# L. Η φτώχεια και η απληστία είναι κακοί σύμβουλοι της εξουσίας

> Τα αντωνυμικά επίθετα.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/poverty-and-greed

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο L για τη γνώμη του Σκιπίωνα στη σύγκλητο.
- Να κλίνεις τα εννέα αντωνυμικά επίθετα, με τη γενική σε -īus και τη δοτική σε -ī του ενικού.
- Να ξεχωρίζεις τη σημασία των alius, alter, uter, neuter, ullus, nullus και να χρησιμοποιείς σωστά τα alii … alii και alter … alter.
- Να αναγνωρίζεις τις δευτερεύουσες του κειμένου: την πλάγια ερώτηση με uter, την αιτιολογική και την ουσιαστική συμπερασματική.

## Το πλαίσιο

Το 144 π.Χ. η σύγκλητος έπρεπε να στείλει έναν από τους δύο υπάτους, τον
Σέρβιο Σουλπίκιο Γάλβα ή τον Αυρήλιο Κόττα, στην Ισπανία, για να καταστείλει
την εξέγερση του Λουζιτανού Βιρίαθου. Οι συγκλητικοί χωρίστηκαν στα δύο. Ο
Σκιπίωνας ο Αιμιλιανός πρότεινε να μη σταλεί κανένας: ο ένας ήταν φτωχός, ο
άλλος άπληστος, και ένας διοικητής επαρχίας με οποιοδήποτε από τα δύο
ελαττώματα θα λεηλατούσε τους κατοίκους της. Η ιστορία είναι από τη συλλογή
του Βαλέριου Μάξιμου.

## Το κείμενο

> Cum Servius Sulpicius Galba et Aurēlius Cotta consules in senātu contenderent
> **uter** adversus Viriāthum in Hispaniam mitterētur, magna inter patres
> conscriptos dissensio erat, **aliis** pro Galbā et **aliis** pro Cottā
> dicentibus; **solus** P. Scipio Aemiliānus cum **toto** senātu dissensit:
> «**Neutrum**» inquit «mihi mitti placet, quia **alter** nihil habet, **alteri**
> nihil est satis». Nam Scipio Aemiliānus aeque malam imperii magistram
> iudicābat inopiam atque avaritiam. Quā sententiā graviter et sine **ullā**
> malevolentiā dictā Scipio obtinuit, ut **neuter** in provinciam mitterētur.
>
> Valerius Maximus 6.4.2

Με έντονα είναι τα αντωνυμικά επίθετα: εννιά τύποι σε έξι γραμμές. Το *P.*
είναι η συντομογραφία του ονόματος *Publius* (Πόπλιος).

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικό                                                                                                                       | Μετάφραση                                                                                                                                                    |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Cum Servius Sulpicius Galba et Aurēlius Cotta consules in senātu contenderent uter adversus Viriāthum in Hispaniam mitterētur, | Ενώ ο Σέρβιος Σουλπίκιος Γάλβας και ο Αυρήλιος Κόττας, οι ύπατοι, φιλονικούσαν στη σύγκλητο ποιος από τους δύο θα σταλεί στην Ισπανία εναντίον του Βιρίαθου, |
| magna inter patres conscriptos dissensio erat, aliis pro Galbā et aliis pro Cottā dicentibus;                                  | υπήρχε μεγάλη διαφωνία ανάμεσα στους συγκλητικούς, καθώς άλλοι μιλούσαν υπέρ του Γάλβα και άλλοι υπέρ του Κόττα·                                             |
| solus P. Scipio Aemiliānus cum toto senātu dissensit:                                                                          | μόνο ο Πόπλιος Σκιπίωνας ο Αιμιλιανός διαφώνησε με όλη τη σύγκλητο:                                                                                          |
| «Neutrum» inquit «mihi mitti placet,                                                                                           | «Κρίνω», είπε, «να μη σταλεί κανένας από τους δύο,                                                                                                           |
| quia alter nihil habet, alteri nihil est satis».                                                                               | γιατί ο ένας δεν έχει τίποτα και στον άλλο τίποτα δεν είναι αρκετό».                                                                                         |
| Nam Scipio Aemiliānus aeque malam imperii magistram iudicābat inopiam atque avaritiam.                                         | Γιατί ο Σκιπίωνας ο Αιμιλιανός θεωρούσε εξίσου κακή σύμβουλο της εξουσίας τη φτώχεια και την απληστία.                                                       |
| Quā sententiā graviter et sine ullā malevolentiā dictā Scipio obtinuit, ut neuter in provinciam mitterētur.                    | Με αυτή τη γνώμη, που ειπώθηκε με σοβαρότητα και χωρίς καμία κακοβουλία, ο Σκιπίωνας πέτυχε να μη σταλεί κανένας από τους δύο στην επαρχία.                  |

Το *placet* με δοτική προσώπου σημαίνει «αποφασίζω, κρίνω σωστό»: *mihi
placet* = κρίνω. Το *magistram* (δασκάλα, σύμβουλος) είναι ενικός, ενώ τα πράγματα είναι δύο:
το *aeque … atque* τα βάζει δίπλα δίπλα και τα κρίνει ένα ένα, και η μετάφραση
κρατά τον ενικό.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη              | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση             | Σημασία                             |
| ----------------- | ---------------------------------- | ----------------------------------- |
| consul            | consulis (αρσ.)                    | ύπατος                              |
| senātus           | senātūs (αρσ., δ΄ κλίση)           | σύγκλητος                           |
| contendo          | contendi, contentum, contendĕre, 3 | φιλονικώ, αντιδικώ                  |
| uter              | utra, utrum                        | ποιος από τους δύο;                 |
| adversus          | (πρόθ. + αιτ.)                     | εναντίον                            |
| mitto             | mīsi, missum, mittĕre, 3           | στέλνω                              |
| patres conscripti | patrum conscriptōrum               | οι συγκλητικοί                      |
| dissensio         | dissensiōnis (θηλ.)                | διαφωνία                            |
| dico pro aliquo   |                                    | μιλάω υπέρ κάποιου                  |
| dissentio         | dissensi, dissensum, dissentīre, 4 | διαφωνώ                             |
| placet            | placuit, placēre, 2 (απρόσ.)       | κρίνω, αποφασίζω (+ δοτ. και απαρ.) |
| alter             | altera, alterum                    | ο ένας ή ο άλλος (από δύο)          |
| aeque             | (επίρρ.)                           | εξίσου                              |
| malus             | mala, malum                        | κακός                               |
| magistra          | magistrae (θηλ.)                   | δασκάλα, σύμβουλος                  |
| iudico            | 1                                  | κρίνω, θεωρώ                        |
| inopia            | inopiae (θηλ.)                     | φτώχεια, ένδεια                     |
| avaritia          | avaritiae (θηλ.)                   | απληστία                            |
| graviter          | (επίρρ.)                           | με σοβαρότητα                       |
| ullus             | ulla, ullum                        | κανένας (σε άρνηση)                 |
| malevolentia      | malevolentiae (θηλ.)               | κακοβουλία                          |
| obtineo           | obtinui, obtentum, obtinēre, 2     | πετυχαίνω (+ ουσ. συμπερασματική)   |
| provincia         | provinciae (θηλ.)                  | επαρχία                             |

## Γραμματική: τα αντωνυμικά επίθετα

Είναι εννέα, και το βιβλίο τα δίνει σε τρεις γραμμές για να μένουν:

> unus, ullus, nullus · solus, totus, alius · uter, alter, neuter

Κλίνονται σαν δευτερόκλιτα επίθετα (όπως το *bonus*), με **μία διαφορά**: στον
ενικό σχηματίζουν τη **γενική σε -īus** και τη **δοτική σε -ī**, και στα τρία
γένη, όπως οι αντωνυμίες (*illīus, illī*). Ο πληθυντικός είναι ο κανονικός.

*Διαδραστικό στη σελίδα: solus, sola, solum (ενικός)*

Τα άλλα οκτώ, με ό,τι τα ξεχωρίζει:

| Επίθετο | Ονομαστική                  | Γεν. ενικού          | Δοτ. ενικού | Σημασία                                |
| ------- | --------------------------- | -------------------- | ----------- | -------------------------------------- |
| unus    | unus, una, unum             | unīus                | unī         | ένας                                   |
| ullus   | ullus, ulla, ullum          | ullīus               | ullī        | κανένας, κάποιος (σε άρνηση ή ερώτηση) |
| nullus  | nullus, nulla, nullum       | nullīus              | nullī       | κανένας                                |
| totus   | totus, tota, totum          | totīus               | totī        | όλος, ολόκληρος                        |
| alius   | alius, alia, **aliud**      | alterius (του alter) | aliī        | άλλος (από πολλούς)                    |
| uter    | uter, **utra, utrum**       | utrīus               | utrī        | ποιος από τους δύο;                    |
| alter   | alter, **altera, alterum**  | alterius             | alterī      | ο ένας, ο άλλος (από δύο)              |
| neuter  | neuter, **neutra, neutrum** | neutrīus             | neutrī      | κανένας από τους δύο                   |

Πρόσεξε: το *alius* έχει ουδέτερο σε **-ud** (*aliud*), όπως το *illud*. Το
*uter* και το *neuter* χάνουν το -e- στο θηλυκό και στο ουδέτερο, ενώ το *alter*
το κρατά. Για γενική του *alius* χρησιμοποιείται του *alter*.

**Οι τύποι του κειμένου:**

| Τύπος         | Πτώση, αριθμός, γένος | Θέση                                        |
| ------------- | --------------------- | ------------------------------------------- |
| uter          | ονομ. ενικ. αρσ.      | υποκείμενο του *mitterētur*                 |
| aliis … aliis | αφαιρ. πληθ. αρσ.     | υποκείμενα της μετοχής *dicentibus*         |
| solus         | ονομ. ενικ. αρσ.      | κατηγορηματικός προσδιορισμός στο *Scipio*  |
| toto          | αφαιρ. ενικ. αρσ.     | επιθετικός προσδιορισμός στο *senātu*       |
| neutrum       | αιτ. ενικ. αρσ.       | υποκείμενο του *mitti*                      |
| alter         | ονομ. ενικ. αρσ.      | υποκείμενο του *habet*                      |
| alteri        | δοτ. ενικ. αρσ.       | δοτική προσωπική στο *est satis*            |
| ullā          | αφαιρ. ενικ. θηλ.     | επιθετικός προσδιορισμός στο *malevolentiā* |
| neuter        | ονομ. ενικ. αρσ.      | υποκείμενο του *mitterētur*                 |

**ullus και quisquam.** Το *ullus* μπαίνει σε αρνητικές προτάσεις ή εκφράσεις
**ως επίθετο**, και μαζί με την άρνηση ισοδυναμεί με το *nullus*: *sine ullā
malevolentiā* = *nullā malevolentiā*. Η αντίστοιχη αντωνυμία, όταν στέκεται
**μόνη της**, είναι το *quisquam, quicquam*: *nec quisquam aderat* = *nemo
aderat*, *nec quicquam viderat* = *nihil viderat*.

> **Κλειδί**
>
> Δύο ζευγάρια που μπερδεύονται:
>
> - **alius** = άλλος, από **πολλούς**· **alter** = ο άλλος, από **δύο**. Γι' αυτό
>   οι συγκλητικοί είναι *alii … alii* (άλλοι … άλλοι), ενώ οι δύο ύπατοι είναι
>   *alter … alter* (ο ένας … ο άλλος).
> - **uter;** = ποιος **από τους δύο**· **neuter** = **κανένας από τους δύο**.
>   Ο Σκιπίωνας απαντά στο *uter* της συγκλήτου με το *neutrum*.
>
> Και στη γραμματική: γενική ενικού σε **-īus**, δοτική σε **-ī**, σε όλα τα γένη.

## Συντακτικό: οι προτάσεις του κειμένου

Το κείμενο δεν φέρνει νέο συντακτικό φαινόμενο, αλλά έχει τρεις δευτερεύουσες
που ρωτιούνται, και μία αφαιρετική απόλυτη σε κάθε περίοδο.

- **Cum … contenderent**: χρονική με *cum* ιστορικό-διηγηματικό· υποτακτική
  παρατατικού για το σύγχρονο στο παρελθόν.
- **uter … mitterētur**: πλάγια ερώτηση μερικής άγνοιας, αντικείμενο του
  *contenderent*· εισάγεται με το ερωτηματικό αντωνυμικό επίθετο *uter*·
  υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο.
- **aliis … dicentibus**: αφαιρετική απόλυτη, τροπική (εξηγεί πώς φαινόταν η
  διαφωνία).
- **Neutrum mitti**: το απαρέμφατο *mitti* είναι υποκείμενο του απρόσωπου
  *placet*, με υποκείμενο το *neutrum*· το *mihi* είναι δοτική προσώπου στο
  *placet*.
- **quia … habet, … est**: αιτιολογικές με οριστική, γιατί η αιτία δίνεται ως
  αντικειμενικά αληθινή.
- **malam magistram**: κατηγορούμενο στα αντικείμενα *inopiam atque avaritiam*
  του *iudicābat*· *imperii* αντικειμενική γενική.
- **Quā sententiā … dictā**: αφαιρετική απόλυτη, χρονική· το *quā* είναι
  αναφορική αντωνυμία στην αρχή περιόδου (= *et eā*).
- **ut neuter … mitterētur**: ουσιαστική συμπερασματική, αντικείμενο του
  *obtinuit* (πετυχαίνω). Υποτακτική παρατατικού, γιατί το *obtinuit* είναι
  ιστορικός χρόνος. Είναι αρνητική χωρίς *non*: την άρνηση τη φέρνει το
  *neuter*. Δεν θα μπορούσε να είναι *nē*, γιατί η συμπερασματική αρνείται με
  *ut* και αρνητική λέξη.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η απάντηση του Σκιπίωνα*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να κλιθούν στον αριθμό και στο γένος που βρίσκονται: alteri· toto senātu.

1. **alteri** είναι δοτική ενικού αρσενικού. Ονομαστική *alter*, και το *alter*
   κρατά το -e- σε όλη την κλίση.
2. **Ενικός αρσενικού:** *alter, alterius, alteri, alterum, altero*. Η γενική σε
   -ius και η δοτική σε -i είναι τα γνωρίσματα του αντωνυμικού επιθέτου.
3. **toto senātu** είναι αφαιρετική ενικού. Το *senātus* είναι αρσενικό της
   τέταρτης κλίσης, και το *totus* αντωνυμικό επίθετο: *totus senātus, totīus
   senātūs, totī senātuī, totum senātum, toto senātu*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωριστούν οι προτάσεις «uter adversus Viriāthum in Hispaniam mitterētur» και «ut neuter in provinciam mitterētur».

1. **uter … mitterētur.** Δευτερεύουσα πλάγια ερωτηματική, μερικής άγνοιας, γιατί
   ζητά ένα στοιχείο: ποιος από τους δύο. Εξαρτάται από το *contenderent*, που εδώ
   σημαίνει «φιλονικούσαν για το…», και είναι αντικείμενό του.
2. Εισάγεται με το ερωτηματικό *uter* και εκφέρεται με υποτακτική, όπως κάθε
   πλάγια ερώτηση. Υποτακτική παρατατικού, γιατί εξαρτάται από ιστορικό χρόνο.
3. **ut neuter … mitterētur.** Δευτερεύουσα ουσιαστική συμπερασματική. Εξαρτάται
   από το *obtinuit* (πέτυχε) και είναι αντικείμενό του, γιατί δηλώνει αυτό που
   κατόρθωσε ο Σκιπίωνας.
4. Εισάγεται με το *ut* (η άρνηση βρίσκεται στο *neuter*), εκφέρεται με υποτακτική
   και ακολουθεί την ακολουθία των χρόνων: παρατατικός μετά από τον ιστορικό
   *obtinuit*, για το σύγχρονο στο παρελθόν.

> **Πρόσεχε**
>
> - **alterius για το alius.** Η γενική του *alius* δανείζεται από το *alter*.
>   Στο γραπτό σου γράφεις *alterius*.
> - **aliud, όχι alium, στο ουδέτερο.** Το *alium* είναι αιτιατική αρσενικού.
> - **neuter = κανένας από τους δύο**, όχι «ουδέτερο». Και δεν θέλει δεύτερη
>   άρνηση: *ut neuter mitterētur*, όχι *ut non neuter*.
> - **ullus θέλει άρνηση.** Μπαίνει σε αρνητική πρόταση ή έκφραση (*sine ullā*,
>   *neque ullus*), σπανιότερα σε ερώτηση. Σε απλή καταφατική πρόταση μπαίνει το
>   *aliquis*.

## Ερωτήσεις

1. Σε τι διαφέρουν τα αντωνυμικά επίθετα από τα άλλα δευτερόκλιτα επίθετα;
   - Στη γενική και τη δοτική του πληθυντικού
   - Στη γενική σε -īus και τη δοτική σε -ī του ενικού
   - Στην αιτιατική και την αφαιρετική του ενικού
   - Στην ονομαστική του ουδετέρου σε -ud
2. Πώς μεταφράζεται το «quia alter nihil habet, alteri nihil est satis»;
   - γιατί ο άλλος δεν έχει τίποτα, ενώ στους άλλους τίποτα δεν περισσεύει
   - γιατί ο δεύτερος δεν έχει τίποτα, και ο πρώτος δεν έχει αρκετά
   - γιατί ο ένας δεν έχει τίποτα, και στον άλλο τίποτα δεν είναι αρκετό
   - γιατί κανένας δεν έχει τίποτα, και σε κανέναν τίποτα δεν είναι αρκετό
3. Τι είναι συντακτικά το «aliis pro Galbā et aliis pro Cottā dicentibus»;
   - Αφαιρετική απόλυτη, με υποκείμενα τα aliis … aliis
   - Δοτική προσωπική στο dissensio erat
   - Αφαιρετική του οργάνου στο dissensio
   - Μετοχή συνημμένη στο patres conscriptos
4. Ποια φράση λέει το ίδιο με το «sine ullā malevolentiā»;
   - cum aliquā malevolentiā
   - sine nullā malevolentiā
   - sine quisquam malevolentiā
   - nullā malevolentiā
5. Ποια είναι η συντακτική θέση του neutrum στο «Neutrum mihi mitti placet»;
   - Αντικείμενο του placet
   - Υποκείμενο του mitti
   - Αντικείμενο του mitti
   - Υποκείμενο του placet
6. Τι είδους πρόταση είναι η «ut neuter in provinciam mitterētur»;
   - Τελική, επιρρηματικός προσδιορισμός του σκοπού
   - Βουλητική, αντικείμενο του obtinuit
   - Ουσιαστική συμπερασματική, αντικείμενο του obtinuit
   - Επιρρηματική συμπερασματική, αποτέλεσμα της κύριας
7. Ποια είναι η ονομαστική ενικού του ουδετέρου του alius;
   - alium
   - aliud
   - alia
   - alterum
8. Ποια είναι η σημασία του uter στο «contenderent uter adversus Viriāthum mitterētur»;
   - ποιος από τους δύο
   - και οι δύο
   - κανένας από τους δύο
   - ο ένας από τους δύο

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη γενική και τη δοτική ενικού του neuter και το ουδέτερο ενικού του alius.
2. Γράψε τη δοτική ενικού του totus senātus και τη γενική ενικού του unus consul.
3. Να αντικαταστήσεις το ullus, μαζί με την άρνηση, με το nullus: «Neque ulla spes erat.»
4. Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο του alius ή του alter: «Duo consules erant: … pauper, … avarus erat» (δικό μας παράδειγμα).
5. «Neutrum» inquit «mihi mitti placet, quia alter nihil habet, alteri nihil est satis».
   α) Να γράψεις το neutrum στη γενική του ίδιου γένους και αριθμού.
   β) Να γράψεις το alter … alteri για πολλά πρόσωπα (άλλοι … σε άλλους).
   γ) Τι είδους πρόταση είναι η quia alter nihil habet;
6. «Cum Galba et Cotta consules in senātu contenderent uter adversus Viriāthum in Hispaniam mitterētur, magna dissensio erat.»
   α) α΄ Να κλίνεις το uter στον ενικό, στο ίδιο γένος.
   β) β΄ Τι είδους πρόταση είναι η uter … mitteretur, και ποια η θέση της;
   γ) γ΄ Να την ξαναγράψεις, αν το ρήμα εξάρτησης ήταν contendunt.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/poverty-and-greed
