# XXI. Πώς πήρε το όνομά του το Pisaurum

> Η απόλυτη αφαιρετική, από την αρχή ως το τέλος.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/pisaurum

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXI του Σέρβιου για το Pisaurum.
- Να αναγνωρίζεις την απόλυτη αφαιρετική και να την ξεχωρίζεις από τη συνημμένη μετοχή.
- Να αναλύεις μια απόλυτη αφαιρετική σε δευτερεύουσα πρόταση και να φτιάχνεις απόλυτη αφαιρετική από πρόταση, με το ποιητικό αίτιο όπου χρειάζεται.
- Να αναγνωρίζεις την ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική χωρίς μετοχή (Brenno duce).

## Το πλαίσιο

Ο Σέρβιος ήταν γραμματικός του τέλους του 4ου αιώνα μ.Χ. και έγραψε ένα
μεγάλο σχόλιο στην *Αινειάδα* του Βεργιλίου. Σε ένα σημείο του εξηγεί πώς πήρε
το όνομά του το Pisaurum (σήμερα Pesaro), μια παραλιακή πόλη της Ομβρικής. Η
ιστορία ξεκινά από τη μεγάλη ήττα των Ρωμαίων στον ποταμό Αλία από τους
Γαλάτες του Βρέννου, το 387 π.Χ. κατά το σχολικό βιβλίο, και τελειώνει με τον
Κάμιλλο που παίρνει πίσω το χρυσάφι των λύτρων. Η ετυμολογία είναι του
Σέρβιου, όχι της σημερινής γλωσσολογίας: *Pisaurum* από το *pensāre aurum*,
«ζυγίζω χρυσάφι».

## Το κείμενο

> **Brenno duce** Galli, apud Alliam flumen **delētis** legiōnibus Rōmanōrum,
> evertērunt urbem Rōmam praeter Capitōlium, pro quo immensam pecuniam
> accepērunt. Tum Camillus, qui diu apud Ardeam in exilio fuerat propter
> Vēientānam praedam non aequo iure divīsam, absens dictātor est factus; is
> Gallos iam abeuntes secūtus est: quibus **interemptis** aurum omne recēpit.
> Quod illic appensum civitāti nomen dedit: nam Pisaurum dicitur, quod illic
> aurum pensātum est. Post hoc factum rediit in exilium, unde tamen rogātus
> reversus est.
>
> Σέρβιος, *Σχόλια στην Αινειάδα* 6.825

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση
πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

| Λατινικά                                                                                                                          | Μετάφραση                                                                                                                                                                            |
| --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Brenno duce Galli, apud Alliam flumen delētis legiōnibus Rōmanōrum, evertērunt urbem Rōmam praeter Capitōlium,                    | Οι Γαλάτες, με αρχηγό τον Βρέννο, αφού εξόντωσαν τις λεγεώνες των Ρωμαίων κοντά στον ποταμό Αλία, κατέστρεψαν ολοσχερώς την πόλη Ρώμη εκτός από το Καπιτώλιο,                        |
| pro quo immensam pecuniam accepērunt.                                                                                             | σε αντάλλαγμα για το οποίο πήραν τεράστιο χρηματικό ποσό.                                                                                                                            |
| Tum Camillus, qui diu apud Ardeam in exilio fuerat propter Vēientānam praedam non aequo iure divīsam, absens dictātor est factus; | Τότε ο Κάμιλλος, που για πολύ καιρό είχε ζήσει εξόριστος στην Αρδέα εξαιτίας της λείας από τους Βηίους, η οποία δεν είχε μοιραστεί ακριβοδίκαια, εκλέχτηκε δικτάτορας ενώ ήταν απών· |
| is Gallos iam abeuntes secūtus est:                                                                                               | αυτός καταδίωξε τους Γαλάτες, που ήδη αποχωρούσαν·                                                                                                                                   |
| quibus interemptis aurum omne recēpit.                                                                                            | και αφού τους εξολόθρευσε, πήρε πίσω όλο το χρυσάφι.                                                                                                                                 |
| Quod illic appensum civitāti nomen dedit:                                                                                         | Αυτό, επειδή ζυγίστηκε εκεί, έδωσε το όνομα στην πόλη·                                                                                                                               |
| nam Pisaurum dicitur, quod illic aurum pensātum est.                                                                              | γιατί ονομάζεται Pisaurum, επειδή εκεί ζυγίστηκε το χρυσάφι.                                                                                                                         |
| Post hoc factum rediit in exilium, unde tamen rogātus reversus est.                                                               | Μετά από αυτό το κατόρθωμα γύρισε στην εξορία, από όπου όμως επέστρεψε, επειδή τον παρακάλεσαν.                                                                                      |

Στο *quibus interemptis* και στο *Quod illic appensum* η αναφορική λέξη
στην αρχή της περιόδου δεν εισάγει αναφορική πρόταση: είναι **αναφορικός
σύνδεσμος** και ισοδυναμεί με δεικτική αντωνυμία (*quibus = eis*, *quod =
id*). Γι' αυτό τη μεταφράζεις «αυτούς», «αυτό».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                           | Σημασία                                        |
| ---------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| Brennus, -i (αρσ.)                             | ο Βρέννος, αρχηγός των Γαλατών                 |
| dux, ducis (αρσ.)                              | αρχηγός                                        |
| Gallus, -i (αρσ.)                              | ο Γαλάτης                                      |
| flumen, -inis (ουδ.)                           | ποταμός                                        |
| deleo, delēvi, delētum, delēre, 2              | καταστρέφω, εξοντώνω                           |
| legio, -ōnis (θηλ.)                            | λεγεώνα                                        |
| everto, everti, eversum, evertĕre, 3           | καταστρέφω ολοσχερώς                           |
| praeter + αιτ.                                 | εκτός από                                      |
| pro + αφαιρ.                                   | σε αντάλλαγμα για                              |
| immensus, -a, -um                              | τεράστιος                                      |
| pecunia, -ae (θηλ.)                            | χρήματα                                        |
| accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3         | παίρνω, δέχομαι                                |
| exilium, -ii (ουδ.)                            | εξορία                                         |
| praeda, -ae (θηλ.)                             | λεία                                           |
| aequus, -a, -um                                | ίσος, δίκαιος· *aequo iure*: ακριβοδίκαια      |
| ius, iuris (ουδ.)                              | το δίκαιο                                      |
| divido, divīsi, divīsum, dividĕre, 3           | μοιράζω                                        |
| absum, afui, abesse                            | λείπω, είμαι απών· μετοχή *absens, -ntis*      |
| dictātor, -ōris (αρσ.)                         | δικτάτορας, με έκτακτες εξουσίες για έξι μήνες |
| fio, factus sum, fieri                         | γίνομαι, εκλέγομαι                             |
| abeo, abii (abīvi), abitum, abīre              | φεύγω, αποχωρώ                                 |
| sequor, secūtus sum, sequi, αποθ. 3            | ακολουθώ, καταδιώκω                            |
| interimo, interēmi, interemptum, interimĕre, 3 | εξολοθρεύω                                     |
| recipio, recēpi, receptum, recipĕre, 3         | παίρνω πίσω                                    |
| aurum, -i (ουδ.)                               | χρυσάφι                                        |
| appendo, appendi, appensum, appendĕre, 3       | ζυγίζω                                         |
| penso, pensāvi, pensātum, pensāre, 1           | ζυγίζω                                         |
| civitas, -ātis (θηλ.)                          | πόλη, πολιτεία                                 |
| nomen, -inis (ουδ.)                            | όνομα                                          |
| do, dedi, datum, dare, 1                       | δίνω                                           |
| redeo, redii, reditum, redīre                  | επιστρέφω                                      |
| rogo, rogāvi, rogātum, rogāre, 1               | παρακαλώ, ζητώ                                 |
| revertor, reverti (reversus sum), reverti, 3   | επιστρέφω                                      |

## Γραμματική: οι μετοχές στην αφαιρετική

Η απόλυτη αφαιρετική φτιάχνεται με δύο μετοχές: τη μετοχή του **ενεστώτα**
και τη μετοχή του **παθητικού παρακειμένου**. Τις ξέρεις από τα μαθήματα XVII
και XX· εδώ χρειάζεται να τις βλέπεις στην αφαιρετική.

- Η μετοχή του παθητικού παρακειμένου κλίνεται όπως το *bonus, -a, -um* και
  βγαίνει από τον τρίτο αρχικό χρόνο (το σουπίνο): *delētum* → αφαιρ. *delēto, delētā,
  delētis*· *interemptum* → *interempto, interemptā, interemptis*.
- Η μετοχή του ενεστώτα κλίνεται τριτόκλιτα. Στην αφαιρετική ενικού έχει
  κανονικά **-e** όταν είναι μετοχή (άρα πάντα στην απόλυτη αφαιρετική) και
  **-i** όταν λειτουργεί σαν επίθετο: *Tarquinio regnante* (ενώ βασίλευε ο Ταρκύνιος).

Η μετοχή του κειμένου *abeuntes* (του *abeo*) έχει το ανώμαλο θέμα του *eo*:
*abiens* στην ονομαστική ενικού, *abeunt-* σε όλες τις άλλες πτώσεις.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η μετοχή ενεστώτα abiens, abeuntis*

## Συντακτικό: η απόλυτη αφαιρετική

Μια μετοχή είναι **συνημμένη** όταν το υποκείμενό της είναι ήδη όρος της
πρότασης. Στο *is Gallos iam abeuntes secūtus est* οι Γαλάτες που φεύγουν είναι
το αντικείμενο του *secūtus est*, και η μετοχή *abeuntes* συμφωνεί μαζί του.

Όταν όμως το υποκείμενο της μετοχής **δεν έχει σχέση** ούτε με το υποκείμενο
ούτε με το αντικείμενο του ρήματος, μετοχή και υποκείμενο μπαίνουν και τα δύο
σε **αφαιρετική**. Αυτή είναι η **απόλυτη αφαιρετική**, το αντίστοιχο της
απόλυτης γενικής των αρχαίων ελληνικών.

> **Κλειδί**
>
> **Απόλυτη αφαιρετική = υποκείμενο σε αφαιρετική + μετοχή σε αφαιρετική**, με
> υποκείμενο που δεν είναι όρος της κύριας πρότασης.
>
> - Η μετοχή κρατά την **επιρρηματική** της σημασία: χρονική, αιτιολογική,
>   εναντιωματική, υποθετική, τροπική.
> - Ο **χρόνος** της μετοχής δηλώνει σχέση με το ρήμα: μετοχή ενεστώτα = σύγχρονο,
>   μετοχή παθητικού παρακειμένου = προτερόχρονο.

Στο κείμενο:

| Απόλυτη αφαιρετική   | Υποκείμενο                       | Μετοχή                           | Σημασία                                              |
| -------------------- | -------------------------------- | -------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| *delētis legiōnibus* | *legiōnibus*                     | *delētis*, παθ. παρακειμένου     | χρονική, προτερόχρονο: «αφού εξόντωσαν τις λεγεώνες» |
| *quibus interemptis* | *quibus* (= *eis*, τους Γαλάτες) | *interemptis*, παθ. παρακειμένου | χρονική, προτερόχρονο: «αφού τους εξολόθρευσε»       |
| *Brenno duce*        | *Brenno*                         | (χωρίς μετοχή)                   | χρονική ή τροπική: «με αρχηγό τον Βρέννο»            |

### Γιατί τόσο συχνά με παθητικό παρακείμενο

Τα λατινικά **δεν έχουν ενεργητική μετοχή του παρελθόντος**: δεν υπάρχει λέξη
για «αφού εξόντωσαν». Για να πει ο Σέρβιος «οι Γαλάτες, αφού εξόντωσαν τις
λεγεώνες, κατέστρεψαν», γυρίζει τη σύνταξη στην παθητική: «αφού οι λεγεώνες
εξοντώθηκαν, οι Γαλάτες κατέστρεψαν» = *delētis legiōnibus Galli
evertērunt*. Στη μετάφραση την ξαναγυρίζεις στην ενεργητική.

Για τον ίδιο λόγο δεν χρειάζεται **ποιητικό αίτιο** στο *delētis
legiōnibus*: αυτός που εξοντώνει είναι το υποκείμενο του ρήματος, οι *Galli*.
Όταν ο δράστης είναι άλλος, τον δηλώνεις με *a/ab + αφαιρετική*: *Urbe
occupātā a Gallis Rōmāni discessērunt*.

### Η ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική

Το *sum* δεν έχει μετοχή ενεστώτα. Γι' αυτό η απόλυτη αφαιρετική μπορεί να
έχει μόνο ένα υποκείμενο και ένα **ουσιαστικό** που δηλώνει αξίωμα, ηλικία ή
επάγγελμα, ή ένα **επίθετο**: *Brenno duce* (όταν αρχηγός ήταν ο Βρέννος),
*Cicerōne consule* (όταν ύπατος ήταν ο Κικέρων), *Cicerōne vivo* (όσο ζούσε ο
Κικέρων).

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την πρώτη περίοδο*

### Ανάλυση σε δευτερεύουσα πρόταση

Στο Θέμα Γ ζητείται συχνά να αναλύσεις μια μετοχή σε πρόταση. Για μια
χρονική απόλυτη αφαιρετική με προτερόχρονο χρησιμοποιείς το **postquam +
οριστική παρακειμένου**, ξαναγυρίζοντας τη σύνταξη στην ενεργητική:

- *delētis legiōnibus* → *postquam legiōnes Rōmanōrum delēvērunt* (υποκείμενο
  οι Galli)
- *quibus interemptis* → *postquam eos interēmit* (υποκείμενο ο Camillus)

Ίδια ανάλυση γίνεται και με τον **ιστορικό cum** και υποτακτική (*cum eos
interemisset*), που θα δεις στα μαθήματα XXIII και XXIV.

### Άλλα σημεία του κειμένου

- *urbem Rōmam*: το *Rōmam* είναι **παράθεση** στο *urbem*.
- *pro quo*: εμπρόθετος της ανταλλαγής· *quo* = *Capitōlio*.
- *qui diu ... fuerat*: δευτερεύουσα **αναφορική** πρόταση, προσδιορίζει το
  *Camillus*.
- *divīsam*: **επιθετική** μετοχή στο *praedam* («που δεν είχε μοιραστεί»).
- *absens*: μετοχή του *absum*, **συνημμένη** στο *Camillus*· *dictātor* είναι
  **κατηγορούμενο** στο *Camillus* μέσω του *est factus*.
- *abeuntes*: **χρονική** μετοχή ενεστώτα, **συνημμένη** στο *Gallos*.
- *appensum*: **αιτιολογική** μετοχή παθητικού παρακειμένου, συνημμένη στο
  *Quod*, το υποκείμενο του *dedit*.
- *Pisaurum dicitur*: το *Pisaurum* είναι **κατηγορούμενο** στο εννοούμενο
  υποκείμενο (η πόλη).
- *quod illic aurum pensātum est*: δευτερεύουσα **αιτιολογική** με *quod* και
  οριστική.
- *rogātus*: **αιτιολογική** μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του *reversus est*.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη γενική ενικού του «immensam pecuniam»· β) την αφαιρετική ενικού του «aurum omne»· γ) την ίδια πτώση του άλλου αριθμού του «legiōnibus»· δ) το απαρέμφατο ενεστώτα του «accepērunt» και την αιτιατική ενικού του «dictātor».

1. **α)** Και οι δύο λέξεις είναι πρωτόκλιτες θηλυκές: **immensae pecuniae**.
2. **β)** Το *aurum* είναι δευτερόκλιτο ουδέτερο· το *omnis, -is, -e* είναι
   τριτόκλιτο επίθετο με αφαιρετική σε *-i*: **auro omni**.
3. **γ)** Το *legiōnibus* είναι αφαιρετική πληθυντικού του *legio, -ōnis*. Η
   αφαιρετική ενικού είναι **legiōne**.
4. **δ)** Από τους αρχικούς χρόνους *accipio, accēpi, acceptum, accipĕre*: **accipĕre**.
   Το *dictātor, -ōris* κάνει αιτιατική **dictatōrem**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τις μετοχές «delētis» και «abeuntes». Να αναλύσετε τη μετοχή «interemptis» σε δευτερεύουσα χρονική πρόταση με τον postquam.

1. **delētis**: μετοχή παθητικού παρακειμένου. Το υποκείμενό της, *legiōnibus*,
   δεν είναι όρος της κύριας πρότασης (υποκείμενο του *evertērunt* είναι οι
   *Galli*), οπότε η μετοχή είναι **χρονική**, σε **απόλυτη αφαιρετική**, και
   δηλώνει το προτερόχρονο.
2. **abeuntes**: μετοχή ενεστώτα. Το υποκείμενό της είναι το *Gallos*, που είναι
   αντικείμενο του *secūtus est*. Η μετοχή είναι **χρονική**, **συνημμένη** στο
   *Gallos*, και δηλώνει το σύγχρονο.
3. **interemptis**: αυτός που εξολοθρεύει είναι το υποκείμενο του *recēpit*, ο
   Κάμιλλος. Στην ενεργητική: **postquam eos (Gallos) interēmit**, με οριστική
   παρακειμένου για το προτερόχρονο.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Συνημμένη ή απόλυτη;** Δεν φτάνει να δεις μετοχή σε αφαιρετική. Ρώτα αν το
>   υποκείμενό της είναι όρος της πρότασης. Το *Gallos abeuntes* δεν μπορεί να
>   γίνει απόλυτη αφαιρετική, αφού οι Γαλάτες είναι το αντικείμενο.
> - **Ποιητικό αίτιο.** Όταν φτιάχνεις απόλυτη αφαιρετική από ενεργητική
>   πρόταση, βάζεις *a/ab + αφαιρετική* μόνο αν ο δράστης **δεν** είναι το
>   υποκείμενο του ρήματος.
> - **Ο χρόνος της μετοχής** μετριέται πάντα ως προς το ρήμα, όχι ως προς το
>   σήμερα: *delētis* σημαίνει «αφού είχαν εξοντωθεί», όποιος κι αν είναι ο χρόνος
>   του ρήματος.
> - Με **αποθετικό** μεταβατικό ρήμα δεν γίνεται απόλυτη αφαιρετική από τη
>   μετοχή του παρακειμένου, γιατί αυτή έχει ενεργητική σημασία: το *secūtus*
>   σημαίνει «αφού ακολούθησε», όχι «αφού ακολουθήθηκε».

> **Θυμήσου**
>
> - Απόλυτη αφαιρετική: υποκείμενο και μετοχή σε αφαιρετική, με υποκείμενο ξένο
>   προς την κύρια πρόταση.
> - Ενεστώτας = σύγχρονο, παθητικός παρακείμενος = προτερόχρονο.
> - Ιδιόμορφη: υποκείμενο + ουσιαστικό ή επίθετο, χωρίς μετοχή (*Brenno duce*).
> - *quibus, quod* στην αρχή περιόδου: αναφορικός σύνδεσμος, = *eis, id*.

## Ερωτήσεις

1. Ποια φράση του κειμένου είναι απόλυτη αφαιρετική;
   - Gallos iam abeuntes
   - praedam non aequo iure divīsam
   - quibus interemptis
   - rogātus reversus est
2. «Brenno duce»: πώς χαρακτηρίζεται η φράση;
   - Ιδιόμορφη απόλυτη αφαιρετική
   - Αφαιρετική του οργάνου στο evertērunt
   - Αφαιρετική του ποιητικού αιτίου
   - Συνημμένη μετοχή στο Galli
3. Γιατί τα λατινικά χρησιμοποιούν τόσο συχνά απόλυτη αφαιρετική με μετοχή παθητικού παρακειμένου;
   - Δεν έχουν μετοχή ενεστώτα στην αφαιρετική
   - Η παθητική φωνή είναι πιο επίσημη
   - Το ποιητικό αίτιο είναι υποχρεωτικό
   - Δεν έχουν ενεργητική μετοχή παρελθόντος
4. Τι σχέση χρόνου δηλώνει το «delētis legiōnibus» ως προς το «evertērunt»;
   - Σύγχρονο: την ώρα που καταστρεφόταν η πόλη
   - Προτερόχρονο: πρώτα η μάχη, μετά η πόλη
   - Υστερόχρονο: πρώτα η πόλη, μετά η μάχη
   - Τίποτα: η μετοχή δεν έχει δικό της χρόνο
5. Ποια μετάφραση του «quibus interemptis aurum omne recēpit» είναι σωστή;
   - Αφού εξοντώθηκε από αυτούς, πήρε πίσω το χρυσάφι
   - Σε αυτούς που εξοντώθηκαν πήρε όλο το χρυσάφι
   - Αφού τους εξολόθρευσε, πήρε πίσω όλο το χρυσάφι
   - Ενώ τους εξολόθρευε, έπαιρνε πίσω το χρυσάφι
6. «Quod illic appensum civitāti nomen dedit»: τι είναι το quod;
   - Αιτιολογικός σύνδεσμος, «επειδή»
   - Αναφορικός σύνδεσμος, υποκείμενο του dedit
   - Αναφορική αντωνυμία, αντικείμενο του dedit
   - Ειδικός σύνδεσμος, «ότι»
7. Πώς γίνεται απόλυτη αφαιρετική η πρόταση «Postquam Camillus Gallos interēmit, Camillus aurum recēpit»;
   - Gallis interemptis a Camillo, Camillus aurum recēpit
   - Gallos interemptos Camillus aurum recēpit
   - Galli interempti Camillus aurum recēpit
   - Gallis interemptis Camillus aurum recēpit
8. Ποιοι είναι οι αρχικοί χρόνοι του ρήματος από το οποίο προέρχεται το «accepērunt»;
   - accipio, accēpi, acceptum, accipĕre
   - accipio, accipi, acceptum, accipēre
   - accepo, accēpi, accepitum, accepĕre
   - accipio, accēpi, accipitum, accipīre

## Ασκήσεις

1. Γράψε την αφαιρετική ενικού και την αφαιρετική πληθυντικού του «legio, -ōnis».
2. Γράψε την αφαιρετική ενικού και την αφαιρετική πληθυντικού της μετοχής absens, όταν λειτουργεί ως μετοχή.
3. Μετάτρεψε τη χρονική πρόταση σε απόλυτη αφαιρετική: «Postquam Galli pecuniam accepērunt, Galli abiērunt.»
4. Μετάτρεψε τη μετοχή abeuntes σε δευτερεύουσα χρονική πρόταση με το dum: «is Gallos iam abeuntes secūtus est».
5. «Tum Camillus, qui diu apud Ardeam in exilio fuerat propter Vēientānam praedam non aequo iure divīsam, absens dictātor est factus.»
   α) Αναγνώρισε συντακτικά τη μετοχή «divīsam».
   β) Αναγνώρισε συντακτικά το «dictātor».
   γ) Γράψε τη γενική πληθυντικού του «Vēientānam praedam».
6. «Post hoc factum rediit in exilium, unde tamen rogātus reversus est.»
   α) Γράψε το απαρέμφατο ενεστώτα του «rediit» και του «reversus est».
   β) Αναγνώρισε συντακτικά τη μετοχή «rogātus».
   γ) Μετάτρεψε σε απόλυτη αφαιρετική τη χρονική πρόταση: «Postquam Galli urbem evertērunt, Camillus dictātor est factus.»

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/pisaurum
