# Η ρωμαϊκή λογοτεχνία ως τον Αύγουστο

> Η λατινική γλώσσα, οι εποχές της λογοτεχνίας, ο Κικέρων και οι Αυγούστειοι χρόνοι.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/roman-literature

## Τι θα μάθεις

- Να εξηγείς από πού προέρχεται η λατινική γλώσσα και σε τι οφείλονται οι ομοιότητές της με την ελληνική.
- Να περιγράφεις πώς γεννήθηκε η ρωμαϊκή λογοτεχνία το 240 π.Χ. και να ονομάζεις τις εποχές της.
- Να αναλύεις τα γενικά χαρακτηριστικά της: imitatio και aemulatio, ανάμειξη προτύπων, ανάποδη ωρίμανση των ειδών, ρωμαϊκές αξίες.
- Να αντιστοιχίζεις τους κύριους συγγραφείς της προκλασικής εποχής, των χρόνων του Κικέρωνα και των αυγούστειων χρόνων με τα είδη και τα έργα τους.

## Γιατί ξεκινάμε από τη λογοτεχνία

Τα κείμενα που θα μεταφράσεις φέτος, από τον Καίσαρα ως τον Σουητώνιο, ανήκουν
σε μια λογοτεχνία με μεγάλη ιστορία. Στις εξετάσεις η θεωρία αυτή δεν
μπαίνει ως χωριστό θέμα, αλλά σε βοηθά να ξέρεις **ποιος γράφει**, **σε ποια
εποχή** και **με ποιο ελληνικό πρότυπο** στο μυαλό του. Η ενότητα ακολουθεί την
Εισαγωγή του σχολικού βιβλίου ως τον θάνατο του Αυγούστου (14 μ.Χ.).

## Η λατινική γλώσσα

Η λατινική ήταν αρχικά η **διάλεκτος των Λατίνων**, των κατοίκων του
**Λατίου**, της περιοχής όπου βρίσκεται η Ρώμη. Ανήκει, όπως και άλλες
διάλεκτοι της αρχαίας Ιταλίας (η φαλισκική, η οσκο-ουμβρική), στην
**ινδοευρωπαϊκή** οικογένεια γλωσσών. Επικράτησε των άλλων καθώς οι Ρωμαίοι
απλώνονταν σε όλη την ιταλική χερσόνησο. Ενδιαφέρον: για όλα τα άλλα έλεγαν
«ρωμαϊκός», για τη γλώσσα τους όμως κράτησαν το «λατινική».

Οι ομοιότητες λατινικής και ελληνικής έχουν **τρεις αιτίες**:

| Αιτία                                                                                               | Παράδειγμα                            |
| --------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------- |
| **Κοινή ινδοευρωπαϊκή καταγωγή**                                                                    | duo – δύο, fero – φέρω, pater – πατήρ |
| **Ελληνικός αποικισμός** στην κεντρική και νότια Ιταλία (από τη Νεάπολη και την Κύμη ως τη Σικελία) | πολιτισμικά και γλωσσικά δάνεια       |
| **Ρωμαϊκή κατάκτηση της ελληνικής Ανατολής**                                                        | νέα επαφή, νέα δάνεια                 |

Το πρώτο μεγάλο δάνειο ήταν το ίδιο το **αλφάβητο**: τον 8ο/7ο αι. π.Χ. οι
Ρωμαίοι πήραν από την **Κύμη** μια παραλλαγή του δυτικού ελληνικού αλφαβήτου.
Το «λατινικό» αλφάβητο, που σήμερα το χρησιμοποιεί όλος ο κόσμος, είναι στην
ουσία ελληνικό.

Η αρχαιότερη λατινική ήταν **λιτή και αγροτική**, όπως ο λαός που τη μιλούσε.
Ως τον 3ο αι. π.Χ. σώζονται ελάχιστα γραπτά, χωρίς λογοτεχνική αξία. Η
συστηματική καλλιέργεια της γλώσσας αρχίζει μετά τη «συνάντηση» με τους
Έλληνες το **240 π.Χ.**

## Η γένεση της ρωμαϊκής λογοτεχνίας

Η ελληνική λογοτεχνία γεννήθηκε από μόνη της· η ρωμαϊκή **όχι**. Είναι η
πρώτη **«παράγωγη»** λογοτεχνία της Ευρώπης: γεννήθηκε κάτω από την επίδραση
της ελληνικής.

Γενέθλια χρονιά της θεωρείται το **240 π.Χ.** Τότε ο **Λίβιος Ανδρόνικος**, Έλληνας
από τον **Τάραντα** που είχε έρθει στη Ρώμη αιχμάλωτος πολέμου, ανεβάζει
παραστάσεις με **ελληνικά έργα διασκευασμένα στα λατινικά**. Μεταφράζει και
την **Οδύσσεια**, σε ένα ντόπιο ιταλικό μέτρο, τον **σατούρνιο στίχο**.

Στη ρίζα λοιπόν της ρωμαϊκής λογοτεχνίας βρίσκονται **ο Όμηρος** και **το
δράμα**. Η σφραγίδα αυτή δεν έφυγε ποτέ: ό,τι έγραψαν αργότερα οι Ρωμαίοι
έμεινε δεμένο με τις ελληνικές πηγές.

> **Κλειδί**
>
> Τρία στοιχεία για τη γένεση, που ζητούνται μαζί:
>
> - **πότε**: 240 π.Χ.
> - **ποιος**: ο Λίβιος Ανδρόνικος, Έλληνας αιχμάλωτος από τον Τάραντα
> - **τι**: διασκευές ελληνικού θεάτρου και μετάφραση της Οδύσσειας σε σατούρνιο
>   στίχο
>
> Από εκεί βγαίνει το κύριο γνώρισμα όλης της ρωμαϊκής λογοτεχνίας: είναι
> δεμένη με την ελληνική.

## Οι εποχές

Παλιότερα η ρωμαϊκή λογοτεχνία χωριζόταν σε «χρυσό» και «αργυρό» αιώνα. Η
διαίρεση αυτή θεωρείται σήμερα **αντιεπιστημονική**, γιατί σε κάθε εποχή
συνυπάρχουν μεγάλα ταλέντα και μικρότεροι συγγραφείς. Σήμερα χρησιμοποιούνται
δύο διαιρέσεις:

| Περιγραφική διαίρεση | Ως πότε                         | Ιστορική διαίρεση                    | Ως πότε                       |
| -------------------- | ------------------------------- | ------------------------------------ | ----------------------------- |
| Προκλασική ή αρχαϊκή | περίπου 100 π.Χ.                | Δημοκρατική                          | 31 π.Χ. (ναυμαχία του Ακτίου) |
| Κλασική              | 14 μ.Χ. (θάνατος του Αυγούστου) | Αυγούστεια                           | 14 μ.Χ.                       |
| Μετακλασική          | μέσα του 3ου αι. μ.Χ.           | Αυτοκρατορική (πρώιμη, μέση, ύστερη) | —                             |
| Ύστερη Αρχαιότητα    | 6ος αι. μ.Χ.                    | —                                    | —                             |

Και με τις δύο διαιρέσεις, η αρχαία ρωμαϊκή λογοτεχνία τελειώνει τον **6ο αι.
μ.Χ.**, όταν αρχίζει ο λατινικός Μεσαίωνας.

## Τα γενικά χαρακτηριστικά

**1. Η στενή σχέση με την ελληνική γλώσσα και γραμματεία.** Ο Οράτιος το είπε
με μια φράση που επαληθεύεται πλήρως στη λογοτεχνία: η Ελλάδα, αν και
κατακτήθηκε, κατέκτησε τον άγριο νικητή της και έφερε τις τέχνες στο αγροτικό
Λάτιο. Κάθε μορφωμένος Ρωμαίος είχε ως ιδανικό να ξέρει **και τις δύο γλώσσες
και λογοτεχνίες** (utriusque linguae peritia). Πλήθος ελληνικές λέξεις πέρασαν
στα λατινικά μαζί με όσα σήμαιναν, και πολλές ζουν ακόμη στις ρωμανικές γλώσσες.
Χωρίς την αττική κωμωδία δεν θα υπήρχε ο Πλαύτος· χωρίς τον Όμηρο ο Βεργίλιος·
χωρίς τους αρχαϊκούς λυρικούς ο Οράτιος· χωρίς την αττική τραγωδία ο Σενέκας.

**2. Imitatio και aemulatio.** Ο Ρωμαίος δεν αντιγράφει το ελληνικό πρότυπο.
Το **προσλαμβάνει δημιουργικά** (imitatio) και **ανταγωνίζεται** μαζί του
(aemulatio), ώσπου να βγάλει έργο λόγιο, υψηλό και προσωπικό. Είναι ένας
δημιουργικός διάλογος του νεότερου με τον παλαιότερο. Στα μετακλασικά χρόνια
πρότυπα γίνονται και οι ίδιοι οι Ρωμαίοι κλασικοί, όπως ο Κικέρων και ο
Βεργίλιος.

**3. Ανάμειξη προτύπων.** Η ρωμαϊκή λογοτεχνία ανθίζει στα ελληνιστικά χρόνια,
και γι' αυτό μιμείται **ταυτόχρονα** ελληνιστικά, κλασικά και αρχαϊκά ελληνικά
έργα, δηλαδή πρότυπα πολύ διαφορετικών εποχών.

**4. Ανάποδη ωρίμανση των ειδών.** Η **κωμωδία**, που ήταν ο τελευταίος ώριμος
καρπός των Ελλήνων, ωριμάζει **πρώτη** στη Ρώμη· το **έπος**, ο πρώτος καρπός
των Ελλήνων, ωριμάζει **τελευταίο**.

**5. Μεταμόρφωση και νέα είδη.** Οι Ρωμαίοι αλλάζουν τα ελληνικά είδη (η
ρωμαϊκή ελεγεία απέχει πολύ από την ελληνική) ή φτιάχνουν καινούργια: η
**σάτιρα** είναι σχεδόν νέο, καθαρά ρωμαϊκό είδος.

**6. Εξειδίκευση.** Με τον καιρό ο Ρωμαίος συγγραφέας περιορίζεται σε λιγότερα
είδη, με περισσότερες απαιτήσεις ποιότητας και βάθους. Όταν τα είδη εξαντληθούν,
επιχειρείται η **συγχώνευσή** τους και η αναζήτηση νέων δρόμων.

**7. Οι ρωμαϊκές αξίες.** Η ώριμη λογοτεχνία δεν είναι μόνο αισθητικά άρτια·
προβάλλει την ιδεολογία της ρωμαϊκής κοινωνίας σε όλα τα είδη και σε όλες τις
εποχές:

| Λατινικά                        | Ελληνικά                               |
| ------------------------------- | -------------------------------------- |
| mos maiorum                     | τα ήθη των προγόνων                    |
| exempla                         | τα υποδείγματα                         |
| res publica · religio · familia | η πολιτεία · η θρησκεία · η οικογένεια |
| virtus · fides · clementia      | η ανδρεία · η πίστη · η επιείκεια      |
| sapientia · gravitas            | η σοφία · η σοβαρότητα                 |
| auctoritas · dignitas           | το κύρος                               |

Η λατινική από τη φύση της είναι **στιβαρή, λογικά και συντακτικά οργανωμένη**,
με τάση για λόγο **λιτό, συγκεκριμένο και κατανοητό**. Τα μεγάλα ταλέντα της
πρόσθεσαν καλολογικά στοιχεία, και στο τέλος της αρχαιότητας ήταν γλώσσα ικανή
για παγκόσμια πολιτισμική επικοινωνία. Το δείχνει η χρήση της σε όλο τον
Μεσαίωνα και τον Ουμανισμό.

> **Πρόσεχε**
>
> Δύο αναποδογυρίσματα που πέφτουν σε ερωτήσεις Σωστού–Λάθους:
>
> - Το **πρώτο** είδος που ωριμάζει στη Ρώμη είναι η **κωμωδία**, όχι το έπος.
>   Στην Ελλάδα ήταν ανάποδα.
> - Η **σάτιρα** είναι το ρωμαϊκό είδος· η **ελεγεία** είναι ελληνικό είδος που οι
>   Ρωμαίοι το **μεταμόρφωσαν**. Μην τα μπερδέψεις.

## Η προκλασική εποχή (ως το 100 π.Χ. περίπου)

**Κωμωδία.** Ωριμάζει πρώτη. Πρότυπο είναι η ελληνιστική **Νέα Κωμωδία**,
κυρίως ο **Μένανδρος**. Τα έργα έχουν συνήθως ελληνικό περιεχόμενο (**fabula
palliata**), όχι ρωμαϊκό (**fabula togata**), και το κοινό τα αγαπά.

| Κωμωδιογράφος         | Τι κρατάς                                                                                             |
| --------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Λίβιος Ανδρόνικος     | έγραψε τις πρώτες κωμωδίες                                                                            |
| Γναίος Ναίβιος        | ο πρώτος **αυτόχθων** Ρωμαίος λογοτέχνης· σχεδόν 30 κωμωδίες                                          |
| Τίτος Μάκκιος Πλαύτος | 130 κωμωδίες, σώζονται 20: το μεγαλύτερο σωζόμενο σώμα αρχαίου δράματος· αξεπέραστος στην **έκφραση** |
| Καικίλιος             | περίπου 40 κωμωδίες· αξεπέραστος στο **σενάριο**                                                      |
| Τερέντιος             | 6 κωμωδίες· αξεπέραστος στην **ηθογράφηση**                                                           |

Η ρωμαϊκή κωμωδία ψυχαγώγησε τη Δύση για αιώνες και επηρέασε τον Πετράρχη, τον
Λούθηρο, τον Λέσινγκ, τον Γκαίτε, τον Μολιέρο, τον Σαίξπηρ και τον Θερβάντες.

**Τραγωδία.** Σε μικρότερο βαθμό οικειοποιούνται την τραγωδία της Μεγάλης
Ελλάδας. Ο Λίβιος Ανδρόνικος, ο Ναίβιος, ο Έννιος και ο Πακούβιος προτιμούν
**τρωικά θέματα**, λογικό αφού ο εθνικός μύθος έκανε γενάρχη της Ρώμης τον
Τρώα **Αινεία**. Γεννιέται και τραγωδία με ρωμαϊκό ιστορικό θέμα, η
**praetexta**. Ο κορυφαίος τραγικός, ο **Άκκιος**, γράφει πάνω από 50 τραγωδίες.

**Έπος.** Μπαίνουν τα θεμέλια για τα κλασικά χρόνια:

1. η λατινική **Οδύσσεια** του Λίβιου Ανδρόνικου·
2. το πρώτο ιστορικό έπος, ο **Καρχηδονιακός πόλεμος** (Bellum Poenicum) του
   **Ναιβίου**·
3. τα **Χρονικά** (Annales) του **Έννιου**, που πρώτος χρησιμοποιεί τον
   **δακτυλικό εξάμετρο** και θεωρεί τον εαυτό του «δεύτερο Όμηρο». Τα Annales
   ήταν το εθνικό έπος των Ρωμαίων ως την Αινειάδα.

**Άλλα είδη.** Ο Έννιος γράφει και μια γαστρονομική παρωδία έπους, τα
**Ηδυφαγητικά** (Hedyphagetica), και τα πρώτα δείγματα **σάτιρας** (satura:
«πιάτο με ποικίλα φαγητά»). «Πατέρας του είδους» θα χαρακτηριστεί λίγο μετά ο
**Λουκίλιος**.

**Πεζογραφία.** Ξεχωρίζει ο **Κάτων**, αφοσιωμένος στα ρωμαϊκά ιδεώδη: γράφει
λόγους, ιστορικά, στρατιωτικά, ηθικολογικά, ιατρικά και γεωργικά κείμενα. Δικό
του είναι το **αρχαιότερο σωζόμενο πεζό λατινικό έργο**, το **Για τη γεωργία**
(De agricultura).

## Η κλασική εποχή (ως το 14 μ.Χ.)

Η λατινική είναι πια όργανο για υψηλό έντεχνο λόγο. Από τη μαθητεία και τους
πειραματισμούς η λογοτεχνία περνά στην **υψηλή δημιουργία**: αρμονία μορφής και
περιεχομένου, εξειδίκευση, βάθος. Ο Ρωμαίος τολμά να αναμετρηθεί με τους
μεγάλους Έλληνες:

| Ρωμαίος    | ανταγωνίζεται τον / τους        |
| ---------- | ------------------------------- |
| Κάτουλλος  | Καλλίμαχο                       |
| Λουκρήτιος | Εμπεδοκλή                       |
| Κικέρων    | Αττικούς ρήτορες και φιλοσόφους |
| Βεργίλιος  | Θεόκριτο και Όμηρο              |
| Οράτιος    | την αιολική ποίηση              |

Μετά το **90 π.Χ.**, ύστερα από ένα άγονο κενό εξήντα περίπου χρόνων,
εμφανίζονται πολλά ταλέντα, σχεδόν όλα παιδιά των ταραγμένων χρόνων **133–31
π.Χ.** Η εποχή χωρίζεται σε δύο σχεδόν ίσα μέρη: ως το **40 π.Χ.** περίπου
δεσπόζει ο λόγος του **Κικέρωνα** και ανθεί η **πεζογραφία**· στους
**αυγούστειους χρόνους** τη σκυτάλη παίρνει η **ποίηση**.

Χαρακτηριστικό της εποχής είναι και το **κίνημα των Νεωτέρων** (νεωτερικοί
ποιητές): φέρνουν στη Ρώμη το μοντερνιστικό ρεύμα του **Καλλιμάχου**, με ποιήματα
**σύντομα**, πολύ δουλεμένα, με **σκοτεινό και υπαινικτικό** ύφος, λόγια και
εκλεπτυσμένα: λυρικά, ελεγειακά, επύλλια, επιγράμματα.

Με τον θάνατο του Αυγούστου η Ρώμη έχει πια **δικούς της κλασικούς**. Αρχίζει ο
επιγονισμός, που δεν σημαίνει απαραίτητα πτώση της ποιότητας.

### α. Οι χρόνοι του Κικέρωνα

Τα όρια είναι η δικτατορία του **Σύλλα** (82–79 π.Χ.) και η δολοφονία του
**Ιουλίου Καίσαρα** (44 π.Χ.): κατακτήσεις έξω, εξοντωτικές έριδες για την
εξουσία μέσα. Ο συγγραφέας, με εθνική πια αυτοσυνείδηση, στρέφεται στη ρωμαϊκή
ιστορία, γλώσσα, δίκαιο και πολιτισμό. Συμμετέχει στην πολιτική με λόγους κατά
τα αττικά πρότυπα, και η απογοήτευση τον σπρώχνει στη **φιλοσοφία**, με κέντρο
πάντα τη Ρώμη.

**Πεζογραφία.** Ο **Μάρκος Τύλλιος Κικέρων** (106–43 π.Χ.) είναι από τους
μεγαλύτερους ρήτορες της αρχαιότητας. Πάνω από **100 λόγοι**, σώζονται περίπου
οι μισοί, πολιτικοί ή δικανικοί (οι τρεις «καισαρικοί», οι τέσσερις
«κατιλινικοί», οι δεκατέσσερις «φιλιππικοί»). Γράφει θεωρία της ρητορικής,
**φιλοσοφικούς διαλόγους** (θαυμαστής του Πλάτωνα, εκλεκτικός και σε άλλα
ρεύματα) και περίπου **800 επιστολές** σε τέσσερις συλλογές, που δημοσιεύτηκαν
μετά τον θάνατό του. Καθαρότητα, κομψότητα, καλλιέπεια, ζωντάνια και ύψος τον
έκαναν **υπόδειγμα λατινικού λόγου**.

Δίπλα του τέσσερις ακόμη μεγάλοι πεζογράφοι:

| Συγγραφέας                             | Τι κρατάς                                                                                                              |
| -------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Βάρρων ο Ρεατίνος** (116–27 π.Χ.)    | ο «πιο καλλιεργημένος Ρωμαίος»· πάνω από 600 βιβλία για ιστορία, θρησκεία, γλώσσα, δίκαιο, γεωργία· εγκυκλοπαιδιστής   |
| **Γάιος Ιούλιος Καίσαρ** (100–44 π.Χ.) | **απομνημονεύματα**: στρατιωτικές αναμνήσεις σε καθαρά, λιτά λατινικά, με ύφος που θυμίζει τον Ξενοφώντα               |
| **Κορνήλιος Νέπως** (περ. 100–27 π.Χ.) | εγκαινιάζει την **ιστορική βιογραφία**· περίπου 25 βιογραφίες, κυρίως στρατηγών                                        |
| **Σαλλούστιος Κρίσπος** (86–35 π.Χ.)   | φέρνει τη **θουκυδίδεια** ιστοριογραφία, την ιστορική μονογραφία· Η συνωμοσία του Κατιλίνα (De Catilinae coniuratione) |

**Ποίηση.** Λίγη σε ποσότητα, τεράστια σε ποιότητα.

- **Βαλέριος Κάτουλλος** (84–54 π.Χ.), ο κορυφαίος νεωτερικός: 116 λυρικά και
  επιγραμματικά ποιήματα· έμπνευσή του η **Λεσβία**, αιώνιο σύμβολο ερωτικής
  έμπνευσης.
- **Λουκρήτιος** (96–53 π.Χ.), επικούρειος: το φιλοσοφικό έπος **Για τη φύση
  των πραγμάτων** (De rerum natura), έξι βιβλία κατά της δεισιδαιμονίας και του
  φόβου του θανάτου. Έχει όλες τις νεωτερικές αρετές **εκτός από τη συντομία**.
- **Βάρρων**: οι **Μενίππειες σάτιρες** (Saturae Menippeae, 150 βιβλία), που
  ανακατεύουν πεζό και ποιητικό λόγο.

### β. Οι αυγούστειοι χρόνοι

Ο ποιητής δένει την καλλιμαχική τελειότητα με την πολιτική της εποχής. Ο
**Αύγουστος** και ο **Μαικήνας** στηρίζουν οικονομικά τα ταλέντα και τα
μαζεύουν σε κύκλους (**πατρωνεία**), ζητώντας, άμεσα ή έμμεσα, να υπηρετήσουν
το πρόγραμμά του: επιστροφή στο **mos maiorum** και ανασυγκρότηση του κράτους
μετά τους εμφυλίους. Η σχεδόν πλήρης **απουσία ρητορείας** δείχνει πόση ελευθερία
λόγου υπήρχε πραγματικά.

**Ποίηση.** Πέντε ποιητές, φίλοι μεταξύ τους, σε διαφορετικά είδη:

| Ποιητής                                         | Είδος                                    | Έργα και πρότυπα                                                                                                                                                                              |
| ----------------------------------------------- | ---------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| **Πόπλιος Βεργίλιος Μάρων** (70–19 π.Χ.)        | έπος, διδακτικό έπος, βουκολική ποίηση   | **Αινειάδα** (Aeneis), το εθνικό έπος: Οδύσσεια και Ιλιάδα σε καλλιμαχικές διαστάσεις, για τον Αινεία· **Εκλογές** (Eclogae, πρότυπο ο Θεόκριτος)· **Γεωργικά** (Georgica, πρότυπο ο Ησίοδος) |
| **Κόιντος Οράτιος Φλάκκος** (65–8 π.Χ.)         | λυρική ποίηση, σάτιρα, ποιητική επιστολή | **Επωδοί** (Αρχίλοχος)· **Ωδές** (Carmina: Αλκαίος, Σαπφώ, Ανακρέων, Πίνδαρος)· **Sermones**· **Epistulae** με την **Ars poetica**· **Carmen saeculare** (17 π.Χ.)                            |
| **Τίβουλλος** (περ. 50–19 π.Χ.)                 | ελεγεία                                  | ο πιο καθαρός και κομψός· Δηλία, Νέμεση                                                                                                                                                       |
| **Προπέρτιος** (περ. 50 π.Χ. – γέννηση Χριστού) | ελεγεία                                  | ο πιο πρωτότυπος και σκοτεινός· Κυνθία                                                                                                                                                        |
| **Οβίδιος** (43 π.Χ. – 17 μ.Χ.)                 | ελεγεία και νέα είδη                     | ο πιο πνευματώδης· Κόριννα· **Ηρωίδες**, **Fasti**, **Tristia**, **Epistulae ex Ponto**· **Μεταμορφώσεις**, 15 βιβλία, περίπου 250 μύθοι                                                      |

Ο Βεργίλιος είναι ο **εθνικός ποιητής** των Ρωμαίων, και η Αινειάδα ίσως το πιο
κλασικό έργο της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας· τον διάβασαν και τον μιμήθηκαν από τον
Αυγουστίνο ως τον Δάντη και τον Πούσκιν. Τα Γεωργικά υπηρετούν φανερά την
πολιτική του Αυγούστου για την ύπαιθρο. Ο Οράτιος καυχιόταν ότι **πρώτος έφερε
το αιολικό τραγούδι** στη Ρώμη, και ο Αύγουστος του ανέθεσε τον ύμνο για την
έναρξη της **pax Augusta**. Με την τριάδα των ελεγειακών, η ρωμαϊκή ελεγεία
**μεταμορφώνει** την ελληνική, με κεντρικό θέμα την «ερωτική στράτευση».

**Πεζογραφία.** Ο **Τίτος Λίβιος** (59 π.Χ. – 17 μ.Χ.) γράφει την ιστορία της
Ρώμης από την ίδρυσή της (**Ab urbe condita**) ως το 9 π.Χ., σε **142 βιβλία**,
με κεντρικές έννοιες το mos maiorum, την pietas, τη virtus. Αυτό που είναι η
Αινειάδα στην ποίηση είναι ο Λίβιος στον πεζό λόγο. Αναφέρεται και ο
**Βιτρούβιος** με το **Για την αρχιτεκτονική** (De architectura).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Σε ποια εποχή ανήκει;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να εξηγήσεις γιατί η ρωμαϊκή λογοτεχνία χαρακτηρίζεται «παράγωγη» και ποια σφραγίδα άφησαν σε αυτή οι συνθήκες της γένεσής της.

1. **Γιατί παράγωγη.** Η ελληνική λογοτεχνία γεννήθηκε αυτοφυώς· η ρωμαϊκή
   γεννήθηκε κάτω από την επίδραση της ελληνικής, και είναι η πρώτη τέτοια
   λογοτεχνία στην Ευρώπη. Γενέθλια χρονιά της θεωρείται το 240 π.Χ., όταν ο
   Λίβιος Ανδρόνικος, Έλληνας αιχμάλωτος από τον Τάραντα, ανέβασε στη Ρώμη
   ελληνικά έργα διασκευασμένα στα λατινικά και μετέφρασε την Οδύσσεια σε
   σατούρνιο στίχο.
2. **Η σφραγίδα.** Στη ρίζα της βρίσκονται ο Όμηρος και το δράμα. Γι' αυτό όλη η
   μετέπειτα ρωμαϊκή παραγωγή έμεινε δεμένη με τις ελληνικές πηγές: ο Ρωμαίος
   συγγραφέας προσλαμβάνει δημιουργικά το ελληνικό πρότυπο (imitatio) και
   ανταγωνίζεται μαζί του (aemulatio).

### Παράδειγμα 2: Ποια είναι η σχέση των αυγούστειων ποιητών με την εξουσία, και τι δείχνει η απουσία της ρητορείας στα χρόνια αυτά;

1. **Πατρωνεία.** Ο Αύγουστος και ο Μαικήνας στήριξαν οικονομικά τα κορυφαία
   ταλέντα και τα συσπείρωσαν σε λογοτεχνικούς κύκλους. Ζητούσαν, άμεσα ή
   έμμεσα, να στρατευτούν στο ιδεολογικό πρόγραμμα του Αυγούστου: επιστροφή στο
   mos maiorum και ανασυγκρότηση του κράτους μετά τους εμφυλίους. Παράδειγμα τα
   Γεωργικά του Βεργιλίου, για την ενίσχυση της υπαίθρου, και ο Ύμνος της
   Εκατονταετίας του Ορατίου για την pax Augusta.
2. **Η ρητορεία.** Στα χρόνια του Κικέρωνα ο πολιτικός λόγος άνθιζε. Η σχεδόν
   πλήρης απουσία του στα αυγούστεια χρόνια δείχνει τα πραγματικά όρια της
   ελευθερίας του λόγου κάτω από τον Αύγουστο.

> **Θυμήσου**
>
> - **240 π.Χ.**, **Λίβιος Ανδρόνικος**: η γένεση, με Όμηρο και δράμα.
> - Εποχές: προκλασική (ως 100 π.Χ.), κλασική (ως 14 μ.Χ.), μετακλασική (ως μέσα
>   3ου αι.), Ύστερη Αρχαιότητα (ως 6ο αι.).
> - Χαρακτηριστικά: σχέση με την ελληνική, **imitatio – aemulatio**, ανάμειξη
>   προτύπων, κωμωδία πρώτη και έπος τελευταίο, σάτιρα ρωμαϊκή, εξειδίκευση,
>   ρωμαϊκές αξίες.
> - Κλασική εποχή: ως το 40 π.Χ. **πεζογραφία** (Κικέρων, Βάρρων, Καίσαρ, Νέπως,
>   Σαλλούστιος), μετά **ποίηση** (Βεργίλιος, Οράτιος, Τίβουλλος, Προπέρτιος,
>   Οβίδιος) και ο Λίβιος.

## Ερωτήσεις

1. Τι ήταν αρχικά η λατινική γλώσσα;
   - Η διάλεκτος των κατοίκων του Λατίου
   - Η γλώσσα των Ετρούσκων της Ρώμης
   - Μια διάλεκτος της ελληνικής της Κύμης
   - Η κοινή γλώσσα όλων των Ιταλών
2. Από πού πήραν οι Ρωμαίοι το αλφάβητό τους;
   - Από τους Φοίνικες της Καρχηδόνας
   - Από την ελληνική αποικία της Κύμης
   - Από τον Λίβιο Ανδρόνικο, το 240 π.Χ.
   - Από την Αθήνα, μετά την κατάκτηση
3. Τι έγινε στη Ρώμη το 240 π.Χ.;
   - Ο Έννιος έγραψε τα Annales σε εξάμετρο
   - Ο Κάτων έγραψε το De agricultura
   - Ο Λίβιος Ανδρόνικος ανέβασε ελληνικά δράματα στα λατινικά
   - Ο Πλαύτος ανέβασε την πρώτη του κωμωδία
4. Ποιο λογοτεχνικό είδος ωριμάζει πρώτο στη Ρώμη;
   - Το έπος
   - Η τραγωδία
   - Η σάτιρα
   - Η κωμωδία
5. Τι σημαίνει aemulatio στη σχέση του Ρωμαίου με το ελληνικό πρότυπο;
   - Ανταγωνισμός με το πρότυπο
   - Πιστή μετάφραση του προτύπου
   - Απόρριψη του ελληνικού προτύπου
   - Δημιουργική πρόσληψη του προτύπου
6. Ποιο είδος θεωρείται σχεδόν νέο, καθαρά ρωμαϊκό;
   - Η ελεγεία
   - Η ιστορική βιογραφία
   - Η σάτιρα
   - Η ιστορική μονογραφία
7. Σε ποιο είδος διαπρέπει ο Ιούλιος Καίσαρ;
   - Στην ιστορική βιογραφία
   - Στα απομνημονεύματα
   - Στην ιστορική μονογραφία
   - Στους φιλοσοφικούς διαλόγους
8. Γιατί στα αυγούστεια χρόνια σχεδόν δεν υπάρχει ρητορεία;
   - Η ελευθερία του λόγου είχε περιοριστεί
   - Η ρητορεία είχε εξαντληθεί με τον Κικέρωνα
   - Ο Αύγουστος προτιμούσε τον πεζό λόγο
   - Οι ρήτορες είχαν φύγει για την Αθήνα

## Ασκήσεις

1. Γράψε τις τρεις αιτίες των ομοιοτήτων της λατινικής με την ελληνική.
2. Ποιος θεωρείται «πατέρας» της ρωμαϊκής σάτιρας, και ποιο είναι το αρχαιότερο σωζόμενο πεζό λατινικό έργο;
3. Ποιο γεγονός κλείνει την κλασική εποχή κατά την περιγραφική διαίρεση, και ποιο τη δημοκρατική εποχή κατά την ιστορική;
4. Σε ποιο μέτρο μετέφρασε την Οδύσσεια ο Λίβιος Ανδρόνικος, και ποιο μέτρο χρησιμοποίησε πρώτος ο Έννιος στο έπος;
5. Για κάθε έργο γράψε τον συγγραφέα του.
   α) Bellum Poenicum
   β) De Catilinae coniuratione
   γ) Saturae Menippeae
   δ) Ab urbe condita
6. Το βιβλίο γράφει ότι ο κλασικός Ρωμαίος «αποτολμά να ανταγωνιστεί» τους μεγάλους Έλληνες. Γράψε το ελληνικό πρότυπο που αντιστοιχεί σε κάθε περίπτωση.
   α) Οι Εκλογές του Βεργιλίου
   β) Τα Γεωργικά του Βεργιλίου
   γ) Οι Επωδοί του Ορατίου
   δ) Το De rerum natura του Λουκρητίου

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/roman-literature
