# XLVIII. Το ελάφι του Σερτωρίου

> Ο πλάγιος λόγος.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/sertorius-deer

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά την ιστορία του ελαφιού του Σερτωρίου (κείμενο XLVIII).
- Να αναγνωρίζεις τον πλάγιο λόγο: ρήμα εξάρτησης, εγκλίσεις, χρόνους, αντωνυμίες και επιρρήματα που αλλάζουν.
- Να μετατρέπεις τον πλάγιο λόγο σε ευθύ και τον ευθύ σε πλάγιο, με σωστή ακολουθία των χρόνων.
- Να σχηματίζεις όλα τα απαρέμφατα ενός ρήματος και να αναγνωρίζεις το σουπίνο σε -u και τα αποθετικά του κειμένου.

## Το πλαίσιο

Ο Σερτώριος, μονόφθαλμος Ρωμαίος στρατηγός και αντίπαλος του Σύλλα, οργάνωσε
γύρω στο 80 π.Χ. μεγάλο μέρος της Ιβηρικής χερσονήσου σε δική του επικράτεια.
Κέρδισε τους ντόπιους με τη γενναιότητα και τη δικαιοσύνη του, αλλά και με την
ικανότητά του να εκμεταλλεύεται τη δεισιδαιμονία τους. Η ιστορία του λευκού
ελαφιού, που τη διηγείται ο Αύλος Γέλλιος (2ος αιώνας μ.Χ.) στις *Αττικές
νύχτες*, δείχνει πώς. Ο Σερτώριος δολοφονήθηκε το 73 ή το 72 π.Χ. από τον
Περπέννα.

## Το κείμενο

> Cerva alba eximiae pulchritūdinis Sertōrio a Lusitāno quodam dono data erat.
> Sertōrius omnibus persuāsit **cervam, instinctam numine Diānae, conloqui
> secum et docēre, quae utilia factu essent**. Si quid durius ei videbātur,
> quod imperandum militibus esset, a cervā **sese monitum esse** praedicābat. Ea
> cerva quodam die fūgit et **perisse** credita est. Cum aliquis Sertōrio
> nuntiavisset **cervam inventam esse**, Sertōrius eum iussit **tacēre**;
> praeterea praecēpit **ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in
> quo ipse cum amīcis futūrus esset**. Postridie eius diēi Sertōrius, admissis
> amīcis in cubiculum suum, dixit eis **visum in somno sibi esse cervam, quae
> perisset, ad se reverti**. Cum cerva, emissa a servo, in cubiculum Sertōrii
> introrupisset, admiratio magna orta est.
>
> Aulus Gellius, *Noctes Atticae* 15.22

Με έντονα είναι τα κομμάτια σε πλάγιο λόγο: έξι φορές μέσα σε λίγες γραμμές,
σχεδόν όλοι οι τρόποι με τους οποίους τα λατινικά μεταφέρουν λόγια άλλου.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικό                                                                                                                                   | Μετάφραση                                                                                                                                                                    |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Cerva alba eximiae pulchritūdinis Sertōrio a Lusitāno quodam dono data erat.                                                               | Ένα λευκό ελάφι εξαιρετικής ομορφιάς είχε δοθεί δώρο στον Σερτώριο από κάποιον Λουζιτανό.                                                                                    |
| Sertōrius omnibus persuāsit cervam, instinctam numine Diānae, conloqui secum et docēre, quae utilia factu essent.                          | Ο Σερτώριος έπεισε όλους ότι το ελάφι, εμπνευσμένο από τη θεία δύναμη της Diana, συνομιλούσε μαζί του και του υποδείκνυε ποια ήταν χρήσιμο να γίνουν.                        |
| Si quid durius ei videbātur, quod imperandum militibus esset, a cervā sese monitum esse praedicābat.                                       | Αν κάτι που έπρεπε να διαταχτεί στους στρατιώτες του φαινόταν κάπως σκληρό, διακήρυσσε ότι είχε συμβουλευτεί από το ελάφι.                                                   |
| Ea cerva quodam die fūgit et perisse credita est.                                                                                          | Αυτό το ελάφι κάποια μέρα έφυγε και πιστεύτηκε ότι είχε χαθεί.                                                                                                               |
| Cum aliquis Sertōrio nuntiavisset cervam inventam esse, Sertōrius eum iussit tacēre;                                                       | Όταν κάποιος ανήγγειλε στον Σερτώριο ότι το ελάφι είχε βρεθεί, ο Σερτώριος τον διέταξε να σωπάσει·                                                                           |
| praeterea praecēpit ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in quo ipse cum amīcis futūrus esset.                               | επιπλέον του έδωσε οδηγίες να το αφήσει ελεύθερο την επόμενη μέρα ξαφνικά σε εκείνο το μέρος όπου θα βρισκόταν ο ίδιος με τους φίλους του.                                   |
| Postridie eius diēi Sertōrius, admissis amīcis in cubiculum suum, dixit eis visum in somno sibi esse cervam, quae perisset, ad se reverti. | Την επόμενη μέρα ο Σερτώριος, αφού δέχτηκε τους φίλους του στην κρεβατοκάμαρά του, τους είπε ότι του φάνηκε στον ύπνο του πως το ελάφι, που είχε χαθεί, επέστρεφε κοντά του. |
| Cum cerva, emissa a servo, in cubiculum Sertōrii introrupisset, admiratio magna orta est.                                                  | Όταν το ελάφι, αφού αφέθηκε ελεύθερο από τον δούλο, όρμησε στην κρεβατοκάμαρα του Σερτωρίου, προκλήθηκε μεγάλη κατάπληξη.                                                    |

Η *Diana* είναι η ρωμαϊκή θεά που ταυτίστηκε με την Άρτεμη· το ελάφι είναι το
ζώο της, και γι' αυτό η ιστορία πείθει. Το *durius* είναι συγκριτικός χωρίς β΄
όρο (απόλυτος): «κάπως σκληρό», «αρκετά σκληρό».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη        | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση                                           | Σημασία                                        |
| ----------- | ---------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| cerva       | cervae (θηλ.)                                                    | ελάφι (θηλυκό)                                 |
| albus       | alba, album                                                      | λευκός                                         |
| eximius     | eximia, eximium                                                  | εξαιρετικός                                    |
| pulchritūdo | pulchritūdinis (θηλ.)                                            | ομορφιά                                        |
| Lusitānus   | Lusitāni (αρσ.)                                                  | Λουζιτανός, κάτοικος της σημερινής Πορτογαλίας |
| persuadeo   | persuāsi, persuāsum, persuadēre, 2                               | πείθω (+ δοτ. και απαρ.: πείθω ότι)            |
| instinguo   | instinxi, instinctum, instinguĕre, 3                             | παρορμώ, εμπνέω                                |
| conloquor   | conlocūtus sum, conloqui, 3 (αποθ.)                              | συνομιλώ                                       |
| doceo       | docui, doctum, docēre, 2                                         | διδάσκω, υποδεικνύω                            |
| utilis      | utile                                                            | χρήσιμος                                       |
| durus       | dura, durum                                                      | σκληρός                                        |
| impero      | 1                                                                | διατάζω (+ δοτ.)                               |
| moneo       | monui, monitum, monēre, 2                                        | συμβουλεύω                                     |
| praedico    | 1                                                                | διακηρύσσω                                     |
| fugio       | fūgi, fugitum, fugĕre, 3                                         | φεύγω                                          |
| pereo       | perii, peritum, perīre (όπως το eo)                              | χάνομαι, πεθαίνω                               |
| credo       | credidi, creditum, credĕre, 3                                    | πιστεύω                                        |
| invenio     | invēni, inventum, invenīre, 4                                    | βρίσκω                                         |
| iubeo       | iussi, iussum, iubēre, 2                                         | διατάζω (+ απαρ.)                              |
| taceo       | tacui, tacitum, tacēre, 2                                        | σωπαίνω                                        |
| praecipio   | praecēpi, praeceptum, praecipĕre, 3                              | καθοδηγώ, δίνω εντολή                          |
| emitto      | emīsi, emissum, emittĕre, 3                                      | αφήνω ελεύθερο                                 |
| admitto     | admīsi, admissum, admittĕre, 3                                   | δέχομαι, αφήνω να περάσει                      |
| cubiculum   | cubiculi (ουδ.)                                                  | κρεβατοκάμαρα                                  |
| revertor    | reverti, reversum, reverti, 3 (αποθ. στους χρόνους του ενεστώτα) | επιστρέφω                                      |
| introrumpo  | introrūpi, introruptum, introrumpĕre, 3                          | εισβάλλω, ορμάω μέσα                           |
| admiratio   | admiratiōnis (θηλ.)                                              | θαυμασμός, κατάπληξη                           |
| orior       | ortus sum, orīri, 4 (αποθ.)                                      | γεννιέμαι, εμφανίζομαι                         |

## Γραμματική: τα απαρέμφατα και το σουπίνο σε -u

**1. Τα απαρέμφατα.** Ο πλάγιος λόγος ζει με απαρέμφατα, και ο χρόνος τους
λέει πότε έγινε κάτι σε σχέση με το ρήμα εξάρτησης. Τα έξι απαρέμφατα του
*invenio*, που το κείμενο έχει στο *inventam esse*:

*Διαδραστικό στη σελίδα: invenio, invēni, inventum, invenīre, 4*

Το *inventam esse* είναι θηλυκό, γιατί υποκείμενό του είναι το *cervam*. Το
*inventum īri* δεν κλίνεται ποτέ.

Στα αποθετικά τα απαρέμφατα έχουν παθητική μορφή και ενεργητική σημασία:
*conloqui* (ενεστώτας), *conlocūtum esse* (παρακείμενος), *conlocutūrum esse*
(μέλλοντας). Το ίδιο το *reverti* του κειμένου είναι απαρέμφατο ενεστώτα του
αποθετικού *revertor*.

**2. Το σουπίνο σε -u.** Το *factu* (από το *facio, feci, factum*) είναι
σουπίνο σε -u: η αφαιρετική ενός ρηματικού ουσιαστικού. Μπαίνει μετά από
επίθετα και δηλώνει **ως προς τι** ισχύει η ιδιότητα: *utilia factu* =
χρήσιμα ως προς το να γίνουν, *facile dictu* = εύκολο να ειπωθεί, *mirabile
visu* = θαυμαστό στη θέα. Συντακτικά είναι **αφαιρετική της αναφοράς**.

## Συντακτικό: ο πλάγιος λόγος

Πλάγιο λόγο έχεις όταν τα λόγια ή οι σκέψεις κάποιου δεν μεταφέρονται ακριβώς
όπως ειπώθηκαν, αλλά **εξαρτώνται** από ένα ρήμα λεκτικό, δοξαστικό ή
ερωτηματικό (*dico, puto, rogo, persuadeo, nuntio, iubeo*) και **αλλάζουν**:
εγκλίσεις, χρόνοι, αντωνυμίες, ορισμένα επιρρήματα.

**Ο βασικός κανόνας:** στον πλάγιο λόγο υπάρχει μόνο **απαρέμφατο** ή
**υποτακτική**. Οριστική και προστακτική δεν μένουν.

| Στον ευθύ λόγο                         | Στον πλάγιο λόγο                                                    | Παράδειγμα (ευθύς → πλάγιος)                        |
| -------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------- |
| **κρίση** (κύρια πρόταση κρίσης)       | **ειδικό απαρέμφατο**                                               | Cerva inventa est. → nuntiavit cervam inventam esse |
| **επιθυμία** (προστακτική, απαγόρευση) | **βουλητική** με ut / nē και υποτακτική, ή απαρέμφατο μετά το iubeo | Tace! → iussit eum tacēre                           |
| **ερώτηση**                            | **πλάγια ερώτηση** με υποτακτική                                    | Ubi est Antōnius? → rogābat ubi esset Antōnius      |
| **δευτερεύουσα** με οριστική           | η ίδια δευτερεύουσα με **υποτακτική**                               | cervam, quae periit → cervam, quae perisset         |

**Οι χρόνοι.** Στο απαρέμφατο: ενεστώτας για το σύγχρονο, παρακείμενος για το
προτερόχρονο, μέλλοντας για το υστερόχρονο. Στην υποτακτική: η ακολουθία των
χρόνων, που ξέρεις.

**Οι αντωνυμίες και τα επιρρήματα.**

| Ευθύς λόγος            | Πλάγιος λόγος                                              |
| ---------------------- | ---------------------------------------------------------- |
| ego, meus (α΄ πρόσωπο) | se, suus (ipse, όταν υπάρχει αντίθεση ή κίνδυνος σύγχυσης) |
| tu, tuus (β΄ πρόσωπο)  | ille, illīus                                               |
| hic, iste              | ille (is)                                                  |
| nunc, hodie, cras      | tunc, illo die, postero die                                |
| hic (εδώ)              | ibi                                                        |

### Ο πλάγιος λόγος του κειμένου, πίσω σε ευθύ

| Πλάγιος λόγος                                                                           | Ρήμα εξάρτησης | Ευθύς λόγος                                                                         |
| --------------------------------------------------------------------------------------- | -------------- | ----------------------------------------------------------------------------------- |
| cervam, instinctam numine Diānae, conloqui secum et docēre, quae utilia factu essent    | persuāsit      | Cerva, instincta numine Diānae, conloquitur mecum et docet, quae utilia factu sunt. |
| a cervā sese monitum esse                                                               | praedicābat    | A cervā monitus sum.                                                                |
| cervam inventam esse                                                                    | nuntiavisset   | Cerva inventa est.                                                                  |
| (eum) tacēre                                                                            | iussit         | Tace!                                                                               |
| ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in quo ipse cum amīcis futūrus esset | praecēpit      | Eam cras repente in eum locum emitte, in quo ego cum amīcis ero.                    |
| visum in somno sibi esse cervam, quae perisset, ad se reverti                           | dixit          | Visum est mihi in somno cervam, quae periit, ad me reverti.                         |

Στην πρώτη γραμμή ακολουθούμε τον ευθύ λόγο που δίνει το ίδιο το βιβλίο στις
ασκήσεις του (*quae utilia factu sunt*), όπου το *quae* διαβάζεται ως αναφορικό:
«όσα είναι χρήσιμα». Αν το διαβάσεις ως πλάγια ερώτηση μετά το *docet*, όπως το
σημειώνει το λεξιλόγιο του βιβλίου, η υποτακτική μένει και στον ευθύ λόγο:
*quae utilia factu sint*.

Πρόσεξε στο πέμπτο το **ipse** αντί για *se*: ο Σερτώριος δίνει εντολή στον
δούλο, και ένα *se* θα μπορούσε να διαβαστεί και για τον δούλο. Το *ipse* λέει
καθαρά «ο ίδιος ο Σερτώριος». Και το *futūrus esset* (υποτακτική της ενεργητικής
περιφραστικής) δίνει το υστερόχρονο, εκεί όπου ο ευθύς λόγος είχε μέλλοντα
*ero*.

> **Κλειδί**
>
> Για να γυρίσεις πλάγιο λόγο σε ευθύ, ρωτάς για κάθε κομμάτι **τι ήταν** στο
> στόμα του ομιλητή:
>
> - **απαρέμφατο** μετά από λεκτικό ή δοξαστικό ρήμα → **κρίση** σε οριστική, με
>   τον χρόνο που δείχνει το απαρέμφατο·
> - **ut / nē** ή απαρέμφατο μετά από ρήμα που διατάζει → **προστακτική**·
> - **υποτακτική** σε δευτερεύουσα → **οριστική**, αν η πρόταση δεν θέλει ούτως ή
>   άλλως υποτακτική·
> - **se, suus** → ego, meus · **ille** → tu ή hic · **postero die** → cras.

### Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου

- **eximiae pulchritūdinis**: γενική της ιδιότητας στο *cerva*.
- **dono**: δοτική του σκοπού (ως δώρο)· *Sertōrio* δοτική προσωπική.
- **quae utilia factu essent**: πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του *docēre*, κατά
  το λεξιλόγιο του βιβλίου (βλ. τη σημείωση κάτω από τον πίνακα του ευθύ λόγου).
- **factu**: σουπίνο σε -u, αφαιρετική της αναφοράς στο *utilia*.
- **quod imperandum militibus esset**: παθητική περιφραστική συζυγία σε
  υποτακτική· *militibus* έμμεσο αντικείμενο του *imperandum esset*.
- **perisse credita est**: προσωπική σύνταξη του *creditur*· το *perisse*,
  απαρέμφατο παρακειμένου, δηλώνει το προτερόχρονο.
- **admissis amīcis**: αφαιρετική απόλυτη, χρονική.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Πώς έπεισε ο Σερτώριος*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: την αιτιατική πληθυντικού του cerva alba· όλα τα απαρέμφατα του iussit· όλα τα απαρέμφατα του orta est.

1. **cerva alba → cervas albas.** Πρωτόκλιτο ουσιαστικό και επίθετο της πρώτης
   κλίσης: αιτιατική πληθυντικού σε -as.
2. **iussit** (iubeo, iussi, iussum, iubēre, 2). Ενεργητική: *iubēre, iussisse,
   iussūrum, -am, -um esse*. Παθητική: *iubēri, iussum, -am, -um esse, iussum
   īri*.
3. **orta est** (orior, ortus sum, orīri, 4). Αποθετικό, άρα μόνο τύποι παθητικής
   μορφής, εκτός από τον μέλλοντα, που παίρνει τη μετοχή μέλλοντα: *orīri, ortum,
   -am, -um esse, oritūrum, -am, -um esse*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να μετατρέψετε σε ευθύ λόγο το «praecēpit ut eam postero die repente in eum locum emitteret, in quo ipse cum amīcis futūrus esset» και να εξηγήσετε τις αλλαγές.

1. **Το ρήμα εξάρτησης.** Το *praecēpit* (έδωσε εντολή) δείχνει ότι ο Σερτώριος
   είπε μια **επιθυμία**. Η βουλητική *ut … emitteret* γίνεται **προστακτική**:
   *emitte!*
2. **Το επίρρημα.** Το *postero die* (την επόμενη μέρα) ήταν, στο στόμα του
   Σερτωρίου, *cras* (αύριο).
3. **Η δευτερεύουσα.** Η αναφορική *in quo … futūrus esset* έχει υποτακτική μόνο
   λόγω πλάγιου λόγου. Στον ευθύ γίνεται οριστική· το *futūrus esset* δηλώνει το
   υστερόχρονο, άρα οριστική μέλλοντα: *ero*.
4. **Η αντωνυμία.** Το *ipse* αναφέρεται στον ομιλητή, οπότε γίνεται *ego*.
   **Ευθύς λόγος:** *Eam cras repente in eum locum emitte, in quo ego cum amīcis
   ero.*

> **Πρόσεχε**
>
> - **persuadeo + απαρέμφατο ≠ persuadeo + ut.** Εδώ (*persuāsit cervam
>   conloqui*) σημαίνει «έπεισε **ότι**», και το απαρέμφατο είναι ειδικό. Στο
>   κείμενο XLV (*persuādet ut deferat*) σημαίνει «πείθει **να**», βουλητική.
> - **Ο χρόνος του απαρεμφάτου δεν είναι χρόνος του παρελθόντος.** Το *conloqui*
>   είναι ενεστώτας γιατί δηλώνει το σύγχρονο με το *persuāsit*, και μεταφράζεται
>   «συνομιλούσε».
> - **reverti και reverti.** Ο ενεστώτας του αποθετικού απαρεμφάτου (*reverti* =
>   να επιστρέφει) και ο ενεργητικός παρακείμενος (*reverti* = επέστρεψα) γράφονται
>   ίδια. Στο κείμενο το *reverti* εξαρτάται από το *visum esse*: απαρέμφατο.
> - **Στον ευθύ λόγο ξαναβάζεις οριστική.** Ένα συχνό λάθος είναι να μείνει η
>   υποτακτική της δευτερεύουσας και στον ευθύ: το *cervam, quae perisset* γίνεται
>   *cervam, quae periit*. Η υποτακτική μένει μόνο όπου τη θέλει η ίδια η πρόταση,
>   όπως στην πλάγια ερώτηση.

## Ερωτήσεις

1. Ποιες εγκλίσεις (και ρηματικοί τύποι) μένουν στον πλάγιο λόγο των λατινικών;
   - Οριστική και απαρέμφατο
   - Υποτακτική και απαρέμφατο
   - Οριστική, υποτακτική και ευκτική
   - Υποτακτική και προστακτική
2. Ποιος είναι ο ευθύς λόγος του «nuntiavisset cervam inventam esse»;
   - Cerva invenitur.
   - Cerva invenietur.
   - Cerva inventa est.
   - Cervam invēni.
3. Το «Sertōrius eum iussit tacēre» στον ευθύ λόγο είναι:
   - Tace!
   - Taceo.
   - Tacēbis.
   - Tacet.
4. Γιατί στο «in quo ipse cum amīcis futūrus esset» γράφεται ipse και όχι se;
   - Το se δεν μπαίνει ποτέ σε αναφορική πρόταση
   - Το ipse είναι το β΄ πρόσωπο του ευθύ λόγου
   - Το futūrus esset θέλει υποκείμενο σε ονομαστική
   - Για να είναι σαφές ότι πρόκειται για τον Σερτώριο
5. Γιατί η αναφορική «quae perisset» εκφέρεται με υποτακτική;
   - Δηλώνει κάτι που μπορεί να μη συνέβη
   - Είναι δευτερεύουσα μέσα σε πλάγιο λόγο
   - Είναι αναφορική τελική πρόταση
   - Εξαρτάται από ρήμα φόβου
6. Τι είναι ο τύπος factu στο «quae utilia factu essent»;
   - Σουπίνο σε -u, αφαιρετική της αναφοράς
   - Σουπίνο σε -um, δηλώνει σκοπό
   - Μετοχή παρακειμένου, συνημμένη στο quae
   - Δοτική ενικού του factum, αντικείμενο
7. Τι σημαίνει το persuāsit στο «Sertōrius omnibus persuāsit cervam conloqui secum»;
   - Έπεισε όλους να συνομιλούν με το ελάφι
   - Έπεισε το ελάφι να συνομιλεί με όλους
   - Έπεισε όλους ότι το ελάφι συνομιλούσε μαζί του
   - Έπεισε όλους ότι συνομιλούσε ο ίδιος με το ελάφι
8. Στον ευθύ λόγο του Σερτωρίου, τι ήταν το «postero die»;
   - hodie
   - cras
   - tunc
   - postridie

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τα τρία απαρέμφατα της ενεργητικής φωνής του emitteret.
2. Γράψε τα τρία απαρέμφατα της παθητικής φωνής του admitto.
3. Να γράψεις σε ευθύ λόγο το «a cervā sese monitum esse praedicābat».
4. Γράψε σε πλάγιο λόγο, εξαρτημένο από το «Servus nuntiavit», την πρόταση «Cervam invēni».
5. «dixit eis visum in somno sibi esse cervam, quae perisset, ad se reverti.»
   α) Από ποιο ρήμα εξαρτάται ο πλάγιος λόγος;
   β) Ποια είναι η συντακτική θέση του cervam;
   γ) Να γράψεις τον ευθύ λόγο.
6. Ο Σερτώριος λέει στους στρατιώτες: «Cerva hodie mecum conloquitur; vos hic manēte!» (δικό μας παράδειγμα)
   α) α΄ Να γράψεις την πρώτη πρόταση σε πλάγιο λόγο, εξαρτημένη από το «Sertorius dixit».
   β) β΄ Να γράψεις τη δεύτερη σε πλάγιο λόγο, εξαρτημένη από το «Sertorius militibus imperavit».
   γ) γ΄ Ποιος χρόνος του απαρεμφάτου μπήκε στο α΄, και τι δηλώνει;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/sertorius-deer
