# XXVI. Ο Πλίνιος αναγγέλλει ένα θλιβερό γεγονός

> Τα παραθετικά επιθέτων και επιρρημάτων και ο β΄ όρος της σύγκρισης.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/pliny-sad-news

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXVI, την επιστολή του Πλινίου για τον θάνατο της κόρης του Φουνδανού.
- Να σχηματίζεις και να κλίνεις τα ομαλά παραθετικά των επιθέτων, μαζί με τα επίθετα σε -er και τα έξι σε -lis, και τα περιφραστικά παραθετικά.
- Να σχηματίζεις επιρρήματα από επίθετα και τα παραθετικά τους.
- Να εκφέρεις τον β΄ όρο της σύγκρισης με αφαιρετική και με quam.

## Το πλαίσιο

Ο Πλίνιος ο νεότερος γράφει σε έναν γνωστό του, τον Μαρκελλίνο, για τον θάνατο
της μικρής κόρης του φίλου τους Γάιου Μινίκιου Φουνδανού. Το κορίτσι λεγόταν
Μινικία Μαρκέλλα, και σώζεται η επιτύμβια επιγραφή της: έζησε 12 χρόνια, 11
μήνες και 7 μέρες. Ο Πλίνιος τη ζωγραφίζει με μια σειρά από επαίνους και
επιφωνήματα: ένα κορίτσι με τη χάρη της ηλικίας του και τη σοβαρότητα των
μεγάλων. Για να το πει, χρειάζεται συγκριτικούς, υπερθετικούς και επιρρήματα.

## Το κείμενο

> C. Plinius Marcellīno suo salūtem.
>
> **Tristissimus** haec tibi scribo: Fundāni nostri filia minor mortua est. Eā
> puellā nihil umquam **festivius**, nihil **amabilius** nec **longiōre** vitā
> **dignius** vidi. Nondum annos XIII impleverat, et iam illi anīlis prudentia,
> matronālis gravitas erat et tamen suavitas puellāris. Ut illa patris
> cervicibus inhaerēbat! ut nos amīcos paternos et **amanter** et **modeste**
> complectebātur! ut nutrīces, ut paedagōgos, ut praeceptōres diligēbat! quam
> **studiōse**, quam **intellegenter** lectitābat! ut **parce** ludēbat! Quā illa
> patientiā, quā etiam constantiā **novissimam** valetudinem tulit!
>
> Πλίνιος ο νεότερος, *Επιστολές* 5.16

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση
πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

| Λατινικά                                                                            | Μετάφραση                                                                                                       |
| ----------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| C. Plinius Marcellīno suo salūtem.                                                  | Ο Γάιος Πλίνιος στον (αγαπητό του) Μαρκελλίνο χαιρετίσματα.                                                     |
| Tristissimus haec tibi scribo:                                                      | Πολύ λυπημένος σου γράφω αυτά:                                                                                  |
| Fundāni nostri filia minor mortua est.                                              | η μικρότερη κόρη του φίλου μας του Φουνδανού πέθανε.                                                            |
| Eā puellā nihil umquam festivius, nihil amabilius nec longiōre vitā dignius vidi.   | Τίποτε ποτέ δεν είδα πιο χαριτωμένο από αυτό το κορίτσι, τίποτε πιο αξιαγάπητο ούτε πιο άξιο για μακρύτερη ζωή. |
| Nondum annos XIII impleverat,                                                       | Δεν είχε συμπληρώσει ακόμη τα δεκατρία χρόνια,                                                                  |
| et iam illi anīlis prudentia, matronālis gravitas erat et tamen suavitas puellāris. | και είχε ήδη φρόνηση γερόντισσας, σοβαρότητα δέσποινας, και όμως κοριτσίστικη γλυκύτητα.                        |
| Ut illa patris cervicibus inhaerēbat!                                               | Πώς κρεμόταν από τον λαιμό του πατέρα της!                                                                      |
| ut nos amīcos paternos et amanter et modeste complectebātur!                        | Πώς αγκάλιαζε εμάς, τους φίλους του πατέρα της, και με αγάπη και με σεμνότητα!                                  |
| ut nutrīces, ut paedagōgos, ut praeceptōres diligēbat!                              | Πώς αγαπούσε τις τροφούς, τους παιδαγωγούς, τους δασκάλους της!                                                 |
| quam studiōse, quam intellegenter lectitābat!                                       | Με πόση επιμέλεια, με πόση εξυπνάδα διάβαζε!                                                                    |
| ut parce ludēbat!                                                                   | Πόσο συγκρατημένα έπαιζε!                                                                                       |
| Quā illa patientiā, quā etiam constantiā novissimam valetudinem tulit!              | Με πόση υπομονή, με πόση μάλιστα εγκαρτέρηση υπέμεινε την τελευταία της αρρώστια!                               |

Ο χαιρετισμός της αρχής είναι ο συνηθισμένος στις ρωμαϊκές επιστολές:
εννοείται το *dicit*, «ο Πλίνιος λέει χαίρε στον Μαρκελλίνο». Το *XIII*
διαβάζεται *tredecim*.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                               | Σημασία                                    |
| -------------------------------------------------- | ------------------------------------------ |
| salus, -ūtis (θηλ.)                                | χαιρετισμός· σωτηρία, υγεία                |
| tristis, -is, -e                                   | λυπημένος                                  |
| scribo, scripsi, scriptum, scribĕre, 3             | γράφω                                      |
| minor, minus                                       | μικρότερος (συγκρ. του parvus)             |
| morior, mortuus sum, mori, αποθ. 3                 | πεθαίνω                                    |
| nihil (γεν. nullīus rei)                           | τίποτα                                     |
| umquam (επίρρ.)                                    | ποτέ                                       |
| festīvus, -a, -um                                  | χαριτωμένος, πρόσχαρος                     |
| amabilis, -is, -e                                  | αξιαγάπητος                                |
| longus, -a, -um                                    | μακρύς, μακρόχρονος                        |
| dignus, -a, -um (+ αφαιρ.)                         | άξιος                                      |
| nondum (επίρρ.)                                    | ακόμη δεν                                  |
| impleo, implēvi, implētum, implēre, 2              | συμπληρώνω                                 |
| anīlis, -is, -e                                    | γεροντικός, ηλικιωμένης γυναίκας           |
| prudentia, -ae (θηλ.)                              | φρόνηση                                    |
| matronālis, -is, -e                                | που ταιριάζει σε δέσποινα                  |
| gravitas, -ātis (θηλ.)                             | σοβαρότητα                                 |
| suavitas, -ātis (θηλ.)                             | γλυκύτητα                                  |
| puellāris, -is, -e                                 | κοριτσίστικος                              |
| ut, quam (επιφωνηματικά επιρρ.)                    | πώς! πόσο!                                 |
| cervīces, -um (θηλ., πληθ.)                        | λαιμός, τράχηλος                           |
| inhaereo, inhaesi, inhaesum, inhaerēre, 2 (+ δοτ.) | κρέμομαι από                               |
| paternus, -a, -um                                  | πατρικός                                   |
| complector, complexus sum, complecti, αποθ. 3      | αγκαλιάζω                                  |
| nutrix, -īcis (θηλ.)                               | τροφός                                     |
| paedagōgus, -i (αρσ.)                              | παιδαγωγός (δούλος που συνόδευε τα παιδιά) |
| praeceptor, -ōris (αρσ.)                           | δάσκαλος                                   |
| diligo, dilexi, dilectum, diligĕre, 3              | αγαπώ                                      |
| lectito, lectitāvi, lectitātum, lectitāre, 1       | διαβάζω συχνά και με προσοχή               |
| ludo, lusi, lusum, ludĕre, 3                       | παίζω                                      |
| patientia, -ae (θηλ.)                              | υπομονή                                    |
| constantia, -ae (θηλ.)                             | εγκαρτέρηση                                |
| novissimus, -a, -um                                | τελευταίος (υπερθ. του novus)              |
| valetūdo, -inis (θηλ.)                             | (κακή) υγεία, αρρώστια                     |
| fero, tuli, lātum, ferre                           | (εδώ) υπομένω                              |

## Γραμματική: τα παραθετικά

### Τα επίθετα

Ο **συγκριτικός** σχηματίζεται από τη ρίζα του επιθέτου με την κατάληξη
**-ior** (αρσενικό και θηλυκό) και **-ius** (ουδέτερο). Ο **υπερθετικός** με
την κατάληξη **-issimus, -a, -um**, όπως στο μάθημα XIX.

| Θετικός            | Συγκριτικός      | Υπερθετικός             |
| ------------------ | ---------------- | ----------------------- |
| long-us, -a, -um   | long-ior, -ius   | long-issimus, -a, -um   |
| trist-is, -is, -e  | trist-ior, -ius  | trist-issimus, -a, -um  |
| festīv-us, -a, -um | festiv-ior, -ius | festiv-issimus, -a, -um |
| amabil-is, -is, -e | amabil-ior, -ius | amabil-issimus, -a, -um |

Ο συγκριτικός κλίνεται σαν τριτόκλιτο επίθετο δύο καταλήξεων (*brevis, -is,
-e*), με τρεις διαφορές: αφαιρετική ενικού σε **-e**, γενική πληθυντικού σε
**-um** και ονομαστική, αιτιατική, κλητική πληθυντικού του ουδετέρου σε **-a**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο συγκριτικός longior, longius*

### Επίθετα σε -er και σε -lis

- Τα επίθετα σε **-er** σχηματίζουν τον υπερθετικό σε **-errimus** (από
  *-er-simus*, με αφομοίωση): *pulcher, pulchrior, pulcherrimus*· *acer,
  acrior, acerrimus*.
- Έξι επίθετα σε **-lis** σχηματίζουν τον υπερθετικό σε **-llimus**: *facilis*
  (εύκολος), *difficilis* (δύσκολος), *similis* (όμοιος), *dissimilis*
  (ανόμοιος), *humilis* (ταπεινός), *gracilis* (ισχνός): *facilis, facilior,
  facillimus*. Τα άλλα σε -lis είναι ομαλά: *amabilis, amabilissimus*.

### Περιφραστικά παραθετικά

Με τα επιρρήματα **magis** (πιο) και **maxime** (πάρα πολύ). Έτσι σχηματίζουν
συνήθως τα παραθετικά τους τα επίθετα σε **-us** με φωνήεν πριν από την
κατάληξη (-eus, -ius, -uus): *pius*, *magis pius*, *maxime pius*· *idoneus*,
*magis idoneus*, *maxime idoneus*.

### Τα επιρρήματα

| Επίθετο                                          | Πώς             | Επίρρημα                                |
| ------------------------------------------------ | --------------- | --------------------------------------- |
| δευτερόκλιτο: *modestus*, *studiōsus*, *parcus*  | θέμα + **-e**   | *modeste*, *studiōse*, *parce*          |
| τριτόκλιτο: *brevis*, *fortis*                   | θέμα + **-ter** | *breviter*, *fortiter*                  |
| σε -ns, -ntis: *prudens*, *intellegens*, *amans* | θέμα + **-er**  | *prudenter*, *intellegenter*, *amanter* |

Στα επίθετα σε -ns η κατάληξη φαίνεται σαν σκέτο *-er*· στην πραγματικότητα το
*prudenter* βγαίνει από ένα *prudenti-ter* που έχασε μια συλλαβή. Και ο
υπερθετικός παίρνει -e: *modestissimus* → *modestissime*.

Τα **παραθετικά των επιρρημάτων**: ο **συγκριτικός** είναι ίδιος με το
**ουδέτερο του συγκριτικού του επιθέτου** (*-ius*), ο **υπερθετικός** τελειώνει
σε **-issime** (ή *-errime*, *-llime*):

| Θετικός       | Συγκριτικός    | Υπερθετικός       |
| ------------- | -------------- | ----------------- |
| longe         | longius        | longissime        |
| breviter      | brevius        | brevissime        |
| modeste       | modestius      | modestissime      |
| intellegenter | intellegentius | intellegentissime |

> **Κλειδί**
>
> **Συγκριτικός: -ior, -ius. Υπερθετικός: -issimus** (-errimus στα σε -er,
> -llimus στα έξι σε -lis).
>
> **Επίρρημα: -e** από δευτερόκλιτο, **-ter** από τριτόκλιτο, **-nter** από επίθετα
> σε -ns. Συγκριτικός επιρρήματος = ουδέτερο του συγκριτικού (*-ius*),
> υπερθετικός **-issime**.

## Συντακτικό: ο β΄ όρος της σύγκρισης

Ο β΄ όρος της σύγκρισης εκφέρεται με δύο τρόπους:

1. με **απλή αφαιρετική**, όπως η συγκριτική γενική των αρχαίων ελληνικών
   (*νεώτερος τοῦ Περικλέους*): *Eā puellā nihil festivius vidi*.
2. με το **quam** και τον β΄ όρο **στην ίδια πτώση** με τον α΄ (όπως το *ἤ*):
   *Nihil festivius quam eam puellam vidi*.

Η αφαιρετική χρησιμοποιείται κυρίως όταν ο α΄ όρος είναι σε ονομαστική ή
αιτιατική· σε άλλη πτώση μπαίνει το *quam*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε τη σύγκριση*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- *Tristissimus*: **επιρρηματικό κατηγορούμενο** του τρόπου στο εννοούμενο
  υποκείμενο *ego*.
- *festivius, amabilius, dignius*: **επίθετα**, όχι επιρρήματα: ουδέτερο του
  συγκριτικού, προσδιορίζουν το *nihil*.
- *longiōre vitā*: αφαιρετική από το *dignius* (το *dignus* συντάσσεται με
  αφαιρετική).
- *illi*: δοτική **κτητική** (= *filiae*) στο *erat*· *prudentia, gravitas,
  suavitas*: υποκείμενα του *erat*.
- *cervicibus*: **αντικείμενο** του *inhaerēbat* (συντάσσεται με δοτική).
- *amīcos*: **παράθεση** στο *nos*.
- *Quā patientiā, quā constantiā*: αφαιρετική του **τρόπου**.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε τους άλλους δύο βαθμούς: α) του «tristissimus»· β) του «longiōre» στον ίδιο τύπο· γ) του «modeste»· δ) του «intellegenter».

1. **α)** Από το τριτόκλιτο *tristis, -is, -e*: θετικός **tristis**, συγκριτικός
   **tristior**.
2. **β)** Το *longiōre* είναι αφαιρετική ενικού θηλυκού (συμφωνεί με το *vitā*).
   Θετικός **longā**, υπερθετικός **longissimā**.
3. **γ)** Από το δευτερόκλιτο *modestus*: συγκριτικός **modestius**, υπερθετικός
   **modestissime**.
4. **δ)** Από το *intellegens, -ntis*: συγκριτικός **intellegentius**, υπερθετικός
   **intellegentissime**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά το «Eā puellā» και να γράψετε τον β΄ όρο της σύγκρισης με τον άλλο τρόπο.

1. **Eā puellā**: αφαιρετική, **β΄ όρος της σύγκρισης** στους συγκριτικούς
   *festivius*, *amabilius*, *dignius*. Ο α΄ όρος είναι το *nihil*.
2. Με **quam**, ο β΄ όρος παίρνει την πτώση του α΄. Το *nihil* είναι αντικείμενο
   του *vidi*, άρα αιτιατική: **quam eam puellam**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **festivius: επίθετο ή επίρρημα;** Ο συγκριτικός του επιρρήματος είναι ίδιος
>   με το ουδέτερο του συγκριτικού του επιθέτου. Στο *nihil festivius* είναι
>   επίθετο, αφού προσδιορίζει το *nihil*.
> - **Αφαιρετική του συγκριτικού σε -e**, όχι -i: *longiōre vitā*, όχι
>   *longiōri*.
> - **Με quam, ίδια πτώση με τον α΄ όρο.** Αν ο α΄ όρος είναι αντικείμενο, ο β΄
>   πηγαίνει σε αιτιατική.
> - **-llimus μόνο στα έξι.** *Amabilis* και *mirabilis* κάνουν
>   *amabilissimus*, *mirabilissimus*.
> - **-nter, όχι -ntiter:** *prudenter*, *intellegenter*, *amanter*.

> **Θυμήσου**
>
> - *-ior, -ius* / *-issimus*· *-errimus*, *-llimus*· *magis, maxime*.
> - Συγκριτικός: αφαιρ. ενικ. -e, γεν. πληθ. -um, ουδ. πληθ. -a.
> - Επιρρήματα: -e, -ter, -nter· συγκριτικός -ius, υπερθετικός -issime.
> - β΄ όρος: αφαιρετική ή *quam* + ίδια πτώση.

## Ερωτήσεις

1. Ποιος είναι ο συγκριτικός του tristis;
   - tristissimus, -a, -um
   - tristior, -ius
   - tristius, -a, -um
   - tristerior, -ius
2. Ποιος είναι ο υπερθετικός του facilis;
   - facilissimus
   - facilimus
   - facillimus
   - facilerrimus
3. Ποιος είναι ο υπερθετικός του pulcher;
   - pulcherrimus
   - pulchrissimus
   - pulcherimus
   - pulchellimus
4. Στο «nihil umquam festivius ... vidi», τι είναι το festivius;
   - Συγκριτικός του επιρρήματος festive
   - Υπερθετικός του festivus, ουδέτερο
   - Θετικός του festivus, ουδέτερο
   - Συγκριτικός του festivus, ουδέτερο
5. Σε ποια πτώση είναι το «longiōre»;
   - Δοτική ενικού
   - Αφαιρετική ενικού
   - Γενική ενικού
   - Ονομαστική πληθυντικού
6. Ποιο είναι το επίρρημα θετικού βαθμού του prudens, -ntis;
   - prudentiter
   - prudente
   - prudenter
   - prudentius
7. Πώς χαρακτηρίζεται συντακτικά το «Eā puellā»;
   - β΄ όρος της σύγκρισης
   - Αφαιρετική του τρόπου
   - Απόλυτη αφαιρετική
   - Αφαιρετική του χρόνου
8. Ποιο από τα επίθετα σχηματίζει συνήθως τα παραθετικά του με magis και maxime;
   - longus
   - fortis
   - tristis
   - idoneus

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τον συγκριτικό και τον υπερθετικό του fortis.
2. Γράψε τον συγκριτικό και τον υπερθετικό των επιρρημάτων parce και studiōse.
3. Να σχηματίσεις το επίρρημα θετικού βαθμού των επιθέτων aequus, constans (-ntis), suavis.
4. Γράψε τη γενική πληθυντικού του longior και την ονομαστική πληθυντικού ουδετέρου του amabilior.
5. «ut nos amīcos paternos et amanter et modeste complectebātur!»
   α) Να γράψεις τον συγκριτικό και τον υπερθετικό του «modeste».
   β) Από ποια λέξη σχηματίζεται το επίρρημα «amanter»;
   γ) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το «amīcos».
6. Να συμπληρώσεις τον β΄ όρο της σύγκρισης με τη λέξη της παρένθεσης, και με τους δύο τρόπους. (δικά μας παραδείγματα)
   α) «Fundānus prudentior erat …» (amīcus eius)
   β) «Puellam modestiōrem esse puto …» (soror)
   γ) «Fundāno nemo cārior erat …» (filia)

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/pliny-sad-news
