# XXXV. Ο φιλόσοφος μπροστά στα δεινά της εξορίας

> Οι αιτιολογικές προτάσεις.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/philosopher-in-exile

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το απόσπασμα της παραμυθίας του Σενέκα προς την Ελβία.
- Να αναγνωρίζεις τις αιτιολογικές προτάσεις: σύνδεσμο, εκφορά, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
- Να ξεχωρίζεις την αντικειμενική από την υποκειμενική αιτιολογία και τον αιτιολογικό cum από τον ιστορικό.
- Να μετατρέπεις έναν προσδιορισμό της αιτίας σε αιτιολογική πρόταση, με τη σωστή έγκλιση και τον σωστό χρόνο.

## Το πλαίσιο

Ο Λούκιος Ανναίος Σενέκας, Στωικός φιλόσοφος του 1ου αι. μ.Χ., εξορίστηκε
από τον Κλαύδιο στην Κορσική (41 μ.Χ.). Από εκεί έγραψε στη μητέρα του, την
Ελβία, μια **παραμυθία** (consolatio), ένα κείμενο που θέλει να απαλύνει τον
πόνο της για τον χωρισμό. Το επιχείρημά του είναι στωικό: οι στερήσεις της
εξορίας δεν αγγίζουν τον σοφό. Για τη φτώχεια φέρνει παραδείγματα από την
ιστορία, για να δείξει ότι οι μεγάλοι άνδρες έζησαν φτωχοί και κανείς δεν
τους λυπήθηκε γι' αυτό.

## Το κείμενο

> Unum fuisse Homēro servum, tres Platōni, nullum Zenōni tradunt. Nemo vero eos
> miserētur, quod infeliciter vixerint. Menēnius Agrippa, qui inter patres ac
> plēbem publicae gratiae sequester fuit, aere collāto funerātus est. Atilius
> Rēgulus, cum Poenos in Africā funderet, ad senātum scripsit mercenarium suum
> discessisse et ab eo desertum esse rus; id senatui publice curāri placuit,
> quoniam Rēgulus aberat. Scipiōnis filiae ex aerario dotem accepērunt, quia
> nihil illis reliquerat pater. Aequum mehercule erat populum Rōmānum tribūtum
> Scipiōni conferre, cum a Carthagine semper tribūtum ipse exigeret. O felīces
> viros puellārum, quibus populus Rōmānus loco soceri fuit!
>
> Σενέκας, *Ad Helviam matrem* 12.4–7 (διασκευή του σχολικού βιβλίου)

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                                                                     | Μετάφραση                                                                                                                                                                       |
| ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Unum fuisse Homēro servum, tres Platōni, nullum Zenōni tradunt.                                                              | Λένε ότι ο Όμηρος είχε έναν δούλο, ο Πλάτων τρεις, ο Ζήνων κανέναν.                                                                                                             |
| Nemo vero eos miserētur, quod infeliciter vixerint.                                                                          | Κανείς όμως δεν τους λυπάται, επειδή (δήθεν) έζησαν στη δυστυχία.                                                                                                               |
| Menēnius Agrippa, qui inter patres ac plēbem publicae gratiae sequester fuit, aere collāto funerātus est.                    | Ο Μενήνιος Αγρίππας, που υπήρξε μεσολαβητής για την κοινή συμφιλίωση ανάμεσα στους πατρικίους και στους πληβείους, κηδεύτηκε με έρανο.                                          |
| Atilius Rēgulus, cum Poenos in Africā funderet, ad senātum scripsit mercenarium suum discessisse et ab eo desertum esse rus; | Ο Ατίλιος Ρήγουλος, ενώ κατατρόπωνε τους Καρχηδονίους στην Αφρική, έγραψε στη Σύγκλητο ότι ο μισθωτός εργάτης του είχε φύγει και ότι το κτήμα του είχε εγκαταλειφθεί από αυτόν· |
| id senatui publice curāri placuit, quoniam Rēgulus aberat.                                                                   | η Σύγκλητος αποφάσισε να φροντιστεί αυτό με δαπάνη του κράτους, επειδή ο Ρήγουλος έλειπε.                                                                                       |
| Scipiōnis filiae ex aerario dotem accepērunt, quia nihil illis reliquerat pater.                                             | Οι κόρες του Σκιπίωνα πήραν προίκα από το δημόσιο ταμείο, επειδή ο πατέρας τους δεν τους είχε αφήσει τίποτα.                                                                    |
| Aequum mehercule erat populum Rōmānum tribūtum Scipiōni conferre, cum a Carthagine semper tribūtum ipse exigeret.            | Ήταν δίκαιο, μα τον Ηρακλή, ο ρωμαϊκός λαός να πληρώσει εισφορά στον Σκιπίωνα, αφού ο ίδιος εισέπραττε πάντα φόρο από την Καρχηδόνα.                                            |
| O felīces viros puellārum, quibus populus Rōmānus loco soceri fuit!                                                          | Ω, ευτυχισμένοι οι άντρες των κοριτσιών, που είχαν για πεθερό τους τον ρωμαϊκό λαό!                                                                                             |

Δύο σημειώσεις. Το *miserētur* είναι οριστική ενεστώτα του αποθετικού
*misereor* της β΄ συζυγίας (όχι του *miseror* του μαθήματος XX, που θα έδινε
τον ίδιο τύπο στην υποτακτική): «κανείς δεν τους λυπάται».
Στην τελευταία περίοδο, κατά λέξη: «για τους οποίους ο ρωμαϊκός λαός ήταν
στη θέση του πεθερού».

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                           | Σημασία                                        |
| ---------------------------------------------- | ---------------------------------------------- |
| trado, tradidi, traditum, tradĕre, 3           | παραδίδω· *tradunt*: λένε                      |
| misereor, misertus sum, miserēri, 2 (αποθ.)    | λυπάμαι, συμπονώ                               |
| vivo, vixi, victum, vivĕre, 3                  | ζω                                             |
| plebs, plebis (θηλ.)                           | οι πληβείοι                                    |
| gratia, -ae (θηλ.)                             | χάρη, συμφιλίωση                               |
| sequester, -tris (αρσ.)                        | μεσολαβητής                                    |
| aes, aeris (ουδ.)                              | χαλκός· χρήματα                                |
| confero, contuli, collātum, conferre           | συγκεντρώνω· πληρώνω· *aere collāto*: με έρανο |
| funero, funerāvi, funerātum, funerāre, 1       | κηδεύω                                         |
| fundo, fūdi, fūsum, fundĕre, 3                 | χύνω· τρέπω σε φυγή                            |
| discēdo, discessi, discessum, discedĕre, 3     | φεύγω                                          |
| desero, deserui, desertum, deserĕre, 3         | εγκαταλείπω                                    |
| rus, ruris (ουδ.)                              | αγρός, κτήμα                                   |
| placet, placuit, placēre, 2 (+ δοτ. και απαρ.) | αποφασίζω                                      |
| absum, afui, abesse                            | λείπω, απουσιάζω                               |
| dos, dotis (θηλ.)                              | προίκα                                         |
| accipio, accēpi, acceptum, accipĕre, 3         | παίρνω, δέχομαι                                |
| relinquo, relīqui, relictum, relinquĕre, 3     | αφήνω                                          |
| tribūtum, -i (ουδ.)                            | φόρος, εισφορά                                 |
| exigo, exēgi, exactum, exigĕre, 3              | εισπράττω                                      |
| felix, felīcis                                 | ευτυχισμένος                                   |
| socer, soceri (αρσ.)                           | πεθερός                                        |

## Γραμματική: δύο τύποι του κειμένου

Τα φαινόμενα της ενότητας είναι συντακτικά, αλλά δύο τύποι του κειμένου
ζητούνται συχνά στο Θέμα Β.

*Διαδραστικό στη σελίδα: aes, aeris (ουδ.) στον ενικό*

**Χρονική αντικατάσταση του exigeret** (υποτακτική, γ΄ ενικό, ενεργητική):
ενεστώτας *exigat*, παρατατικός *exigeret*, παρακείμενος *exēgerit*,
υπερσυντέλικος *exēgisset*.

## Συντακτικό: οι αιτιολογικές προτάσεις

Οι αιτιολογικές είναι **επιρρηματικές** προτάσεις: δηλώνουν την **αιτία**
αυτού που λέει μια άλλη πρόταση, συνήθως η κύρια, και λειτουργούν ως
**επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας** στο ρήμα της.

| Σύνδεσμος                    | Έγκλιση              | Τι δείχνει                                                                                       |
| ---------------------------- | -------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| quod, quia, quoniam (quando) | **οριστική**         | αιτία αντικειμενικά αποδεκτή: την παρουσιάζει ως πραγματική ο ομιλητής                           |
| quod, quia                   | **υποτακτική**       | αιτία υποκειμενική: η άποψη του υποκειμένου της κύριας ή άλλου, όχι του ομιλητή («επειδή δήθεν») |
| cum (αιτιολογικός)           | **πάντα υποτακτική** | αιτία που προκύπτει από λογική σκέψη                                                             |

Με υποτακτική ισχύει η **ακολουθία των χρόνων**: εξάρτηση από αρκτικό χρόνο
→ υποτακτική ενεστώτα (σύγχρονο ή υστερόχρονο) ή παρακειμένου
(προτερόχρονο)· από ιστορικό → υποτακτική παρατατικού ή υπερσυντελίκου.

Παραδείγματα του βιβλίου, εκτός κειμένου:

- *Tacent quia periculum metuunt*: σωπαίνουν επειδή φοβούνται τον κίνδυνο
  (αντικειμενική, οριστική).
- *Socrates accusātus est quod iuvenes corrumperet*: ο Σωκράτης κατηγορήθηκε
  επειδή δήθεν διέφθειρε τους νέους (η αιτία είναι των κατηγόρων:
  υποτακτική).
- *Cum sis mortālis, quae sunt mortalia, cura*: αφού είσαι θνητός, φρόντιζε
  ό,τι είναι θνητό (αιτιολογικός cum).

> **Κλειδί**
>
> Για να κρίνεις την έγκλιση μετά από **quod** ή **quia**, ρώτα: **ποιος
> λέει** ότι αυτή είναι η αιτία;
>
> - Ο ίδιος ο ομιλητής, ως γεγονός → **οριστική**.
> - Κάποιος άλλος, και ο ομιλητής απλώς μεταφέρει τη γνώμη του → **υποτακτική**.
>
> Μετά από **cum** η έγκλιση δεν σε βοηθά, γιατί είναι πάντα υποτακτική. Εκεί
> κρίνει το **νόημα**: «αφού» (αιτία) ή «όταν, ενώ» (ιστορικός cum).

### Οι αιτιολογικές του κειμένου

| Πρόταση                           | Εισαγωγή | Εκφορά                | Γιατί                                                                                                     | Θέση              |
| --------------------------------- | -------- | --------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ----------------- |
| quod infeliciter vixerint         | quod     | υποτ. παρακειμένου    | υποκειμενική αιτία (όσων θα τους λυπούνταν)· εξάρτηση από το *miserētur*, αρκτικό χρόνο, και προτερόχρονο | στο *miserētur*   |
| quoniam Rēgulus aberat            | quoniam  | οριστ. παρατατικού    | αντικειμενική αιτία                                                                                       | στο *placuit*     |
| quia nihil illis reliquerat pater | quia     | οριστ. υπερσυντελίκου | αντικειμενική αιτία                                                                                       | στο *accepērunt*  |
| cum … tribūtum ipse exigeret      | cum      | υποτ. παρατατικού     | αιτιολογικός cum· εξάρτηση από το *aequum erat*, ιστορικό χρόνο, και σύγχρονο                             | στο *aequum erat* |

Το **cum Poenos in Africā funderet** δεν είναι αιτιολογική: ο Ρήγουλος δεν
έγραψε στη Σύγκλητο **επειδή** κατατρόπωνε τους Καρχηδονίους, αλλά **ενώ**
τους κατατρόπωνε. Είναι ιστορικός cum, με υποτακτική παρατατικού για το
σύγχρονο στο παρελθόν.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Αιτιολογική ή όχι, και τι είδους;*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- **Unum fuisse Homēro servum … tradunt**: το *fuisse* είναι ειδικό
  απαρέμφατο, αντικείμενο του *tradunt*, με υποκείμενο το *servum*. Το
  *Homēro* είναι δοτική κτητική. Στα *tres Platōni, nullum Zenōni* εννοούνται
  το *servos fuisse* και το *servum fuisse*.
- **ab eo desertum esse rus**: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *scripsit*,
  με υποκείμενο το *rus*· το *ab eo* είναι εμπρόθετο ποιητικό αίτιο (πρόσωπο).
- **aere collāto**: απόλυτη αφαιρετική· κατά λέξη «αφού συγκεντρώθηκαν
  χρήματα».
- **O felīces viros**: αιτιατική του επιφωνήματος.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι αποφάσισε η Σύγκλητος*

Το *curāri* είναι τελικό απαρέμφατο, υποκείμενο του απρόσωπου *placuit*· το
*id* (= rus) είναι υποκείμενο του *curāri*, σε αιτιατική γιατί διαφέρει από
το πρόσωπο που αποφασίζει, το *senatui* (ετεροπροσωπία). Το *senatui* είναι
δοτική προσωπική στο *placuit*, και το *publice* επίρρημα του τρόπου.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) την αφαιρετική ενικού του rus και του aes· β) τη γενική πληθυντικού του dos και την αιτιατική πληθυντικού του socer· γ) τη χρονική αντικατάσταση του reliquerat.

1. **α)** Και τα δύο είναι τριτόκλιτα ουδέτερα: **rure**, **aere**.
2. **β)** Το *dos, dotis* είναι μονοσύλλαβο με δύο σύμφωνα στο τέλος του θέματος,
   γι' αυτό παίρνει -ium: **dotium**. Το *socer, soceri* είναι δευτερόκλιτο σε
   -er που κρατά το e: **soceros**.
3. **γ)** Το *reliquerat* είναι οριστική υπερσυντελίκου, γ΄ ενικό, ενεργητική
   φωνή. Οριστική σε όλους τους χρόνους: **relinquit, relinquebat, relinquet,
   reliquit, reliquerat, reliquerit**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «Nemo vero eos miserētur, quod infeliciter vixerint»: να αναγνωριστεί η δευτερεύουσα πρόταση, και να γραφτεί ξανά ώστε η αιτία να παρουσιάζεται ως πραγματική.

1. **Είδος και εισαγωγή.** Δευτερεύουσα επιρρηματική αιτιολογική, εισάγεται με
   τον αιτιολογικό σύνδεσμο *quod*. Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός της
   αιτίας στο *miserētur*.
2. **Εκφορά.** Υποτακτική, γιατί η αιτία είναι υποκειμενική: δεν είναι γνώμη του
   Σενέκα ότι έζησαν δυστυχισμένοι, είναι γνώμη όσων θα τους λυπούνταν.
   Υποτακτική **παρακειμένου**, γιατί εξαρτάται από το *miserētur* (οριστική
   ενεστώτα, αρκτικός χρόνος) και δηλώνει το προτερόχρονο.
3. **Η αντικειμενική.** Αν ο Σενέκας δεχόταν την αιτία, θα έβαζε οριστική. Η
   ζωή τους προηγείται, άρα οριστική παρακειμένου: **quod infeliciter
   vixērunt**.

> **Πρόσεχε**
>
> - **Ο quod έχει πολλές δουλειές.** Είναι αιτιολογικός σύνδεσμος, αλλά και
>   αναφορική αντωνυμία (*quod necesse fuit*, μάθημα XXXIII) ή συνδετική
>   αναφορά (*quod ut praedōnes animadvertērunt*, μάθημα XXXIV). Αιτιολογικός
>   είναι όταν σημαίνει «επειδή» και δεν είναι όρος (υποκείμενο, αντικείμενο)
>   μέσα στη δική του πρόταση.
> - **Δύο cum με υποτακτική παρατατικού στο ίδιο κείμενο.** Το *cum funderet*
>   είναι ιστορικός, το *cum exigeret* αιτιολογικός. Τους ξεχωρίζεις μόνο από
>   το νόημα, ή από μόρια όπως το *praesertim*, που συνοδεύει τον αιτιολογικό.
> - **miserētur: misereor, όχι miseror.** Είναι οριστική ενεστώτα του
>   *misereor* (β΄ συζυγία), αρκτικός χρόνος· γι' αυτό η εξαρτημένη πρόταση
>   παίρνει υποτακτική παρακειμένου, όχι υπερσυντελίκου.

> **Θυμήσου**
>
> - Αιτιολογικές: **quod, quia, quoniam** (+ οριστική για αντικειμενική αιτία,
>   - υποτακτική για υποκειμενική) και **cum** (πάντα υποτακτική).
> - Είναι επιρρηματικοί προσδιορισμοί της αιτίας στο ρήμα από το οποίο
>   εξαρτώνται.
> - Με υποτακτική, ακολουθία των χρόνων.
> - Ιστορικός ή αιτιολογικός cum; Το λέει το νόημα: «ενώ, όταν» ή «αφού».

## Ερωτήσεις

1. Ποια σειρά έχει μόνο αιτιολογικούς συνδέσμους;
   - ut, ne, quo
   - dum, postquam, ubi
   - quod, quia, quoniam
   - etsi, etiamsi, nisi
2. «quod infeliciter vixerint»: γιατί η πρόταση εκφέρεται με υποτακτική;
   - Γιατί εισάγεται με quod, που θέλει πάντα υποτακτική
   - Γιατί η αιτία είναι υποκειμενική
   - Γιατί είναι αιτιολογικός cum
   - Γιατί αναφέρεται στο μέλλον
3. Γιατί υποτακτική παρακειμένου (vixerint) και όχι υπερσυντελίκου (vixissent);
   - Γιατί το miserētur είναι αρκτικός χρόνος
   - Γιατί ο quod δεν παίρνει ποτέ υπερσυντέλικο
   - Γιατί δηλώνεται το σύγχρονο
   - Γιατί το tradunt είναι ιστορικός χρόνος
4. «quoniam Rēgulus aberat»: σε ποιο ρήμα είναι επιρρηματικός προσδιορισμός της αιτίας;
   - Στο scripsit
   - Στο curāri
   - Στο desertum esse
   - Στο placuit
5. Ποιο από τα δύο cum του κειμένου είναι αιτιολογικό;
   - Και τα δύο, γιατί έχουν υποτακτική
   - Το cum … exigeret
   - Το cum Poenos funderet
   - Κανένα, γιατί έχουν παρατατικό
6. «Unum fuisse Homēro servum»: πώς αναγνωρίζεται το Homēro;
   - Δοτική προσωπική χαριστική
   - Αντικείμενο του fuisse
   - Δοτική κτητική
   - Υποκείμενο του fuisse
7. Ποια πρόταση δίνει την αιτία ως αντικειμενική; «Socrates accusātus est …»
   - quod iuvenes corrumperet
   - quod iuvenes corruperit
   - cum iuvenes corrumperet
   - quod iuvenes corrumpebat
8. Ποιος είναι ο τύπος exigeret στον υπερσυντέλικο της ίδιας έγκλισης;
   - exegerat
   - exegisset
   - exigisset
   - exegerit

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη χρονική αντικατάσταση του aberat στην οριστική.
2. Γράψε τη γενική ενικού και την αφαιρετική πληθυντικού των ουσιαστικών socer και tribūtum.
3. Να μετατρέψεις τον προσδιορισμό της αιτίας σε αιτιολογική πρόταση με quia, που να δίνει την αιτία ως αντικειμενική: «Milites propter timorem fugerunt.»
4. Μετάτρεψε την πρόταση «quoniam Rēgulus aberat» (στο placuit) σε αιτιολογική με cum.
5. «Regulus Poenos fudit, quod fortis erat.» (δικό μας παράδειγμα)
   α) Να γράψεις την αιτιολογική ώστε η αιτία να είναι η γνώμη άλλων, όχι του ομιλητή.
   β) Να γράψεις την ίδια αιτία με αιτιολογικό cum.
   γ) Αν το κύριο ρήμα γίνει fundit, πώς γράφεται η πρόταση με cum;
6. «Scipionis filiae ex aerario dotem acceperunt, quia nihil illis reliquerat pater.»
   α) Να αναγνωρίσεις τη δευτερεύουσα πρόταση (είδος, εισαγωγή, εκφορά).
   β) Να τη μετατρέψεις σε πρόταση με αιτιολογικό cum.
   γ) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το illis και το ex aerario.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/philosopher-in-exile
