# XXXII. Ένας πανηγυρικός της λογοτεχνίας

> Το γερούνδιο: σχηματισμός, κλίση και σύνταξη.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/praise-of-literature

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXII, το εγκώμιο της λογοτεχνίας από τον λόγο Pro Archia.
- Να σχηματίζεις το γερούνδιο όλων των συζυγιών, των αποθετικών και του eo, και να το κλίνεις στις τέσσερις πτώσεις του.
- Να αναγνωρίζεις τη συντακτική χρήση κάθε πτώσης του γερουνδίου: γενική ως συμπλήρωμα, δοτική του σκοπού, εμπρόθετη αιτιατική, αφαιρετική του τρόπου.
- Να ξεχωρίζεις ότι το γερούνδιο είναι ρηματικό ουσιαστικό με ενεργητική σημασία που κρατά τη σύνταξη του ρήματος (bene gerendi rem publicam).

## Το πλαίσιο

Ο Αρχίας (*Aulus Licinius Archias*) ήταν Έλληνας ποιητής από την Αντιόχεια που
απέκτησε τη ρωμαϊκή υπηκοότητα. Κάποιος Γράτιος την αμφισβήτησε για τεχνικούς,
στην ουσία πολιτικούς, λόγους, και τον ποιητή υπερασπίστηκε με επιτυχία ο
Κικέρων το 62 π.Χ. Ο λόγος του είναι από τα λαμπρότερα εγκώμια της
λογοτεχνίας στην αρχαιότητα. Στο απόσπασμα η ματιά του είναι ρωμαϊκή: τα
βιβλία σώζουν τα παραδείγματα (*exempla*) των μεγάλων ανδρών, για να τα
μιμούνται οι νεότεροι, και ο ίδιος ο Κικέρων λέει ότι από αυτά άντλησε τη
δύναμη για τους αγώνες του. Οι «αγώνες» είναι κυρίως εκείνοι της υπατείας του,
το 63 π.Χ., απέναντι στον Κατιλίνα. Μέσα σε τέσσερις περιόδους το κείμενο έχει
οκτώ γερούνδια, σε όλες τις πτώσεις.

## Το κείμενο

> Pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplōrum vetustas;
> quae iacērent in tenebris omnia, nisi litterārum lumen accederet. Quam
> multas imagines fortissimōrum virōrum –non solum ad intuendum, verum etiam
> ad imitandum– scriptōres et Graeci et Latīni nobis reliquērunt! Quas ego,
> cupidus bene gerendi et administrandi rem publicam, semper mihi proponēbam.
> Colendo et cogitando homines excellentes animum et mentem meam conformābam.
> Sic enim –laudem et honestātem solum expetendo, omnes cruciātus corporis et
> omnia pericula mortis parvi esse ducendo– me pro salūte vestrā in tot ac
> tantas dimicatiōnes obicere potui.
>
> Κικέρων, *Pro Archia* 14

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση
πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

| Λατινικά                                                                                                                                                                                | Μετάφραση                                                                                                                                                                                                                    |
| --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Pleni omnes sunt libri, plenae sapientium voces, plena exemplōrum vetustas;                                                                                                             | Γεμάτα είναι όλα τα βιβλία, γεμάτοι οι λόγοι των σοφών, γεμάτη η αρχαιότητα από παραδείγματα·                                                                                                                                |
| quae iacērent in tenebris omnia, nisi litterārum lumen accederet.                                                                                                                       | και όλα αυτά θα έμεναν στο σκοτάδι, αν δεν τα συνόδευε το φως των γραμμάτων.                                                                                                                                                 |
| Quam multas imagines fortissimōrum virōrum –non solum ad intuendum, verum etiam ad imitandum– scriptōres et Graeci et Latīni nobis reliquērunt!                                         | Πόσο πολλές εικόνες πολύ γενναίων ανδρών μάς άφησαν οι συγγραφείς, και οι Έλληνες και οι Λατίνοι, όχι μόνο για να τις ατενίζουμε αλλά και για να τις μιμούμαστε!                                                             |
| Quas ego, cupidus bene gerendi et administrandi rem publicam, semper mihi proponēbam.                                                                                                   | Αυτές εγώ, επειδή επιθυμούσα να κυβερνήσω και να διοικήσω καλά την πολιτεία, τις έβαζα πάντοτε μπροστά μου ως πρότυπα.                                                                                                       |
| Colendo et cogitando homines excellentes animum et mentem meam conformābam.                                                                                                             | Τιμώντας και αναλογιζόμενος τους έξοχους άνδρες, διαμόρφωνα την ψυχή και το πνεύμα μου.                                                                                                                                      |
| Sic enim –laudem et honestātem solum expetendo, omnes cruciātus corporis et omnia pericula mortis parvi esse ducendo– me pro salūte vestrā in tot ac tantas dimicatiōnes obicere potui. | Γιατί έτσι, επιδιώκοντας μόνο τον έπαινο και την τιμή και θεωρώντας ότι όλα τα βάσανα του σώματος και όλοι οι κίνδυνοι του θανάτου έχουν μικρή αξία, μπόρεσα να ριχτώ για τη σωτηρία σας σε τόσους και τόσο μεγάλους αγώνες. |

Η γενική *exemplōrum* συμπληρώνει και τα τρία επίθετα (*pleni, plenae,
plena*), γι' αυτό στη μετάφραση την αφήνουμε στο τέλος.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                          | Σημασία                                    |
| ------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| plenus, -a, -um (+ γεν.)                                      | γεμάτος από                                |
| sapiens, -ntis (αρσ.)                                         | σοφός                                      |
| vox, vocis (θηλ.)                                             | φωνή· εδώ λόγος                            |
| exemplum, -i (ουδ.)                                           | παράδειγμα                                 |
| vetustas, -ātis (θηλ.)                                        | αρχαιότητα                                 |
| iaceo, iacui, iacēre, 2                                       | κείτομαι, βρίσκομαι                        |
| tenebrae, -ārum (θηλ., μόνο πληθ.)                            | σκοτάδι, αφάνεια                           |
| nisi                                                          | αν δεν                                     |
| litterae, -ārum (θηλ. πληθ.)                                  | γράμματα, λογοτεχνία                       |
| lumen, -inis (ουδ.)                                           | φως                                        |
| accēdo, accessi, accessum, accedĕre, 3                        | πλησιάζω· προστίθεμαι, συνοδεύω            |
| imāgo, -inis (θηλ.)                                           | εικόνα                                     |
| non solum … verum etiam                                       | όχι μόνο … αλλά και                        |
| intueor, intuitus sum, intuēri, 2 (αποθ.)                     | ατενίζω, κοιτάζω                           |
| imitor, imitātus sum, imitāri, 1 (αποθ.)                      | μιμούμαι                                   |
| scriptor, -ōris (αρσ.)                                        | συγγραφέας                                 |
| relinquo, relīqui, relictum, relinquĕre, 3                    | αφήνω, κληροδοτώ                           |
| cupidus, -a, -um (+ γεν.)                                     | αυτός που επιθυμεί                         |
| gero, gessi, gestum, gerĕre, 3                                | διεξάγω· *rem publicam gero*: κυβερνώ      |
| administro, administrāvi, administrātum, administrāre, 1      | διαχειρίζομαι, διοικώ                      |
| semper (επίρρ.)                                               | πάντοτε                                    |
| propōno, proposui, propositum, proponĕre, 3 (+ αιτ. και δοτ.) | βάζω μπροστά μου ως παράδειγμα             |
| colo, colui, cultum, colĕre, 3                                | καλλιεργώ· τιμώ, λατρεύω                   |
| cogito, cogitāvi, cogitātum, cogitāre, 1                      | σκέφτομαι, αναλογίζομαι                    |
| excellens, -ntis                                              | διακεκριμένος, έξοχος                      |
| animus, -i (αρσ.)                                             | ψυχή                                       |
| mens, mentis (θηλ.)                                           | νους, πνεύμα                               |
| conformo, conformāvi, conformātum, conformāre, 1              | διαμορφώνω, διαπλάθω                       |
| sic (επίρρ.)                                                  | έτσι                                       |
| laus, laudis (θηλ.)                                           | έπαινος                                    |
| honestas, -ātis (θηλ.)                                        | τιμή, δόξα                                 |
| expeto, expetīvi (expetii), expetītum, expetĕre, 3            | επιδιώκω                                   |
| cruciātus, -us (αρσ.)                                         | βάσανο                                     |
| duco, duxi, ductum, ducĕre, 3                                 | οδηγώ· θεωρώ· *parvi duco*: θεωρώ ασήμαντο |
| pro (πρόθ. + αφαιρ.)                                          | για χάρη                                   |
| tot (άκλιτο)                                                  | τόσοι πολλοί                               |
| dimicatio, -ōnis (θηλ.)                                       | αγώνας                                     |
| obicio, obiēci, obiectum, obicĕre, 3                          | ρίχνω· *me obicio*: ρίχνομαι               |

## Γραμματική: το γερούνδιο

Το **γερούνδιο** είναι **ρηματικό ουσιαστικό ουδέτερου γένους με ενεργητική
σημασία**. Αντιστοιχεί στις **πλάγιες πτώσεις του έναρθρου απαρεμφάτου** της
αρχαίας ελληνικής: *pugnandi* = τοῦ μάχεσθαι.

**Σχηματισμός.** Θέμα του ενεστώτα και **-ndi, -ndo, -ndum, -ndo**. Η γ΄ και η
δ΄ συζυγία παίρνουν πριν από την κατάληξη ένα **-e-**.

**Κλίση.** Έχει μόνο **ενικό** και μόνο **τέσσερις πτώσεις**: γενική, δοτική,
αιτιατική, αφαιρετική. Ονομαστική δεν έχει· στη θέση της μπαίνει το
απαρέμφατο (*errāre humanum est*). Οι καταλήξεις είναι του δευτερόκλιτου
ουδετέρου.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Το γερούνδιο στις τέσσερις συζυγίες*

- Τα ρήματα της γ΄ σε **-io** κρατούν το *i*: *capio* → *capiendi*.
- Τα **αποθετικά** έχουν γερούνδιο, με **ενεργητική** σημασία όπως όλο το
  ρήμα τους: *imitor* → *imitandi*, *intueor* → *intuendi*.
- **eo** → *eundi* (το *ei-* γίνεται *e* μπροστά από *u*, μάθημα XXVIII)·
  **fero** → *ferendi*. Το *sum* και το *possum* δεν έχουν γερούνδιο.

## Συντακτικό: η χρήση του γερουνδίου

Το γερούνδιο είναι μισό ουσιαστικό, μισό ρήμα:

- ως **ουσιαστικό** παίρνει τη θέση που έχει η πτώση του (συμπλήρωμα, σκοπός,
  τρόπος)·
- ως **ρήμα** κρατά τη σύνταξή του: παίρνει **αντικείμενο** (*gerendi **rem
  publicam***) και **επιρρηματικό προσδιορισμό** (***bene** gerendi*).

| Πτώση          | Χρήση                                                                       | Από το κείμενο                                                                      |
| -------------- | --------------------------------------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------------------- |
| **γενική**     | συμπλήρωμα ουσιαστικών και επιθέτων· με *causā, gratiā* (= για να)          | *cupidus **gerendi** et **administrandi***· *cupiditāte **pugnandi*** (μάθημα XXXI) |
| **δοτική**     | σκοπός, κυρίως με επίθετα «κατάλληλος, χρήσιμος» (*aptus, idoneus, utilis*) | *locus **pugnando** idoneus*                                                        |
| **αιτιατική**  | **πάντα εμπρόθετη** (*ad, in*): σκοπός ή προορισμός, σπανιότερα αναφορά     | ***ad intuendum***, ***ad imitandum***                                              |
| **αφαιρετική** | **απρόθετη**: τρόπος· **εμπρόθετη** (*de, ex, in, ab*): αναφορά, αφετηρία   | ***colendo, cogitando, expetendo, ducendo***· *liber **de** beāte **vivendo***      |

> **Κλειδί**
>
> Για κάθε γερούνδιο κάνε δύο ερωτήσεις:
>
> 1. **Σε ποια πτώση είναι, και με πρόθεση ή χωρίς;** Γενική → συμπλήρωμα
>    ονόματος· δοτική → σκοπός· αιτιατική **με ad** → σκοπός· αφαιρετική
>    **χωρίς πρόθεση** → τρόπος.
> 2. **Τι σύνταξη κρατά από το ρήμα;** Αν έχει αντικείμενο ή επίρρημα, ανάλυσέ
>    τα κι αυτά: στο *homines excellentes colendo* το *homines* είναι
>    αντικείμενο του γερουνδίου.
>
> Το γερούνδιο μεταφράζεται με **«να»** (*cupidus gerendi* = που επιθυμεί να
> κυβερνήσει), με **«για να»** (*ad imitandum*) ή με **μετοχή σε -οντας**
> (*colendo* = τιμώντας).

Τα γερούνδια του κειμένου, ένα ένα:

| Γερούνδιο     | Ρήμα               | Πτώση               | Σύνταξη                                                        |
| ------------- | ------------------ | ------------------- | -------------------------------------------------------------- |
| ad intuendum  | intueor, 2 (αποθ.) | αιτιατική εμπρόθετη | σκοπός, στο *reliquērunt*                                      |
| ad imitandum  | imitor, 1 (αποθ.)  | αιτιατική εμπρόθετη | σκοπός, στο *reliquērunt*                                      |
| gerendi       | gero, 3            | γενική              | αντικειμενική, συμπλήρωμα στο *cupidus*· αντικ. *rem publicam* |
| administrandi | administro, 1      | γενική              | όπως το *gerendi*, με το ίδιο αντικείμενο                      |
| colendo       | colo, 3            | αφαιρετική          | τρόπος, στο *conformābam*· αντικ. *homines excellentes*        |
| cogitando     | cogito, 1          | αφαιρετική          | τρόπος, στο *conformābam*· αντικ. *homines excellentes*        |
| expetendo     | expeto, 3          | αφαιρετική          | τρόπος, στο *obicere*· αντικ. *laudem et honestātem*           |
| ducendo       | duco, 3            | αφαιρετική          | τρόπος, στο *obicere*· αντικ. το ειδικό απαρ. *esse*           |

Το *gerendi … rem publicam* είναι γερούνδιο με αντικείμενο σε αιτιατική. Πιο
συχνά οι Λατίνοι σε αυτή την περίπτωση προτιμούν το γερουνδιακό (*rei
publicae gerendae*)· τη μετατροπή θα τη δεις στο μάθημα XLIX.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα πρότυπα του Κικέρωνα*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- **Pleni … libri**: το *pleni* (όπως *plenae, plena*) είναι κατηγορούμενο· το
  *sunt* εννοείται στη δεύτερη και την τρίτη πρόταση. **exemplōrum**: γενική
  αντικειμενική (της πλησμονής) και στα τρία επίθετα. **sapientium**: γενική
  υποκειμενική (ή κτητική) στο *voces*.
- **quae iacērent … nisi … accederet**: υποθετικός λόγος του **αντίθετου του
  πραγματικού** στο παρόν, με υποτακτική παρατατικού και στις δύο προτάσεις
  (μάθημα XXXIX). Το *quae* είναι αναφορική σύνδεση (= *et ea*), υποκείμενο
  του *iacērent*.
- **Quam multas … reliquērunt!**: επιφωνηματική πρόταση. **nobis**: έμμεσο
  αντικείμενο. **et Graeci et Latīni**: επιθετικοί προσδιορισμοί στο
  *scriptōres*. **fortissimōrum**: απόλυτος υπερθετικός.
- **Quas**: αναφορική σύνδεση (= *et eas*, δηλαδή *imagines*), αντικείμενο του
  *proponēbam*. **mihi**: έμμεσο αντικείμενο του σύνθετου *propōno* (μάθημα
  XXX). **cupidus**: επιρρηματικό κατηγορούμενο στο *ego*, αιτιολογικό.
- **parvi esse ducendo**: το *esse* είναι ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του
  γερουνδίου *ducendo*, με υποκείμενα *cruciātus* και *pericula*· το **parvi**
  είναι γενική της αξίας, κατηγορούμενο (μάθημα XXIX).
- **me … obicere potui**: το *obicere* είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο
  του *potui* (ταυτοπροσωπία)· το *me* αντικείμενο του *obicere*. **pro
  salūte vestrā**: εμπρόθετος του σκοπού· **in … dimicatiōnes**: εμπρόθετος
  της κατεύθυνσης.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) όλες τις πτώσεις του γερουνδίου «imitandum»· β) τη γενική του γερουνδίου του «potui» και του «eo»· γ) τη γενική ενικού του «omnia pericula».

1. **α)** Το *imitandum* είναι γερούνδιο του αποθετικού *imitor* (α΄ συζυγία):
   γενική **imitandi**, δοτική **imitando**, αιτιατική **(ad) imitandum**,
   αφαιρετική **imitando**.
2. **β)** Το *potui* είναι του *possum*, που **δεν έχει γερούνδιο**. Του *eo*:
   **eundi**.
3. **γ)** *omnis, -is, -e* τριτόκλιτο και *periculum, -i* δευτερόκλιτο ουδέτερο:
   **omnis periculi**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τα γερούνδια του κειμένου: ad intuendum, gerendi, colendo, ducendo.

1. **ad intuendum**: αιτιατική του γερουνδίου του αποθετικού *intueor*,
   εμπρόθετη με το *ad*· δηλώνει σκοπό στο *reliquērunt*. Ισοδυναμεί με
   τελική πρόταση («για να τις ατενίζουμε»).
2. **gerendi**: γενική του γερουνδίου του *gero*, γενική αντικειμενική ως
   συμπλήρωμα στο *cupidus*. Ως ρηματικός τύπος παίρνει αντικείμενο (*rem
   publicam*) και τρόπο (*bene*).
3. **colendo, ducendo**: αφαιρετικές του γερουνδίου, απρόθετες, δηλώνουν
   **τρόπο**: η πρώτη στο *conformābam* (με αντικείμενο *homines excellentes*), η
   δεύτερη στο *obicere* (με αντικείμενο το ειδικό απαρέμφατο *esse*).

> **Πρόσεχε**
>
> - **Το γερούνδιο δεν έχει ονομαστική.** Ένας τύπος σε *-ndum* με το *est* είναι
>   γερουνδιακό (μάθημα XXXIII), όχι γερούνδιο. Η αιτιατική του γερουνδίου
>   έχει **πάντα** πρόθεση.
> - **Ενεργητική σημασία, ακόμα και στα αποθετικά.** *ad imitandum* = για να
>   μιμηθούμε, όχι «για να μιμηθούν εμάς».
> - **-endi στη γ΄ και δ΄.** *legendi, audiendi, capiendi*, όχι «legndi» ή
>   «audindi».
> - **Το αντικείμενο του γερουνδίου** ανήκει στο γερούνδιο, όχι στο κύριο ρήμα:
>   το *rem publicam* είναι αντικείμενο του *gerendi*, όχι του *proponēbam*.
> - **Αφαιρετική χωρίς πρόθεση = τρόπος.** Μην τη γράψεις «αφαιρετική του
>   μέσου» από συνήθεια· το βιβλίο τη δίνει ως τρόπο.

> **Θυμήσου**
>
> - Γερούνδιο: ρηματικό **ουσιαστικό**, ουδέτερο, **ενεργητική** σημασία,
>   **μόνο ενικός**, **τέσσερις πτώσεις** (χωρίς ονομαστική).
> - Θέμα ενεστώτα + **-ndi, -ndo, -ndum, -ndo**· γ΄ και δ΄ με **-e-**
>   (*legendi, audiendi*).
> - Γενική: συμπλήρωμα ονομάτων, *causā/gratiā*. Δοτική: σκοπός. Αιτιατική:
>   **ad/in**, σκοπός. Αφαιρετική: χωρίς πρόθεση **τρόπος**, με πρόθεση αναφορά.
> - Κρατά τη σύνταξη του ρήματος: αντικείμενο, επίρρημα.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι το γερούνδιο;
   - Ρηματικό ουσιαστικό με ενεργητική σημασία
   - Ρηματικό επίθετο με παθητική σημασία
   - Μετοχή ενεστώτα σε πλάγια πτώση
   - Απαρέμφατο που κλίνεται στον πληθυντικό
2. Σε ποιες πτώσεις κλίνεται το γερούνδιο;
   - Γενική, δοτική, αιτιατική, αφαιρετική
   - Σε όλες, στον ενικό και στον πληθυντικό
   - Ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική
   - Μόνο γενική και αφαιρετική, χωρίς πρόθεση
3. Ποια είναι η γενική του γερουνδίου του lego;
   - legendi
   - legandi
   - legindi
   - lectendi
4. «non solum ad intuendum, verum etiam ad imitandum»: τι δηλώνει το ad imitandum;
   - Σκοπό
   - Τρόπο
   - Αιτία
   - Αναφορά
5. «Colendo et cogitando homines excellentes animum … conformābam»: τι δηλώνουν τα colendo και cogitando;
   - Τρόπο
   - Σκοπό
   - Χρόνο
   - Ποιητικό αίτιο
6. «cupidus bene gerendi et administrandi rem publicam»: τι είναι το rem publicam;
   - Αντικείμενο των γερουνδίων
   - Αντικείμενο του proponēbam
   - Γενική αντικειμενική στο cupidus
   - Υποκείμενο των γερουνδίων
7. «omnia pericula mortis parvi esse ducendo»: τι είναι το parvi;
   - Γενική της αξίας, κατηγορούμενο
   - Γενική διαιρετική στο pericula
   - Ονομαστική πληθυντικού, υποκείμενο
   - Γενική κτητική στο mortis
8. Έχουν γερούνδιο τα αποθετικά ρήματα, και με ποια σημασία;
   - Ναι, με ενεργητική σημασία
   - Όχι, γιατί δεν έχουν ενεργητική φωνή
   - Ναι, αλλά με παθητική σημασία
   - Μόνο στη γενική και στη δοτική

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη γενική του γερουνδίου των ρημάτων: colo, intueor, audio, capio.
2. Γράψε την αιτιατική και την αφαιρετική του γερουνδίου των ρημάτων fero και eo.
3. Να συμπληρώσεις με τον σωστό τύπο του γερουνδίου: Milites ad ___ (pugno) parati erant · Discimus ___ (lego).
4. Συμπλήρωσε με γερούνδιο και causā, για να δηλωθεί σκοπός: «Pueri ___ in scholam eunt» (disco).
5. «Quam multas imagines fortissimōrum virōrum –non solum ad intuendum, verum etiam ad imitandum– scriptōres et Graeci et Latīni nobis reliquērunt!»
   α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το ad imitandum.
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το nobis.
   γ) Να γράψεις το reliquērunt στον υπερσυντέλικο και στον συντελεσμένο μέλλοντα.
6. «Sic enim –laudem et honestātem solum expetendo, omnes cruciātus corporis et omnia pericula mortis parvi esse ducendo– me pro salūte vestrā in tot ac tantas dimicatiōnes obicere potui.»
   α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το expetendo.
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το esse.
   γ) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το obicere.
   δ) Να γράψεις το potui στο ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής υπερσυντελίκου.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/praise-of-literature
