# XXXIII. Καιρός για ανασυγκρότηση

> Το γερουνδιακό, η παθητική περιφραστική συζυγία και το ποιητικό αίτιο.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/time-to-rebuild

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα του Pro Marcello και να αναγνωρίζεις τα γερουνδιακά του.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις το γερουνδιακό κάθε συζυγίας και την παθητική περιφραστική συζυγία σε όλους τους χρόνους.
- Να ξεχωρίζεις την προσωπική από την απρόσωπη σύνταξη της περιφραστικής και να βρίσκεις το ποιητικό αίτιο.
- Να μετατρέπεις το debeo με απαρέμφατο σε παθητική περιφραστική συζυγία και αντίστροφα.

## Το πλαίσιο

Ο Μάρκος Κλαύδιος Μάρκελλος ήταν πολιτικός αντίπαλος του Ιουλίου Καίσαρα και
μετά τα Φάρσαλα (48 π.Χ.) έζησε αυτοεξόριστος στη Μυτιλήνη. Το 46 π.Χ. ο
Καίσαρας του επέτρεψε να γυρίσει, και ο Κικέρων τον ευχαρίστησε στη Σύγκλητο
με τον λόγο *Pro Marcello*. Στο απόσπασμα ο Κικέρων μιλάει κατευθείαν στον
Καίσαρα: ο εμφύλιος γκρέμισε την πολιτεία, και μόνο εκείνος μπορεί να την
ξαναστήσει. Η πρόταση παίρνει τη μορφή ενός καταλόγου από «πρέπει», και γι'
αυτό το κείμενο είναι γεμάτο γερουνδιακά.

## Το κείμενο

> Omnia sunt excitanda tibi uni, C. Caesar, quae iacēre sentis perculsa atque
> prostrāta impetu belli ipsīus, quod necesse fuit: constituenda iudicia,
> revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles; omnia quae
> dilapsa iam diffluxērunt, sevēris legibus vincienda sunt. In tanto civīli
> bello, in tanto ardōre animōrum et armōrum, quassāta res publica multa
> perdidit et ornamenta dignitātis et praesidia stabilitātis suae; multaque
> uterque dux fēcit armātus, quae idem togātus fieri prohibuisset. Quare
> subveniendum reipublicae est et omnia nunc belli vulnera tibi sananda sunt,
> quibus praeter te medēri nemo potest.
>
> Κικέρων, *Pro Marcello* 23–24 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση
πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

| Λατινικά                                                                                                                                                | Μετάφραση                                                                                                                                                                           |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Omnia sunt excitanda tibi uni, C. Caesar, quae iacēre sentis perculsa atque prostrāta impetu belli ipsīus, quod necesse fuit:                           | Όλα πρέπει να ανασυγκροτηθούν από σένα μόνο, Γάιε Καίσαρα, όσα αισθάνεσαι ότι κείτονται ανατραπεί και καταλυμένα από τη λαίλαπα του ίδιου του πολέμου, πράγμα που ήταν αναπόφευκτο: |
| constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles;                                                                      | πρέπει να αναδιοργανωθούν τα δικαστήρια, να αποκατασταθεί η εμπορική πίστη, να χαλιναγωγηθούν τα πάθη, να αυξηθούν οι απόγονοι (ο πληθυσμός)·                                       |
| omnia quae dilapsa iam diffluxērunt, sevēris legibus vincienda sunt.                                                                                    | όλα όσα, αφού κατέρρευσαν, έχουν πια διαλυθεί, πρέπει να στερεωθούν με αυστηρούς νόμους.                                                                                            |
| In tanto civīli bello, in tanto ardōre animōrum et armōrum, quassāta res publica multa perdidit et ornamenta dignitātis et praesidia stabilitātis suae; | Σε τόσο μεγάλο εμφύλιο πόλεμο, σε τόσο μεγάλο πάθος ψυχών και όπλων, η ρημαγμένη πολιτεία έχασε πολλά, και τα στολίδια του κύρους της και τα στηρίγματα της σταθερότητάς της·       |
| multaque uterque dux fēcit armātus, quae idem togātus fieri prohibuisset.                                                                               | και πολλά έκανε ο καθένας από τους δύο αρχηγούς στον πόλεμο, τα οποία ο ίδιος στην ειρήνη θα είχε εμποδίσει να γίνουν.                                                              |
| Quare subveniendum reipublicae est                                                                                                                      | Επομένως πρέπει να βοηθηθεί η πολιτεία                                                                                                                                              |
| et omnia nunc belli vulnera tibi sananda sunt, quibus praeter te medēri nemo potest.                                                                    | και όλες οι πληγές του πολέμου πρέπει τώρα να θεραπευτούν από σένα, τις οποίες κανείς εκτός από σένα δεν μπορεί να γιατρέψει.                                                       |

Το *armātus* και το *togātus* σημαίνουν κατά λέξη «ένοπλος» και
«τηβεννοφόρος»: η τήβεννος (toga) ήταν το ένδυμα του πολίτη στην ειρήνη. Ο
Κικέρων εννοεί τον Καίσαρα και τον Πομπήιο.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                | Σημασία                                          |
| --------------------------------------------------- | ------------------------------------------------ |
| excito, excitāvi, excitātum, excitāre, 1            | ανασυγκροτώ, αποκαθιστώ                          |
| iaceo, iacui, iacēre, 2                             | κείτομαι                                         |
| sentio, sensi, sensum, sentīre, 4                   | αισθάνομαι, καταλαβαίνω                          |
| percello, perculi, perculsum, percellĕre, 3         | ανατρέπω                                         |
| prosterno, prostrāvi, prostrātum, prosternĕre, 3    | ρίχνω κάτω, καταλύω                              |
| impetus, -us (αρσ.)                                 | ορμή· *impetu belli*: από τη λαίλαπα του πολέμου |
| constituo, constitui, constitūtum, constituĕre, 3   | αναδιοργανώνω                                    |
| iudicium, -ii (ουδ.)                                | δικαστήριο, δικαιοσύνη                           |
| revoco, revocāvi, revocātum, revocāre, 1            | ανακαλώ, αποκαθιστώ                              |
| fides, fidei (θηλ.)                                 | (εδώ) η εμπορική πίστη                           |
| comprimo, compressi, compressum, comprimĕre, 3      | περιορίζω, χαλιναγωγώ                            |
| libīdo, -inis (θηλ.)                                | πάθος                                            |
| propāgo, propagāvi, propagātum, propagāre, 1        | διαιωνίζω, αυξάνω                                |
| suboles, -is (θηλ.)                                 | οι απόγονοι                                      |
| dilābor, dilapsus sum, dilābi, 3 (αποθ.)            | καταρρέω                                         |
| diffluo, diffluxi, diffluĕre, 3                     | διαλύομαι                                        |
| vincio, vinxi, vinctum, vincīre, 4                  | δένω, στερεώνω                                   |
| perdo, perdidi, perditum, perdĕre, 3                | χάνω                                             |
| prohibeo, prohibui, prohibitum, prohibēre, 2        | εμποδίζω                                         |
| uterque, utraque, utrumque                          | ο καθένας από τους δύο                           |
| subvenio, subvēni, subventum, subvenīre, 4 (+ δοτ.) | βοηθώ                                            |
| sano, sanāvi, sanātum, sanāre, 1                    | θεραπεύω                                         |
| medeor, medēri, 2 (αποθ., + δοτ.)                   | γιατρεύω                                         |

## Γραμματική: το γερουνδιακό

Το **γερουνδιακό** είναι **ρηματικό επίθετο με παθητική σημασία**: *revocandus*
\= αυτός που πρέπει να αποκατασταθεί. Αντιστοιχεί στα ρηματικά επίθετα της
αρχαίας ελληνικής σε **-τέος** (διαβατέος ὁ ποταμός).

**Σχηματισμός.** Ενεστωτικό θέμα και **-ndus, -nda, -ndum**. Η γ΄ και η δ΄
συζυγία παίρνουν πριν από την κατάληξη ένα **-e-**.

| Συζυγία   | Ρήμα      | Γερουνδιακό             |
| --------- | --------- | ----------------------- |
| α΄        | excito    | excita-ndus, -a, -um    |
| β΄        | deleo     | dele-ndus, -a, -um      |
| γ΄        | constituo | constitu-endus, -a, -um |
| γ΄ σε -io | capio     | capi-endus, -a, -um     |
| δ΄        | vincio    | vinci-endus, -a, -um    |

Γερουνδιακό έχουν και τα **αποθετικά**, και εκεί η σημασία του είναι παθητική:
*imitor* → *imitandus* (αυτός που πρέπει να μιμηθούμε), *medeor* →
*medendus*.

**Κλίση.** Όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα σε -us, -a, -um (*bonus, bona,
bonum*).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το γερουνδιακό excitandus στον ενικό*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το γερουνδιακό excitandus στον πληθυντικό*

### Η παθητική περιφραστική συζυγία

Γερουνδιακό **και** ένας τύπος του **sum**: η παθητική περιφραστική συζυγία.
Τη μεταφράζουμε με το **«πρέπει να»** και παθητικό ρήμα. Ο χρόνος φαίνεται
μόνο στο sum:

| Τύπος                      | Μετάφραση                               |
| -------------------------- | --------------------------------------- |
| fides revocanda **est**    | η πίστη πρέπει να αποκατασταθεί         |
| fides revocanda **erat**   | η πίστη έπρεπε να αποκατασταθεί         |
| fides revocanda **erit**   | η πίστη θα πρέπει να αποκατασταθεί      |
| fides revocanda **fuit**   | η πίστη έπρεπε να έχει αποκατασταθεί    |
| fides revocanda **fuerat** | η πίστη έπρεπε να είχε αποκατασταθεί    |
| fides revocanda **fuerit** | η πίστη θα πρέπει να έχει αποκατασταθεί |

Στην **υποτακτική**: revocanda sit, revocanda esset, revocanda fuerit,
revocanda fuisset. Στο **απαρέμφατο**: revocandam esse (ενεστώτα), revocandam
fuisse (παρακειμένου): *puto fidem revocandam esse* = νομίζω ότι η πίστη
πρέπει να αποκατασταθεί. Στο απαρέμφατο το γερουνδιακό πηγαίνει σε
**αιτιατική**, γιατί συμφωνεί με το υποκείμενο του απαρεμφάτου.

## Συντακτικό

### Προσωπική και απρόσωπη σύνταξη

> **Κλειδί**
>
> Ρώτα πρώτα **με ποια πτώση** συντάσσεται το ρήμα του γερουνδιακού.
>
> 1. **Μεταβατικό με αιτιατική** (excito, revoco, sano…): **προσωπική
>    σύνταξη**. Το αντικείμενο του ενεργητικού γίνεται **υποκείμενο** του sum,
>    και το γερουνδιακό συμφωνεί μαζί του σε γένος, αριθμό και πτώση, σαν
>    κατηγορούμενο: *omnia sunt excitanda*.
> 2. **Αμετάβατο, ή με άλλη πτώση** (subvenio + δοτ., utor + αφαιρ.):
>    **απρόσωπη σύνταξη**. Το γερουνδιακό μένει στην **ονομαστική ενικού του
>    ουδετέρου** με το *est*, και η πτώση του ρήματος μένει όπως ήταν:
>    *subveniendum **reipublicae** est*.
>
> Το **ποιητικό αίτιο** (από ποιον πρέπει να γίνει) μπαίνει σε **δοτική**:
> *omnia **tibi** sananda sunt*.

Τα γερουνδιακά του κειμένου, ένα ένα:

| Γερουνδιακό         | Ρήμα         | Τύπος            | Σύνταξη                        | Ποιητικό αίτιο   |
| ------------------- | ------------ | ---------------- | ------------------------------ | ---------------- |
| sunt excitanda      | excito, 1    | ονομ. πληθ. ουδ. | προσωπική· υποκ. *omnia*       | *tibi uni*       |
| constituenda (sunt) | constituo, 3 | ονομ. πληθ. ουδ. | προσωπική· υποκ. *iudicia*     | εννοείται *tibi* |
| revocanda (est)     | revoco, 1    | ονομ. εν. θηλ.   | προσωπική· υποκ. *fides*       | εννοείται *tibi* |
| comprimendae (sunt) | comprimo, 3  | ονομ. πληθ. θηλ. | προσωπική· υποκ. *libidines*   | εννοείται *tibi* |
| propaganda (est)    | propago, 1   | ονομ. εν. θηλ.   | προσωπική· υποκ. *suboles*     | εννοείται *tibi* |
| vincienda sunt      | vincio, 4    | ονομ. πληθ. ουδ. | προσωπική· υποκ. *omnia*       | εννοείται *tibi* |
| subveniendum est    | subvenio, 4  | ονομ. εν. ουδ.   | απρόσωπη· αντικ. *reipublicae* | δεν δηλώνεται    |
| sananda sunt        | sano, 1      | ονομ. πληθ. ουδ. | προσωπική· υποκ. *vulnera*     | *tibi*           |

**Η παράλειψη του sum.** Στο *constituenda iudicia, revocanda fides,
comprimendae libidines, propaganda suboles* το sum λείπει τέσσερις φορές, και
κάθε φορά εννοείται σε άλλον αριθμό: *sunt, est, sunt, est*, ανάλογα με το
υποκείμενο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Δύο «πρέπει» του Κικέρωνα*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- **quae iacēre sentis**: το *iacēre* είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του
  *sentis*, με υποκείμενο το *quae* (ετεροπροσωπία). Οι μετοχές *perculsa* και
  *prostrāta* συμφωνούν με το *quae*, και το *impetu* είναι αφαιρετική του
  ποιητικού αιτίου σ' αυτές.
- **sevēris legibus**: αφαιρετική του οργάνου (του μέσου) στο *vincienda sunt*.
- **fieri prohibuisset**: το *fieri* είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του
  *prohibuisset*, με υποκείμενο το *quae* (ετεροπροσωπία). Το *prohibuisset*
  είναι υποτακτική υπερσυντελίκου, του απραγματοποίητου στο παρελθόν: «θα είχε
  εμποδίσει».
- **quibus … medēri nemo potest**: το *quibus* είναι αντικείμενο του *medēri*,
  που συντάσσεται με δοτική· το *medēri* είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο
  του *potest* (ταυτοπροσωπία). Το *praeter te* δηλώνει εξαίρεση.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη δοτική πληθυντικού του «tanto civili bello»· β) την αιτιατική ενικού του «uterque dux»· γ) το γερουνδιακό των prosterno και medeor στο αρσενικό.

1. **α)** Το *tantus* και το *bellum* είναι δευτερόκλιτα (ουδέτερα), το *civīlis*
   τριτόκλιτο επίθετο: δοτική πληθυντικού **tantis civilibus bellis**.
2. **β)** Το *uterque* κλίνεται στο πρώτο μέρος σαν *uter* και κρατά το *-que*
   αμετάβλητο· το *dux, ducis* είναι τριτόκλιτο: **utrumque ducem**.
3. **γ)** *Prosterno* ανήκει στη γ΄ συζυγία, άρα θέμα *prostern-* και *-endus*:
   **prosternendus**. *Medeor* είναι αποθετικό της β΄, θέμα *mede-*:
   **medendus**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «omnia sunt excitanda tibi uni» και «subveniendum reipublicae est»: να μετατραπεί η παθητική περιφραστική συζυγία στο debeo με απαρέμφατο, με υποκείμενο του debeo το tu.

1. **Η πρώτη έχει προσωπική σύνταξη.** Το ποιητικό αίτιο *tibi uni* γίνεται
   υποκείμενο (*tu unus*), το υποκείμενο *omnia* γίνεται αντικείμενο του
   ενεργητικού απαρεμφάτου, και ο χρόνος περνά από το *sunt* στο *debes*: **tu
   unus omnia excitare debes**.
2. **Η δεύτερη έχει απρόσωπη σύνταξη.** Δεν υπάρχει υποκείμενο να γίνει
   αντικείμενο· η δοτική *reipublicae* μένει δοτική, γιατί το *subvenio*
   συντάσσεται έτσι: **tu reipublicae subvenire debes**.
3. **Ανάποδα.** Αν σου ζητηθεί η περιφραστική με ποιητικό αίτιο το *tu* στη
   δεύτερη, το ποιητικό αίτιο **δεν** μπαίνει σε δοτική, για να μη μπερδευτεί
   με τη δοτική του αντικειμένου: **reipublicae a te subveniendum est**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ποιητικό αίτιο με a/ab.** Όταν το ρήμα του γερουνδιακού συντάσσεται ήδη
>   με δοτική (subvenio, medeor, parco, studeo), το ποιητικό αίτιο γράφεται
>   **a/ab + αφαιρετική**: *reipublicae a te subveniendum est*. Δύο δοτικές στη
>   σειρά θα ήταν αμφίσημες.
> - **Η απρόσωπη δεν συμφωνεί.** Στο *subveniendum reipublicae est* μην κάνεις
>   το γερουνδιακό θηλυκό επειδή το *reipublicae* είναι θηλυκό: η απρόσωπη
>   είναι πάντα **-ndum est**.
> - **Γερουνδιακό ή γερούνδιο;** Το γερούνδιο (μάθημα XXXII) δεν έχει
>   ονομαστική. Ένας τύπος σε -ndum με το *est* είναι λοιπόν γερουνδιακό.
> - **Όχι ενεργητική περιφραστική.** Το *excitaturus est* (μετοχή μέλλοντα +
>   sum) σημαίνει «πρόκειται να», όχι «πρέπει να».

> **Θυμήσου**
>
> - Γερουνδιακό: ενεστωτικό θέμα + **-ndus, -nda, -ndum** (γ΄ και δ΄ με -e-:
>   *legendus, audiendus*). Κλίνεται όπως το *bonus, -a, -um*.
> - Παθητική περιφραστική = γερουνδιακό + sum = **«πρέπει να»** + παθητικό.
> - **Προσωπική** σύνταξη με ρήματα που παίρνουν αιτιατική· **απρόσωπη**
>   (-ndum est) με αμετάβατα ή ρήματα με άλλη πτώση.
> - Ποιητικό αίτιο σε **δοτική**· σε **a/ab + αφαιρετική** όταν το ρήμα
>   συντάσσεται με δοτική.
> - Το sum μπορεί να παραλείπεται και να εννοείται σε όποιον τύπο χρειάζεται.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι το γερουνδιακό;
   - Ρηματικό ουσιαστικό με ενεργητική σημασία
   - Ρηματικό επίθετο με παθητική σημασία
   - Μετοχή του μέλλοντα της ενεργητικής φωνής
   - Απαρέμφατο που δηλώνει σκοπό
2. Ποιο είναι το γερουνδιακό του vincio (δ΄ συζυγία);
   - vinciendus
   - vincindus
   - vinctandus
   - vincturus
3. «revocanda fides»: ποιος τύπος του sum εννοείται;
   - sunt
   - esse
   - est
   - erat
4. Γιατί το «subveniendum reipublicae est» έχει απρόσωπη σύνταξη;
   - Γιατί το res publica είναι θηλυκό
   - Γιατί δεν υπάρχει ποιητικό αίτιο
   - Γιατί το est είναι σε ενικό αριθμό
   - Γιατί το subvenio θέλει δοτική
5. «omnia nunc belli vulnera tibi sananda sunt»: πώς αναγνωρίζεται το tibi;
   - Δοτική προσωπική χαριστική στο sananda sunt
   - Ποιητικό αίτιο του γερουνδιακού
   - Αντικείμενο του sananda sunt
   - Δοτική κτητική στο vulnera
6. Πώς μεταφράζεται το «fides revocanda erat»;
   - η πίστη θα πρέπει να αποκατασταθεί
   - η πίστη έπρεπε να είχε αποκατασταθεί
   - η πίστη έπρεπε να αποκατασταθεί
   - η πίστη πρόκειται να αποκατασταθεί
7. «quae iacēre sentis»: πώς αναγνωρίζεται συντακτικά το iacēre;
   - Ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του sentis
   - Τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του sentis
   - Ειδικό απαρέμφατο, υποκείμενο του sentis
   - Τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο του sentis
8. Πώς θα δηλώσεις ποιητικό αίτιο το «tu» στο «subveniendum reipublicae est»;
   - subveniendum reipublicae tibi est
   - subveniendum reipublicae te est
   - reipublicae a te subveniendum est
   - reipublicae tu subveniendum est

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις το γερουνδιακό του comprimo στην ονομαστική ενικού και των τριών γενών.
2. Γράψε το γερουνδιακό των ρημάτων sano, capio και imitor στην ονομαστική ενικού του αρσενικού.
3. Να μετατρέψεις στην παθητική περιφραστική συζυγία, δηλώνοντας και το ποιητικό αίτιο: «Leges severas constituere debemus.»
4. Γράψε το «fides revocanda est» στην υποτακτική παρατατικού, και το γερουνδιακό με το sum στο απαρέμφατο παρακειμένου.
5. Ο Κικέρων θα μπορούσε να είχε γράψει απλούστερα: «Tu vulneribus belli mederi debes.»
   α) Να μετατρέψεις την πρόταση στην παθητική περιφραστική συζυγία, με ποιητικό αίτιο.
   β) Τι σύνταξη έχει η περιφραστική που έγραψες, προσωπική ή απρόσωπη;
   γ) Να τη γράψεις στον παρατατικό.
6. «Puto rem publicam tibi excitandam esse, C. Caesar.» (δικό μας παράδειγμα)
   α) Να αναγνωρίσεις γραμματικά τον τύπο excitandam esse.
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το rem publicam και το tibi.
   γ) Να μετατρέψεις την περιφραστική στο debeo με απαρέμφατο.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/time-to-rebuild
