα μέσα, και κάθε στρώση αφήνει έναν παράγοντα. Η $\eta\mu^2(3x)$ είναι τετράγωνο, μέσα ημίτονο, μέσα $3x$:

$$
\big(\eta\mu^2(3x)\big)' = 2\eta\mu(3x) \cdot \sigma\upsilon\nu(3x) \cdot 3
$$

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η εσωτερική παράγωγος ως πολλαπλασιαστής*

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο λάθη κοστίζουν τις περισσότερες μονάδες:
>
> - **Ξεχασμένη εσωτερική παράγωγος.** Κάθε φορά που μέσα σε παρένθεση υπάρχει κάτι πιο σύνθετο από σκέτο $x$, υπάρχει και παράγοντας που πολλαπλασιάζει.
> - **Λάθος σημείο.** Στην $\big(f(x^2)\big)' = f'(x^2) \cdot 2x$ η $f'$ υπολογίζεται στο $x^2$. Στο $x = 2$ χρειάζεσαι το $f'(4)$, όχι το $f'(2)$.

## Τρεις τύποι που βγαίνουν από την αλυσίδα

**Εκθετική με βάση $\alpha > 0$.** Γράφεις $\alpha^x = e^{x \ln \alpha}$ και η αλυσίδα φέρνει μπροστά το $\ln \alpha$:

$$
(\alpha^x)' = e^{x\ln\alpha} \cdot \ln \alpha = \alpha^x \ln \alpha
$$

**Δύναμη με πραγματικό εκθέτη.** Για $x > 0$, $x^{\alpha} = e^{\alpha \ln x}$, οπότε $(x^{\alpha})' = e^{\alpha\ln x} \cdot \dfrac{\alpha}{x} = \alpha x^{\alpha - 1}$. Ο τύπος θέλει $x > 0$, γιατί εκεί ορίζεται ο λογάριθμος.

**Ο $\ln \lvert x \rvert$.** Για $x > 0$ είναι ο $\ln x$, με παράγωγο $\dfrac{1}{x}$. Για $x < 0$ είναι ο $\ln(-x)$, και η αλυσίδα δίνει $\dfrac{-1}{-x} = \dfrac{1}{x}$. Άρα

$$
(\ln \lvert x \rvert)' = \frac{1}{x}, \quad x \neq 0
$$

και γενικά $(\ln \lvert u \rvert)' = \dfrac{u'}{u}$ όπου $u \neq 0$.

> **Πρόσεχε**
>
> Μην μπερδεύεις τη **μεταβλητή βάση** με τον **μεταβλητό εκθέτη**. Στην $x^3$ κατεβάζεις τον εκθέτη: $3x^2$. Στην $3^x$ ο εκθέτης δεν κατεβαίνει: $(3^x)' = 3^x \ln 3$, **όχι** $x \cdot 3^{x-1}$.

## Όταν μεταβάλλονται βάση και εκθέτης

Η $x^x$ δεν είναι ούτε $x^{\alpha}$ ούτε $\alpha^x$. Ο τρόπος είναι ένας: για $f(x) > 0$,

$$
f(x)^{g(x)} = e^{g(x) \ln f(x)}
$$

και τώρα έχεις σύνθετη με εξωτερική την $e^u$ και εσωτερική τη $u = g(x)\ln f(x)$, που είναι γινόμενο.

> **Κλειδί**
>
> Μην αποστηθίσεις τύπο για την $\left(f^{g}\right)'$. Αποστήθισε τη **μετατροπή** $f^{g} = e^{g \ln f}$, με τη συνθήκη $f > 0$ γραμμένη. Τα υπόλοιπα είναι κανόνες που ήδη ξέρεις, και ο βαθμολογητής θέλει να δει τη μετατροπή στο γραπτό.

## Παραγώγιση χωρίς τύπο

Στα θέματα Γ και Δ η $f$ συνήθως **δεν δίνεται**: ξέρεις μόνο ότι είναι παραγωγίσιμη και ότι ικανοποιεί μια σχέση. Η αλυσίδα δουλεύει κανονικά:

$$
\begin{aligned}
\left(f^2(x)\right)' &= 2 f(x) f'(x) \\
\left(f(2x)\right)' &= 2 f'(2x) \\
\left(e^{f(x)}\right)' &= e^{f(x)} f'(x) \\
\left(\ln f(x)\right)' &= \frac{f'(x)}{f(x)}, \quad f(x) > 0
\end{aligned}
$$

Η μέθοδος:

1. Βεβαιώνεσαι ότι η σχέση ισχύει **για κάθε $x$** σε διάστημα. Τότε τα δύο μέλη είναι η ίδια συνάρτηση και έχουν ίδια παράγωγο.
2. Παραγωγίζεις τα δύο μέλη, με αλυσίδα όπου η $f$ είναι μέσα σε κάτι.
3. **Μετά** βάζεις τιμή στο $x$. Τις τιμές της $f$ που χρειάζεσαι τις παίρνεις από την αρχική σχέση.

> **Πρόσεχε**
>
> Από το $f(1) = 2$ δεν βγαίνει $f'(1) = 0$. Το $f(1)$ είναι αριθμός, και η ισότητα δύο αριθμών δεν λέει τίποτα για την κλίση. Παραγωγίζεις μόνο ισότητα συναρτήσεων.

## Αναγνώριση παραγώγου

Οι κανόνες διαβάζονται και ανάποδα. Βλέπεις μια παράσταση με $f$ και $f'$ και αναγνωρίζεις ποιας συνάρτησης είναι παράγωγος:

| Βλέπεις                         | Είναι η παράγωγος της    |
| ------------------------------- | ------------------------ |
| $f'(x) g(x) + f(x) g'(x)$       | $f(x) g(x)$              |
| $x f'(x) + f(x)$                | $x f(x)$                 |
| $2 f(x) f'(x)$                  | $f^2(x)$                 |
| $\dfrac{f'(x)}{f(x)}$           | $\ln \lvert f(x) \rvert$ |
| $e^x \big(f'(x) + f(x)\big)$    | $e^x f(x)$               |
| $e^{-x} \big(f'(x) - f(x)\big)$ | $e^{-x} f(x)$            |
| $\dfrac{x f'(x) - f(x)}{x^2}$   | $\dfrac{f(x)}{x}$        |

Η σχέση $f'(x) + f(x) = 0$ δεν μοιάζει με παράγωγο. Αν όμως πολλαπλασιάσεις με $e^x$, γίνεται $\left(e^x f(x)\right)' = 0$.

> **Κλειδί**
>
> Ο **παράγοντας που λείπει** είναι πάντα θετικός και δεν αλλάζει την ισότητα: $e^x$, $e^{-x}$ ή $\dfrac{1}{x^2}$. Τον πολλαπλασιάζεις, και μια σχέση ανάμεσα σε $f$ και $f'$ γίνεται «η παράγωγος μιας συνάρτησης ισούται με κάτι γνωστό».
>
> Τι κάνεις μετά το λέει η ενότητα «Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής»: συνάρτηση με μηδενική παράγωγο σε διάστημα είναι σταθερή.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Παραγώγισε την \$f(x) = (3x^2 - 1)^5\$

1. **Δομή:** σύνθετη. Εξωτερική η ύψωση στην πέμπτη, εσωτερική η $g(x) = 3x^2 - 1$. Το ανάπτυγμα θα ήταν πολυώνυμο δέκατου βαθμού.
2. **Εξωτερική, με την εσωτερική ανέπαφη:** $5(3x^2 - 1)^4$. **Επί την εσωτερική:** $g'(x) = 6x$.
3. $f'(x) = 30x(3x^2-1)^4$

   **Έλεγχος:** η $f$ έχει βαθμό $10$, η $f'$ πρέπει να έχει $9$. Πράγματι, $1 + 4 \cdot 2 = 9$.

### Παράδειγμα 2: Παραγώγισε την \$f(x) = \ln(x^2 + 1)\$ και βρες πού μηδενίζεται η \$f'\$

1. Το $x^2 + 1 > 0$ για κάθε $x$, οπότε το πεδίο ορισμού είναι το $\mathbb{R}$. Εξωτερική ο λογάριθμος, εσωτερική η $x^2 + 1$.
2. $f'(x) = \dfrac{(x^2+1)'}{x^2+1} = \dfrac{2x}{x^2+1}$
3. Ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται ποτέ, άρα $f'(x) = 0 \iff x = 0$.

### Παράδειγμα 3: Παραγώγισε την \$f(x) = x^x\$, για \$x > 0\$, και βρες την \$f'(1)\$

1. **Μετατροπή.** Και η βάση και ο εκθέτης έχουν $x$. Για $x > 0$:

   $f(x) = e^{x \ln x}$
2. **Αλυσίδα.** Η εσωτερική $u = x \ln x$ είναι γινόμενο:

   $u' = \ln x + x \cdot \dfrac{1}{x} = \ln x + 1$
3. $f'(x) = e^{x \ln x} (\ln x + 1) = x^x (\ln x + 1)$

   Στο τέλος **γυρνάς στην αρχική γραφή**. Το $e^{x \ln x}$ ήταν εργαλείο, όχι απάντηση.
4. $f'(1) = 1 \cdot (0 + 1) = 1$

### Παράδειγμα 4: Η \$f\$ είναι παραγωγίσιμη στο \$\mathbb{R}\$ και \$f^3(x) + f(x) = x\$ για κάθε \$x\$. Βρες τα \$f'(0)\$ και \$f'(2)\$

1. **Πρώτα οι τιμές.** Για $x = 0$: $f(0)\big(f^2(0) + 1\big) = 0$, και η παρένθεση είναι θετική, άρα $f(0) = 0$.

   Για $x = 2$: το $t = f(2)$ λύνει την $t^3 + t - 2 = (t - 1)(t^2 + t + 2) = 0$. Το τριώνυμο έχει διακρίνουσα $-7 < 0$, άρα $f(2) = 1$.
2. **Παραγωγίζω τα δύο μέλη**, αφού η σχέση ισχύει για κάθε $x$:

   $3 f^2(x) f'(x) + f'(x) = 1$, δηλαδή $f'(x)\big(3 f^2(x) + 1\big) = 1$
3. Η παρένθεση είναι τουλάχιστον $1$, οπότε $f'(x) = \dfrac{1}{3 f^2(x) + 1}$.

   $f'(0) = 1$ και $f'(2) = \dfrac{1}{4}$. Τον τύπο της $f$ δεν τον βρήκες ποτέ, και δεν χρειάστηκε.

### Παράδειγμα 5: Η \$f\$ είναι παραγωγίσιμη στο \$\mathbb{R}\$ και \$f(2x) + f(x) = x^2 + 3x\$ για κάθε \$x\$. Βρες τα \$f(0)\$ και \$f'(0)\$

1. Για $x = 0$: $2f(0) = 0$, άρα $f(0) = 0$.
2. **Παραγωγίζω.** Το $f(2x)$ είναι σύνθετη με εσωτερική $2x$:

   $2f'(2x) + f'(x) = 2x + 3$
3. **Μετά** βάζω $x = 0$: $2f'(0) + f'(0) = 3$, άρα $f'(0) = 1$.

   Αν είχες βάλει πρώτα $x = 0$ και μετά παραγώγιζες, θα είχες $2f(0) = 0$, δηλαδή έναν αριθμό, και θα έπαιρνες $0 = 0$.

### Παράδειγμα 6: Η \$f\$ είναι παραγωγίσιμη στο \$(0, +\infty)\$ και \$x f'(x) - f(x) = x^2\$ για κάθε \$x > 0\$. Δείξε ότι η \$g(x) = \dfrac{f(x)}{x} - x\$ έχει \$g'(x) = 0\$

1. **Αναγνώριση.** Το $x f'(x) - f(x)$ είναι ο αριθμητής της $\left(\dfrac{f(x)}{x}\right)'$. Λείπει ο παρονομαστής $x^2$.
2. Διαιρείς τα δύο μέλη με $x^2 > 0$:

   $\dfrac{x f'(x) - f(x)}{x^2} = 1$, δηλαδή $\left(\dfrac{f(x)}{x}\right)' = 1$
3. $g'(x) = \left(\dfrac{f(x)}{x}\right)' - 1 = 1 - 1 = 0$ για κάθε $x > 0$.

   Στην ενότητα «Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής» αυτό θα δώσει $f(x) = x^2 + cx$.

## Ερωτήσεις

1. Πόσο είναι η παράγωγος της $f(x) = \eta\mu(3x)$;
   - $3\sigma\upsilon\nu(3x)$
   - $\sigma\upsilon\nu(3x)$
   - $3\sigma\upsilon\nu x$
   - $-3\sigma\upsilon\nu(3x)$
2. Η $f$ είναι παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$. Πόσο είναι η παράγωγος της $h(x) = f(x^2)$;
   - $2x\,f'(x^2)$
   - $2x\,f'(x)$
   - $f'(x^2)$
   - $f'(2x)$
3. Πόσο είναι η παράγωγος της $f(x) = 3^x$;
   - $3^x \ln 3$
   - $x \cdot 3^{x-1}$
   - $3^x$
   - $\dfrac{3^x}{\ln 3}$
4. Για $x < 0$, πόσο είναι η παράγωγος της $\ln \lvert x \rvert$;
   - $\dfrac{1}{x}$
   - $-\dfrac{1}{x}$
   - $\dfrac{1}{\lvert x \rvert}$
   - δεν ορίζεται
5. Ποιο είναι το πρώτο βήμα για να παραγωγίσεις την $f(x) = x^{\eta\mu x}$, για $x > 0$;
   - Τη γράφεις ως $e^{\eta\mu x \ln x}$
   - Κατεβάζεις τον εκθέτη $\eta\mu x$
   - Τη γράφεις ως $\eta\mu x \cdot \ln x$
   - Τη θεωρείς της μορφής $\alpha^x$
6. Η $f$ είναι παραγωγίσιμη. Πόσο είναι η παράγωγος της $f^2(x)$;
   - $2 f(x) f'(x)$
   - $2 f(x)$
   - $\big(f'(x)\big)^2$
   - $2 f'(x)$
7. Σε ποια περίπτωση επιτρέπεται να παραγωγίσεις τα δύο μέλη μιας ισότητας με την $f$;
   - Όταν ισχύει για κάθε $x$ ενός διαστήματος
   - Όταν ισχύει σε ένα συγκεκριμένο $x_0$
   - Μόνο όταν η $f$ είναι πολυωνυμική
   - Όταν τα δύο μέλη έχουν ίδιο πρόσημο
8. Η παράσταση $e^x \big(f'(x) + f(x)\big)$ είναι η παράγωγος ποιας συνάρτησης;
   - $e^x f(x)$
   - $e^x f'(x)$
   - $e^{-x} f(x)$
   - $e^x + f(x)$
9. Η $f$ είναι παραγωγίσιμη με $f(x) > 0$. Η $\dfrac{f'(x)}{f(x)}$ είναι η παράγωγος ποιας συνάρτησης;
   - $\ln f(x)$
   - $\dfrac{1}{f(x)}$
   - $e^{f(x)}$
   - $\ln f'(x)$
10. Η $f$ ικανοποιεί $f'(x) - f(x) = 0$ για κάθε $x$. Με ποιον παράγοντα πολλαπλασιάζεις για να γίνει παράγωγος γινομένου;
   - Με $e^{-x}$, και γίνεται $\left(e^{-x} f(x)\right)' = 0$
   - Με $e^{x}$, και γίνεται $\left(e^{x} f(x)\right)' = 0$
   - Με $x$, και γίνεται $\left(x f(x)\right)' = 0$
   - Με $\dfrac{1}{x^2}$, και γίνεται $\left(\dfrac{f(x)}{x}\right)' = 0$

## Ασκήσεις

1. Παραγώγισε την $f(x) = e^{2x} + (x^2 + 1)^3$.
2. Παραγώγισε την $f(x) = \sigma\upsilon\nu^3(2x)$.
3. Παραγώγισε την $f(x) = 3^{x^2} + \ln \lvert x^2 - 4 \rvert$, για $x \neq \pm 2$.
4. Δίνεται η $f(x) = x^{\ln x}$, για $x > 0$.
   α) Γράψε την $f$ ως δύναμη του $e$.
   β) Βρες την $f'(x)$.
   γ) Υπολόγισε την $f'(e)$.
5. Δείξε ότι η $f(x) = \ln\left(x + \sqrt{x^2 + 1}\right)$ ορίζεται στο $\mathbb{R}$ και βρες την $f'(x)$ στην απλούστερη μορφή της.
6. Η $f$ είναι παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$ και ισχύουν $f(1) = 2$, $f'(1) = -1$, $f(2) = 1$, $f'(2) = 3$.
   α) Για την $g(x) = f(2x)$, βρες την $g'(1)$.
   β) Για την $h(x) = f^3(x)$, βρες την $h'(2)$.
   γ) Για την $k(x) = f\big(f(x)\big)$, βρες την $k'(2)$.
   δ) Για την $m(x) = \dfrac{f(x)}{x}$, βρες την $m'(2)$.
7. Η $f$ είναι δύο φορές παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$ και $e^{f(x)} + f(x) = x + 1$ για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
   α) Βρες την τιμή $f(0)$.
   β) Έκφρασε την $f'(x)$ με τη βοήθεια της $f(x)$.
   γ) Υπολόγισε την $f'(0)$.
   δ) Υπολόγισε την $f''(0)$.
8. Σε καθένα από τα παρακάτω η $f$ είναι παραγωγίσιμη στο $\mathbb{R}$ και ικανοποιεί τη σχέση που δίνεται για κάθε $x \in \mathbb{R}$.
   α) Αν $f'(x) + f(x) = e^{-x}$, δείξε ότι η $g(x) = e^x f(x) - x$ έχει $g'(x) = 0$.
   β) Αν $f(x) > 0$ και $f'(x) = 2x f(x)$, δείξε ότι η $h(x) = \ln f(x) - x^2$ έχει $h'(x) = 0$.
   γ) Αν $x f'(x) + f(x) = 2x$, βρες συνάρτηση $k$ με $k'(x) = 0$ που περιέχει την $f$.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/math-or/chain-rule
