# XLIX. Η Πορκία και ο Βρούτος

> Η γερουνδιακή έλξη και ο προσδιορισμός του σκοπού.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/porcia-and-brutus

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLIX για την Πορκία και τον Βρούτο.
- Να αναγνωρίζεις τη γερουνδιακή έλξη, να κρίνεις αν είναι υποχρεωτική και να την αναιρείς.
- Να εκφράζεις τον σκοπό μετά από ρήματα κίνησης με πέντε τρόπους: τελική, αναφορική τελική, σουπίνο, causā + γενική, ad + αιτιατική.
- Να κλίνεις το γερούνδιο και το γερουνδιακό και να αναγνωρίζεις την ενεργητική περιφραστική συζυγία του κειμένου.

## Το πλαίσιο

Η Πορκία ήταν κόρη του Κάτωνα του νεότερου, φανατικού αντιπάλου του Ιουλίου
Καίσαρα, και το 45 π.Χ. παντρεύτηκε τον Μάρκο Βρούτο, τον μετέπειτα
τυραννοκτόνο. Ήξερε για τη συνωμοσία που κατέληξε στη δολοφονία του Καίσαρα,
στις 15 Μαρτίου του 44 π.Χ. Ο Βαλέριος Μάξιμος, που έγραψε στα χρόνια του
Τιβέριου μια συλλογή από «αξιομνημόνευτα έργα και λόγια», τη βάζει ανάμεσα στα
παραδείγματα θάρρους. Στο απόσπασμα η Πορκία δοκιμάζει πάνω της αν θα άντεχε
να πεθάνει, αν το σχέδιο του άντρα της αποτύγχανε.

## Το κείμενο

> Porcia, Bruti uxor, cum viri sui consilium de **interficiendo** Caesare
> cognovisset, cultellum tonsorium quasi unguium **resecandōrum** causā poposcit
> eōque velut forte elapso se vulnerāvit. Clamōre deinde ancillārum in
> cubiculum vocātus Brutus ad eam **obiurgandam** vēnit, quod tonsōris
> praeripuisset officium. Cui secrēto Porcia «non est hoc» inquit «temerarium
> factum meum, sed certissimum indicium amōris mei erga te tale consilium
> molientem: experīri enim volui, quam aequo animo me ferro essem interemptūra,
> si tibi consilium non ex sententiā cessisset».
>
> Valerius Maximus, *Facta et dicta memorabilia* 3.2.15

Με έντονα είναι τα τρία γερουνδιακά του κειμένου. Και τα τρία είναι
γερουνδιακή έλξη.

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικό                                                                         | Μετάφραση                                                                                               |
| -------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Porcia, Bruti uxor, cum viri sui consilium de interficiendo Caesare cognovisset, | Η Πορκία, η γυναίκα του Βρούτου, όταν έμαθε το σχέδιο του άντρα της για τη δολοφονία του Καίσαρα,       |
| cultellum tonsorium quasi unguium resecandōrum causā poposcit                    | ζήτησε ένα μαχαιράκι του μανικιουρίστα, δήθεν για να κόψει τα νύχια της,                                |
| eōque velut forte elapso se vulnerāvit.                                          | και με αυτό, όταν της γλίστρησε δήθεν κατά τύχη, τραυματίστηκε.                                         |
| Clamōre deinde ancillārum in cubiculum vocātus Brutus ad eam obiurgandam vēnit,  | Ύστερα ο Βρούτος, που τον φώναξαν στην κρεβατοκάμαρα οι κραυγές των υπηρετριών, ήρθε για να τη μαλώσει, |
| quod tonsōris praeripuisset officium.                                            | επειδή, όπως έλεγε, είχε αρπάξει τη δουλειά του μανικιουρίστα.                                          |
| Cui secrēto Porcia «non est hoc» inquit «temerarium factum meum,                 | Σε αυτόν η Πορκία είπε κρυφά: «Αυτό δεν είναι ασυλλόγιστη πράξη μου,                                    |
| sed certissimum indicium amōris mei erga te tale consilium molientem:            | αλλά πολύ βέβαιη απόδειξη της αγάπης μου για σένα, που σχεδιάζεις τέτοιο σχέδιο:                        |
| experīri enim volui, quam aequo animo me ferro essem interemptūra,               | γιατί θέλησα να δοκιμάσω με πόση ψυχραιμία θα σκότωνα τον εαυτό μου με το σίδερο,                       |
| si tibi consilium non ex sententiā cessisset».                                   | αν το σχέδιό σου δεν πήγαινε κατ' ευχήν».                                                               |

Η μετάφραση κρατά την **ενεργητική** σύνταξη, σαν να μην υπήρχε έλξη: *de
interficiendo Caesare* = «για το να σκοτωθεί ο Καίσαρας», δηλαδή «για τη
δολοφονία του Καίσαρα». Ο *tonsor* εδώ είναι αυτός που περιποιείται τα νύχια, ο
«μανικιουρίστας».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη       | Αρχικοί χρόνοι ή κλίση                 | Σημασία                       |
| ---------- | -------------------------------------- | ----------------------------- |
| uxor       | uxōris (θηλ.)                          | σύζυγος                       |
| consilium  | consilii (ουδ.)                        | σχέδιο                        |
| interficio | interfēci, interfectum, interficĕre, 3 | σκοτώνω                       |
| cultellus  | cultelli (αρσ.)                        | μαχαιράκι, ξυράφι             |
| tonsōrius  | tonsōria, tonsōrium                    | του κουρέα, του μανικιουρίστα |
| unguis     | unguis (αρσ.)                          | νύχι                          |
| reseco     | resecui, resectum, resecāre, 1         | κόβω                          |
| posco      | poposci, poscĕre, 3                    | ζητώ                          |
| elābor     | elapsus sum, elābi, 3 (αποθ.)          | γλιστρώ                       |
| vulnero    | 1                                      | πληγώνω                       |
| clamor     | clamōris (αρσ.)                        | κραυγή                        |
| ancilla    | ancillae (θηλ.)                        | υπηρέτρια                     |
| obiurgo    | 1                                      | μαλώνω, επιπλήττω             |
| tonsor     | tonsōris (αρσ.)                        | κουρέας (εδώ: μανικιουρίστας) |
| praeripio  | praeripui, praereptum, praeripĕre, 3   | αρπάζω, κλέβω                 |
| officium   | officii (ουδ.)                         | καθήκον, δουλειά              |
| temerarius | temeraria, temerarium                  | ασυλλόγιστος                  |
| indicium   | indicii (ουδ.)                         | απόδειξη, τεκμήριο            |
| amor       | amōris (αρσ.)                          | αγάπη                         |
| molior     | molītus sum, molīri, 4 (αποθ.)         | μηχανεύομαι, σχεδιάζω         |
| experior   | expertus sum, experīri, 4 (αποθ.)      | δοκιμάζω                      |
| ferrum     | ferri (ουδ.)                           | σίδερο, όπλο                  |
| interimo   | interēmi, interemptum, interimĕre, 3   | σκοτώνω                       |
| cedo       | cessi, cessum, cedĕre, 3               | προχωρώ, έχω έκβαση           |

## Γραμματική: γερούνδιο και γερουνδιακό

Το **γερούνδιο** είναι ρηματικό ουσιαστικό της **ενεργητικής** φωνής, ουδέτερο,
μόνο ενικού και χωρίς ονομαστική. Το **γερουνδιακό** είναι ρηματικό επίθετο της
**παθητικής** φωνής, σε -ndus, -nda, -ndum, και κλίνεται σε όλα τα γένη και τους
αριθμούς.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Γερούνδιο του interficio και γερουνδιακή έλξη*

Το γερουνδιακό σχηματίζεται από το θέμα του ενεστώτα με -ndus (πρώτη και
δεύτερη συζυγία) ή -endus (τρίτη και τέταρτη): *obiurga-ndus*, *interfici-endus*,
*reseca-ndus*.

**Η ενεργητική περιφραστική.** Το *essem interemptūra* είναι μετοχή μέλλοντα +
*sum*: η πράξη που **επρόκειτο** ή **θα** γινόταν. Το *interemptūra* είναι
θηλυκό, γιατί μιλά η Πορκία.

## Συντακτικό: η γερουνδιακή έλξη και ο σκοπός

### Η γερουνδιακή έλξη

Όταν ένα γερούνδιο έχει **αντικείμενο σε αιτιατική**, η σύνταξη συχνά γυρίζει
από ενεργητική σε παθητική: το γερούνδιο γίνεται γερουνδιακό. Αυτό είναι η
**γερουνδιακή έλξη**. Πρακτικά:

1. Το αντικείμενο του γερουνδίου παίρνει την **πτώση του γερουνδίου**.
2. Το γερούνδιο γίνεται **γερουνδιακό**, που συμφωνεί με το ουσιαστικό σε
   γένος, αριθμό και πτώση.
3. Το γένος και ο αριθμός του ουσιαστικού δεν αλλάζουν ποτέ· η πτώση ορίζεται
   από τη σύνταξη (συνήθως από την πρόθεση).

| Χωρίς έλξη (δεν επιτρέπεται εδώ) | Με έλξη (το κείμενο)           | Τι άλλαξε                                                      |
| -------------------------------- | ------------------------------ | -------------------------------------------------------------- |
| de interficiendo **Caesarem**    | de interficiendo **Caesare**   | το *Caesarem* γίνεται αφαιρετική, όπως το γερούνδιο            |
| resecandi **ungues** causā       | **unguium resecandōrum** causā | γενική πληθυντικού, αρσενικό, γιατί το *unguis* είναι αρσενικό |
| ad obiurgandum **eam**           | ad **eam obiurgandam**         | θηλυκό, γιατί το *eam* είναι η Πορκία                          |

**Πότε είναι υποχρεωτική.**

- Όταν το γερούνδιο είναι **εμπρόθετο** (causā, gratiā με γενική· ad, in με
  αιτιατική· de, ex, in, ab με αφαιρετική) και έχει αντικείμενο σε αιτιατική.
- Όταν η σύνταξη θέλει **δοτική** γερουνδίου (συνήθως μετά από επίθετα που
  σημαίνουν «κατάλληλος») με αντικείμενο σε αιτιατική: *campus proelio
  committendo aptus*.

**Πότε δεν είναι.** Με **απρόθετη γενική ή αφαιρετική** γερουνδίου η έλξη δεν
είναι υποχρεωτική, αν και η κλασική λατινική την προτιμούσε: *ars gerendi rem
publicam* ή *ars gerendae rei publicae*. Και την **αποφεύγουμε** όταν το
αντικείμενο είναι **ουδέτερο αντωνυμίας ή επιθέτου**: *in narrando aliquid*.

Και οι τρεις έλξεις του κειμένου είναι **υποχρεωτικές**: όλες είναι εμπρόθετες
(*de*, *causā*, *ad*) και το αντικείμενό τους θα ήταν σε αιτιατική.

> **Κλειδί**
>
> Για να βρεις έλξη, ψάχνεις ένα **γερουνδιακό που δεν σημαίνει «πρέπει»**. Αν
> το *-ndus* συμφωνεί με ένα ουσιαστικό και η φράση μεταφράζεται ενεργητικά («για
> να τη μαλώσει»), είναι έλξη. Για να την αναιρέσεις, κάνεις τα βήματα ανάποδα:
> το γερουνδιακό ξαναγίνεται γερούνδιο, στην πτώση που είχε, και το ουσιαστικό
> γυρίζει σε **αιτιατική**, ως αντικείμενό του.

### Ο προσδιορισμός του σκοπού

Μετά από ρήματα **κίνησης** (*eo, venio, mitto*) ο σκοπός εκφράζεται με πέντε
τρόπους. Με το παράδειγμα του κειμένου, *Brutus ad eam obiurgandam vēnit*:

| Τρόπος                                     | Πώς γράφεται                            |
| ------------------------------------------ | --------------------------------------- |
| 1. **Τελική πρόταση**                      | Brutus vēnit **ut eam obiurgāret**      |
| 2. **Αναφορική τελική**                    | Brutus vēnit **qui eam obiurgāret**     |
| 3. **Σουπίνο σε -um**                      | Brutus vēnit **eam obiurgātum**         |
| 4. **causā + γενική γερουνδίου** (με έλξη) | Brutus vēnit **eius obiurgandae causā** |
| 5. **ad + αιτιατική γερουνδίου** (με έλξη) | Brutus vēnit **ad eam obiurgandam**     |

Στους τρόπους 1–3 το αντικείμενο *eam* δεν αλλάζει. Στους 4 και 5 το γερούνδιο
είναι εμπρόθετο με αντικείμενο, άρα η έλξη είναι υποχρεωτική: στον 4 το *eam*
γίνεται γενική (*eius*). Η υποτακτική στους 1–2 είναι παρατατικού, γιατί το
*vēnit* είναι ιστορικός χρόνος.

### Τα άλλα δύσκολα σημεία του κειμένου

- **cum … cognovisset**: *cum* ιστορικός-διηγηματικός, υποτακτική
  υπερσυντελίκου για το προτερόχρονο στο παρελθόν.
- **eōque … elapso**: το βιβλίο σημειώνει το *eo* (= *cultello*) ως αφαιρετική
  του οργάνου· το *elapso* είναι χρονική μετοχή που συμφωνεί με αυτό.
- **quod … praeripuisset**: αιτιολογική με υποτακτική, γιατί δίνει την αιτία
  όπως την έβλεπε ο Βρούτος (υποκειμενική αιτιολογία).
- **Cui**: αναφορική αντωνυμία στην αρχή περιόδου, = *ei* (*Bruto*)· έμμεσο
  αντικείμενο του *inquit*.
- **quam aequo animo … essem interemptūra**: πλάγια ερώτηση, αντικείμενο του
  *experīri*· υποτακτική παρατατικού της ενεργητικής περιφραστικής, για το
  υστερόχρονο στο παρελθόν.
- **si … cessisset**: η υπόθεση, μέσα σε εξαρτημένο υποθετικό λόγο.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο Βρούτος έρχεται*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: τη γενική πληθυντικού του cultellum tonsorium· τη δοτική ενικού του unguium· το β΄ ενικό προστακτικής ενεστώτα του experīri· το σουπίνο του resecandōrum.

1. **cultellum tonsorium → cultellōrum tonsoriōrum.** Δευτερόκλιτο ουσιαστικό και
   δευτερόκλιτο επίθετο: γενική πληθυντικού σε -ōrum.
2. **unguium → ungui.** Τριτόκλιτο αρσενικό, *unguis, unguis*· η γενική
   πληθυντικού σε -ium δείχνει θέμα σε -i, αλλά η δοτική ενικού είναι η κανονική
   -i.
3. **experīri → experīre.** Αποθετικό τέταρτης συζυγίας: η προστακτική έχει
   παθητική μορφή.
4. **resecandōrum → resectum.** Το σουπίνο είναι ο τρίτος αρχικός χρόνος: *reseco,
   resecui, resectum, resecāre*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «Brutus ad eam obiurgandam vēnit»: να εκφράσετε τον σκοπό με όλους τους άλλους δυνατούς τρόπους.

1. **Τελική πρόταση.** *Brutus vēnit ut eam obiurgāret.* Το *vēnit* είναι
   ιστορικός χρόνος, οπότε υποτακτική παρατατικού για το σύγχρονο στο παρελθόν.
2. **Αναφορική τελική.** *Brutus vēnit qui eam obiurgāret.* Το *qui* αναφέρεται
   στο *Brutus*· ίδια εκφορά και ακολουθία με την τελική.
3. **Σουπίνο σε -um.** *Brutus vēnit eam obiurgātum.* Το σουπίνο κρατά την
   ενεργητική σύνταξη: το *eam* μένει αντικείμενο σε αιτιατική.
4. **causā + γενική.** *Brutus vēnit eius obiurgandae causā.* Η έλξη είναι
   υποχρεωτική: το *eam* γίνεται γενική, *eius*, και το γερουνδιακό συμφωνεί σε
   θηλυκό.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Γερουνδιακό της έλξης ≠ παθητική περιφραστική.** Στο *ad eam obiurgandam*
>   δεν υπάρχει «πρέπει» και δεν υπάρχει *sum*. Μη μεταφράσεις «για αυτή που
>   πρέπει να μαλωθεί».
> - **Το γένος δεν αλλάζει.** Στην έλξη το γερουνδιακό ακολουθεί το γένος του
>   ουσιαστικού: *unguium resecandōrum*, αρσενικό, γιατί το *unguis* είναι
>   αρσενικό, όχι επειδή «τα νύχια» είναι ουδέτερο στα ελληνικά.
> - **Το σουπίνο μόνο μετά από ρήμα κίνησης.** Το *obiurgātum* στέκει γιατί
>   υπάρχει το *vēnit*. Μετά από *poposcit* δεν θα έστεκε.
> - **causā και gratiā μετά τη γενική.** Μπαίνουν κανονικά στο τέλος της φράσης:
>   *unguium resecandōrum causā*. Μην τα πάρεις για αφαιρετική του αιτίου: είναι
>   σαν πρόθεση με γενική, και γι' αυτό η έλξη είναι υποχρεωτική.

## Ερωτήσεις

1. Τι είναι η γερουνδιακή έλξη;
   - Η μετατροπή γερουνδίου με αντικείμενο σε γερουνδιακό
   - Η μετατροπή γερουνδιακού σε παθητική περιφραστική
   - Η μετατροπή του γερουνδίου σε σουπίνο σε -um
   - Η συμφωνία της μετοχής με το υποκείμενό της
2. Στο «consilium de interficiendo Caesare», γιατί το Caesare είναι σε αφαιρετική;
   - Είναι ποιητικό αίτιο του interficiendo
   - Πήρε με την έλξη την πτώση που θέλει η πρόθεση de
   - Είναι αφαιρετική απόλυτη μαζί με το interficiendo
   - Είναι αφαιρετική του τρόπου στο consilium
3. Σε ποια φράση η γερουνδιακή έλξη ΔΕΝ είναι υποχρεωτική;
   - ad petendum pacem
   - de curando corpus
   - ars gerendi rem publicam
   - videndi causā urbem
4. Ποια είναι η αναίρεση της έλξης στο «ad eam obiurgandam»;
   - ad obiurgandum eam
   - ad obiurgandam eam
   - ad eius obiurgandum
   - ad eam obiurgandum esse
5. Ποια φράση εκφράζει σωστά τον σκοπό με σουπίνο;
   - Brutus vēnit eam obiurgandum
   - Brutus vēnit eius obiurgātu
   - Brutus vēnit eam obiurgātum
   - Brutus vēnit eam obiurgātam
6. Γιατί η αιτιολογική «quod tonsōris praeripuisset officium» έχει υποτακτική;
   - Είναι τελική πρόταση με quod
   - Η αιτία δίνεται όπως την έβλεπε ο Βρούτος
   - Εξαρτάται από ρήμα φόβου
   - Είναι υποθετική πρόταση μη πραγματική
7. Τι είναι ο τύπος essem interemptūra;
   - Παθητική περιφραστική σε υποτακτική παρατατικού
   - Υποτακτική υπερσυντελίκου παθητικής φωνής
   - Απαρέμφατο μέλλοντα ενεργητικής φωνής
   - Ενεργητική περιφραστική σε υποτακτική παρατατικού
8. Πώς μεταφράζεται το «quam aequo animo me ferro essem interemptūra»;
   - με πόση ψυχραιμία θα σκότωνα τον εαυτό μου με το σίδερο
   - με πόση ψυχραιμία με σκότωσε το σίδερο
   - πόσο ήρεμα πρέπει να σκοτωθώ με το σίδερο
   - πόσο ήρεμη ήμουν όταν σκότωσα τον εαυτό μου

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη γενική, τη δοτική και την αιτιατική του γερουνδίου του obiurgo.
2. Γράψε το γερουνδιακό του interficio και του experior στην αιτιατική ενικού του θηλυκού.
3. Να κάνεις γερουνδιακή έλξη στη φράση «Legati venerunt ad petendum pacem».
4. Κάνε γερουνδιακή έλξη στη φράση «Brutus cupidus erat interficiendi Caesarem» (δικό μας παράδειγμα).
5. «cultellum tonsorium quasi unguium resecandōrum causā poposcit»
   α) Να αναιρέσεις την έλξη στη φράση unguium resecandorum causā.
   β) Είναι η έλξη εδώ υποχρεωτική;
   γ) Σε ποιο γένος είναι το resecandorum, και με ποια λέξη συμφωνεί;
6. «Ancillae in cubiculum venērunt ut Porciam curārent.» (δικό μας παράδειγμα)
   α) α΄ Να εκφράσεις τον σκοπό με αναφορική τελική πρόταση.
   β) β΄ Να τον εκφράσεις με σουπίνο.
   γ) γ΄ Να τον εκφράσεις με ad και γερουνδιακή έλξη.
   δ) δ΄ Να τον εκφράσεις με causā και γερουνδιακή έλξη.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/porcia-and-brutus
