# XXXIV. Ο Σκιπίωνας ο Αφρικανός και οι λήσταρχοι

> Το σουπίνο και οι τρόποι να εκφραστεί ο σκοπός.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/scipio-and-the-bandits

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το επεισόδιο του Σκιπίωνα με τους λήσταρχους από τον Βαλέριο Μάξιμο.
- Να σχηματίζεις τα δύο σουπίνα, σε -um και σε -u, από τους αρχικούς χρόνους κάθε ρήματος, και των αποθετικών.
- Να αναγνωρίζεις συντακτικά το σουπίνο του σκοπού και το σουπίνο της αναφοράς.
- Να μετατρέπεις ένα σουπίνο σε -um σε τελική πρόταση, γερούνδιο και μετοχή μέλλοντα, και αντίστροφα.

## Το πλαίσιο

Ο Πόπλιος Κορνήλιος Σκιπίων ο Αφρικανός ο πρεσβύτερος νίκησε τον Αννίβα στη
Ζάμα (202 π.Χ.) και έκλεισε τον Β΄ Καρχηδονιακό πόλεμο. Οι πολιτικοί του
αντίπαλοι, με πρώτο τον Κάτωνα, τον πολέμησαν, και τα τελευταία του χρόνια τα
πέρασε αποτραβηγμένος στο κτήμα του στο Λίτερνο της Καμπανίας. Ο Βαλέριος
Μάξιμος, που έγραψε στα χρόνια του Τιβερίου μια συλλογή από αξιομνημόνευτα
έργα και λόγια, διηγείται τι έγινε όταν κάποιοι αρχηγοί ληστών χτύπησαν την
πόρτα του: ο Σκιπίων φοβήθηκε επίθεση, και εκείνοι ήρθαν να τον προσκυνήσουν
σαν θεό.

## Το κείμενο

> Cum Africānus in Literno esset, complūres praedōnum duces forte salutātum ad
> eum venērunt. Tum Scipio, cum se ipsum captum venisse eos existimasset,
> praesidium domesticōrum in tecto conlocāvit. Quod ut praedōnes
> animadvertērunt, abiectis armis ianuae appropinquavērunt et clarā voce
> Scipiōni nuntiavērunt (incredibile audītu!) virtūtem eius admirātum se
> venisse. Haec postquam domestici Scipiōni rettulērunt, is fores reserāri
> eosque intromitti iussit. Praedōnes postes ianuae tamquam sanctum templum
> venerāti sunt et cupide Scipiōnis dextram osculāti sunt. Cum ante vestibulum
> dona posuissent, quae homines deis immortalibus consecrāre solent, domum
> revertērunt.
>
> Βαλέριος Μάξιμος 2.10.2 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                                                  | Μετάφραση                                                                                                                                |
| --------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Cum Africānus in Literno esset, complūres praedōnum duces forte salutātum ad eum venērunt.                | Όταν ο Αφρικανός βρισκόταν στο Λίτερνο, πολλοί αρχηγοί ληστών ήρθαν κατά τύχη σ' αυτόν για να τον χαιρετήσουν.                           |
| Tum Scipio, cum se ipsum captum venisse eos existimasset, praesidium domesticōrum in tecto conlocāvit.    | Τότε ο Σκιπίων, επειδή νόμισε ότι εκείνοι είχαν έρθει για να συλλάβουν τον ίδιο, τοποθέτησε στο σπίτι φρουρά από τους δούλους του.       |
| Quod ut praedōnes animadvertērunt, abiectis armis ianuae appropinquavērunt                                | Μόλις οι ληστές το αντιλήφθηκαν αυτό, πέταξαν τα όπλα και πλησίασαν την πόρτα                                                            |
| et clarā voce Scipiōni nuntiavērunt (incredibile audītu!) virtūtem eius admirātum se venisse.             | και ανήγγειλαν με δυνατή φωνή στον Σκιπίωνα (να το ακούς και να μην το πιστεύεις!) ότι είχαν έρθει για να θαυμάσουν την αρετή του.       |
| Haec postquam domestici Scipiōni rettulērunt, is fores reserāri eosque intromitti iussit.                 | Αφού οι δούλοι μετέφεραν αυτά στον Σκιπίωνα, εκείνος διέταξε να ανοιχτούν οι πόρτες και να τους βάλουν μέσα.                             |
| Praedōnes postes ianuae tamquam sanctum templum venerāti sunt et cupide Scipiōnis dextram osculāti sunt.  | Οι ληστές προσκύνησαν τις παραστάδες της πόρτας σαν ιερό ναό και φίλησαν με πάθος το δεξί χέρι του Σκιπίωνα.                             |
| Cum ante vestibulum dona posuissent, quae homines deis immortalibus consecrāre solent, domum revertērunt. | Αφού άφησαν μπροστά στην είσοδο δώρα, όπως αυτά που συνηθίζουν οι άνθρωποι να αφιερώνουν στους αθάνατους θεούς, γύρισαν στα σπίτια τους. |

Το *abiectis armis* είναι απόλυτη αφαιρετική· κατά λέξη «αφού πετάχτηκαν τα
όπλα». Στη μετάφραση το αποδίδουμε με ρήμα, όπως στο Θέμα Α είναι αποδεκτό.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                                  | Σημασία                                 |
| --------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------- |
| complūres, -ium (ουδ. complūra)                                       | πολλοί                                  |
| praedo, -ōnis (αρσ.)                                                  | ληστής                                  |
| salūto, salutāvi, salutātum, salutāre, 1                              | χαιρετίζω επίσημα                       |
| existimo, existimāvi, existimātum, existimāre, 1                      | νομίζω· *existimasset* = existimavisset |
| capio, cēpi, captum, capĕre, 3                                        | πιάνω, συλλαμβάνω                       |
| domestici, -ōrum (αρσ., πληθ.)                                        | οι δούλοι του σπιτιού                   |
| tectum, -i (ουδ.)                                                     | σπίτι                                   |
| conloco, conlocāvi, conlocātum, conlocāre, 1                          | τοποθετώ                                |
| animadverto, animadverti, animadversum, animadvertĕre, 3              | αντιλαμβάνομαι                          |
| abicio, abiēci, abiectum, abicĕre, 3                                  | πετώ μακριά, καταθέτω                   |
| appropinquo, appropinquāvi, appropinquātum, appropinquāre, 1 (+ δοτ.) | πλησιάζω                                |
| admīror, admirātus sum, admirāri, 1 (αποθ.)                           | θαυμάζω                                 |
| refero, rettuli, relātum, referre                                     | αναφέρω, μεταφέρω                       |
| foris, -is (θηλ.)· συνήθως πληθ. fores, -ium                          | πόρτα                                   |
| resero, reserāvi, reserātum, reserāre, 1                              | ανοίγω                                  |
| intromitto, intromīsi, intromissum, intromittĕre, 3                   | βάζω μέσα                               |
| iubeo, iussi, iussum, iubēre, 2                                       | διατάζω                                 |
| postis, -is (αρσ.)                                                    | παραστάδα                               |
| veneror, venerātus sum, venerāri, 1 (αποθ.)                           | προσκυνώ, λατρεύω                       |
| osculor, osculātus sum, osculāri, 1 (αποθ.)                           | φιλώ                                    |
| pono, posui, positum, ponĕre, 3                                       | τοποθετώ                                |
| soleo, solitus sum, solēre, 2 (ημιαποθ.)                              | συνηθίζω                                |
| revertor, reverti, reversum, reverti, 3 (ημιαποθ.)                    | επιστρέφω                               |

## Γραμματική: το σουπίνο

Το **σουπίνο** είναι **ρηματικό ουσιαστικό**, αρσενικό, της δ΄ κλίσης, με
**δύο μόνο τύπους**: την **αιτιατική σε -um** και την **αφαιρετική σε -u**.
Σχηματίζεται από το θέμα του σουπίνου, δηλαδή τον **τρίτο αρχικό χρόνο**
του ρήματος, που γι' αυτό ακριβώς λέγεται «σουπίνο».

| Ρήμα   | Αρχικοί χρόνοι                | Σε -um    | Σε -u    |
| ------ | ----------------------------- | --------- | -------- |
| amo    | amāvi, amātum, amāre          | amātum    | amātū    |
| deleo  | delēvi, delētum, delēre       | delētum   | delētū   |
| lego   | lēgi, lectum, legĕre          | lectum    | lectū    |
| audio  | audīvi, audītum, audīre       | audītum   | audītū   |
| salūto | salutāvi, salutātum, salutāre | salutātum | salutātū |
| capio  | cēpi, captum, capĕre          | captum    | captū    |

**Τα αποθετικά** έχουν κι αυτά σουπίνο, γιατί η σημασία τους είναι
ενεργητική. Το βρίσκεις από τη μετοχή του παρακειμένου: *admīror, admirātus
sum* → **admirātum, admirātū**.

Στο κείμενο υπάρχουν τέσσερα σουπίνα: *salutātum* (saluto), *captum*
(capio), *admirātum* (admiror), σε -um, και *audītu* (audio), σε -u.

## Συντακτικό

### Τι δηλώνει το καθένα

> **Κλειδί**
>
> - Το **σουπίνο σε -um** δηλώνει **σκοπό**, και μόνο μετά από **ρήματα
>   κίνησης** (eo, venio, mitto, curro): *venērunt salutātum* = ήρθαν για να
>   χαιρετήσουν. Αν το ρήμα του είναι μεταβατικό, παίρνει και **αντικείμενο**:
>   *virtūtem eius admirātum*.
> - Το **σουπίνο σε -u** δηλώνει **αναφορά**, και μόνο μετά από ορισμένα
>   **επίθετα**: facilis, difficilis, iucundus, incredibilis, mirabilis.
>   Συντακτικά είναι **αφαιρετική της αναφοράς**: *incredibile audītu* = απίστευτο
>   ως προς το άκουσμα, «να το ακούς και να μην το πιστεύεις». Είναι
>   στερεότυπο σε λίγα ρήματα: dictu, factu, auditu, visu.

Τα σουπίνα του κειμένου:

| Σουπίνο   | Αναγνώριση                 | Σύνταξη                                         |
| --------- | -------------------------- | ----------------------------------------------- |
| salutātum | σουπίνο σε -um του saluto  | σκοπός στο *venērunt*                           |
| captum    | σουπίνο σε -um του capio   | σκοπός στο *venisse*· αντικείμενο το *se ipsum* |
| admirātum | σουπίνο σε -um του admiror | σκοπός στο *venisse*· αντικείμενο το *virtūtem* |
| audītu    | σουπίνο σε -u του audio    | αφαιρετική της αναφοράς στο *incredibile*       |

### Ο προσδιορισμός του σκοπού

Ο σκοπός μιας κίνησης λέγεται στα λατινικά με πολλούς τρόπους. Η ίδια φράση
του κειμένου, *duces salutātum ad eum venērunt*, μπορεί να γραφτεί:

| Τρόπος                              | Η φράση                                       |
| ----------------------------------- | --------------------------------------------- |
| σουπίνο σε -um                      | duces **salutātum** ad eum venērunt           |
| τελική πρόταση (ut + υποτακτική)    | duces ad eum venērunt, **ut eum salutārent**  |
| τελική αναφορική (qui + υποτακτική) | duces ad eum venērunt, **qui eum salutārent** |
| ad + αιτιατική γερουνδίου           | duces ad eum venērunt **ad salutandum**       |
| γενική γερουνδίου + causā ή gratiā  | duces ad eum venērunt **salutandi causā**     |
| μετοχή μέλλοντα                     | duces **salutatūri** ad eum venērunt          |

Στις τελικές προτάσεις η ακολουθία των χρόνων θέλει **υποτακτική
παρατατικού**, γιατί το *venērunt* είναι ιστορικός χρόνος. Αν το γερούνδιο
πρέπει να πάρει και αντικείμενο, προτιμάται η γερουνδιακή έλξη (*ad eum
salutandum*, *eius salutandi causā*), που θα τη δεις στο μάθημα XLIX.

### Τα δύσκολα σημεία

- **cum se ipsum captum venisse eos existimasset**: ιστορικός cum με
  υποτακτική υπερσυντελίκου (προτερόχρονο στο παρελθόν), με αιτιολογική
  χροιά. Το *venisse* είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του
  *existimasset*, με υποκείμενο το *eos* (ετεροπροσωπία). Το *captum* είναι
  σουπίνο του σκοπού στο *venisse*, και το *se ipsum* αντικείμενό του.
- **virtūtem eius admirātum se venisse**: το *venisse* είναι ειδικό
  απαρέμφατο, αντικείμενο του *nuntiavērunt*. Υποκείμενό του το *se*, γιατί
  είναι το ίδιο πρόσωπο με τους ληστές (ταυτοπροσωπία), που στα λατινικά
  δηλώνεται με αυτοπαθή αντωνυμία σε αιτιατική.
- **Quod ut … animadvertērunt**: το *quod* ισοδυναμεί με *et hoc* και είναι
  αντικείμενο. Το *ut* με οριστική παρακειμένου είναι **χρονικός** σύνδεσμος
  (μόλις), όχι τελικός.
- **fores reserāri eosque intromitti iussit**: δύο τελικά απαρέμφατα,
  αντικείμενα του *iussit*, με υποκείμενα *fores* και *eos* (ετεροπροσωπία).
- **domum**: αιτιατική της κίνησης σε τόπο, χωρίς πρόθεση, όπως πάντα με το
  *domus*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι ανήγγειλαν οι ληστές*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) τα δύο σουπίνα του capio και του admiror· β) τη γενική πληθυντικού των praedo, fores, vestibulum· γ) το απαρέμφατο ενεστώτα του revertērunt.

1. **α)** Από τον τρίτο αρχικό χρόνο: *capio, cēpi, captum* → **captum, captū**.
   Το αποθετικό *admīror* το παίρνει από τη μετοχή *admirātus* → **admirātum,
   admirātū**.
2. **β)** *praedo, -ōnis*, τριτόκλιτο: **praedōnum**. *fores, -ium*,
   ισοσύλλαβο τριτόκλιτο: **forium**. *vestibulum, -i*, δευτερόκλιτο ουδέτερο:
   **vestibulōrum**.
3. **γ)** Το *revertor* είναι ημιαποθετικό: ενεστώτας με παθητικούς τύπους,
   παρακείμενος με ενεργητικούς (*revertērunt*). Απαρέμφατο ενεστώτα:
   **reverti**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «Tum Scipio, cum se ipsum captum venisse eos existimasset…»: να αντικατασταθεί το σουπίνο από τελική πρόταση.

1. **Ποιος κάνει τον σκοπό.** Θα συλλάμβαναν οι ληστές (το υποκείμενο του
   *venisse*, το *eos*). Άρα το ρήμα της τελικής είναι σε γ΄ πληθυντικό.
2. **Ποιον θα συλλάμβαναν.** Τον Σκιπίωνα, το υποκείμενο του *existimasset*,
   δηλαδή του ρήματος από το οποίο εξαρτάται όλη η φράση. Μένει πλάγια
   αυτοπάθεια: **se ipsum**.
3. **Η ακολουθία.** Η τελική εξαρτάται από το απαρέμφατο *venisse*, που
   εξαρτάται από το *existimasset*, ιστορικό χρόνο. Άρα υποτακτική παρατατικού:
   **cum eos venisse, ut se ipsum caperent, existimasset**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Το captum δεν είναι μετοχή.** Στο *se ipsum captum venisse* το *captum*
>   μοιάζει να συμφωνεί με το *se ipsum*, αλλά είναι σουπίνο: «ήρθαν για να τον
>   συλλάβουν», όχι «τον συλλαβόντα». Ο έλεγχος: υπάρχει ρήμα κίνησης δίπλα
>   του (*venisse*).
> - **Σουπίνο σε -um μόνο με ρήματα κίνησης.** Με άλλο ρήμα, ο σκοπός θέλει
>   τελική πρόταση ή γερούνδιο.
> - **eius, όχι suam.** Στο *virtūtem eius* η αρετή είναι του Σκιπίωνα, όχι του
>   υποκειμένου (των ληστών). Γι' αυτό *eius* και όχι κτητική αυτοπαθής.
> - **Άρνηση δεν παίρνει.** Ένας αρνητικός σκοπός (για να μην) γράφεται μόνο με
>   τελική πρόταση: *nē*.

> **Θυμήσου**
>
> - Σουπίνο: ρηματικό ουσιαστικό, μόνο **-um** και **-u**, από τον τρίτο
>   αρχικό χρόνο. Έχουν και τα αποθετικά.
> - **-um**: σκοπός με ρήματα κίνησης, μπορεί να πάρει αντικείμενο.
> - **-u**: αφαιρετική της αναφοράς με επίθετα (facilis, incredibilis,
>   mirabilis…).
> - Ο σκοπός αλλιώς: ut / qui + υποτακτική, ad + γερούνδιο, γερούνδιο +
>   causā, μετοχή μέλλοντα.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι το σουπίνο;
   - Ρηματικό επίθετο σε τρία γένη
   - Ρηματικό ουσιαστικό με δύο τύπους
   - Μετοχή του παρακειμένου σε -um
   - Απαρέμφατο που δηλώνει μόνο σκοπό
2. Ποιο είναι το σουπίνο σε -um του veneror;
   - venerandum
   - venerātu
   - veneratūrum
   - venerātum
3. «incredibile audītu!»: πώς αναγνωρίζεται συντακτικά το audītu;
   - Αφαιρετική της αναφοράς στο incredibile
   - Αφαιρετική του τρόπου στο incredibile
   - Σουπίνο του σκοπού στο nuntiavērunt
   - Αφαιρετική του μέσου στο επίθετο incredibile
4. «se ipsum captum venisse eos existimasset»: πώς μεταφράζεται το captum venisse;
   - ότι είχαν έρθει αιχμάλωτοι
   - ότι είχαν έρθει για να συλλάβουν
   - ότι είχαν έρθει για να τον συλλάβουν
   - ότι αυτός είχε ήδη συλληφθεί όταν ήρθαν
5. Ποια τελική πρόταση αντικαθιστά σωστά το σουπίνο στο «praedones salutatum venerunt»;
   - ut eum salutent
   - ut eum salutarent
   - ut eum salutaverint
   - ut eum salutaverant
6. «Quod ut praedōnes animadvertērunt»: τι είναι εδώ το ut;
   - Τελικός σύνδεσμος (για να)
   - Συμπερασματικός σύνδεσμος (ώστε)
   - Χρονικός σύνδεσμος (μόλις)
   - Βουλητικός σύνδεσμος (να)
7. «domum revertērunt»: τι δηλώνει το domum;
   - Αντικείμενο του revertērunt
   - Κίνηση σε τόπο, χωρίς πρόθεση
   - Στάση σε τόπο, χωρίς πρόθεση
   - Σουπίνο του σκοπού στο revertērunt
8. «is fores reserāri eosque intromitti iussit»: ποιο είναι το υποκείμενο του intromitti;
   - is
   - fores
   - domestici
   - eos

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τα δύο σουπίνα του video και του dico.
2. Γράψε τα δύο σουπίνα των ρημάτων facio και osculor.
3. Να αντικαταστήσεις το εμπρόθετο γερούνδιο με σουπίνο: «Milites in castra venerunt ad dormiendum.»
4. Αντικατάστησε το σουπίνο με τελική πρόταση: «Legati ad Scipionem veniunt pacem petitum» (δικό μας παράδειγμα).
5. «Amici Liternum venerunt Scipionem visum.» (δικό μας παράδειγμα)
   α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το visum.
   β) Να αντικαταστήσεις το σουπίνο με τελική αναφορική πρόταση.
   γ) Να αντικαταστήσεις το σουπίνο με μετοχή μέλλοντα.
6. «Praedones Scipioni nuntiaverunt virtutem eius admiratum se venisse.»
   α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το se και το virtutem.
   β) Να αντικαταστήσεις το σουπίνο με τελική πρόταση.
   γ) Να αντικαταστήσεις το σουπίνο με μετοχή μέλλοντα.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/scipio-and-the-bandits
