# XXX. Ο Λικίνιος Μουρήνας και τα ήθη της Ανατολής

> Οι χρήσεις της δοτικής.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/murena-and-the-east

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXX, την υπεράσπιση του Μουρήνα από τον Κικέρωνα.
- Να αναγνωρίζεις τη δοτική ως έμμεσο αντικείμενο και συμπλήρωμα ρημάτων και επιθέτων, και ειδικά στα σύνθετα με ob, prae, pro, in.
- Να ξεχωρίζεις τα είδη της δοτικής προσωπικής: κτητική, χαριστική, ηθική, της αναφοράς, του ποιητικού αιτίου.
- Να αναγνωρίζεις και να μεταφράζεις τη δοτική του σκοπού και τη διπλή δοτική με το sum (patri adiumento fuit).

## Το πλαίσιο

Στις υπατικές εκλογές του 63 π.Χ. εκλέχτηκαν ο Ιούνιος Σιλανός και ο Λικίνιος
Μουρήνας. Ο Σουλπίκιος Ρούφος, που έχασε, κατηγόρησε τον Μουρήνα για
ανηθικότητα, για έλλειψη προσόντων και για δωροδοκία στον προεκλογικό αγώνα·
τον υπερασπίστηκε ο Κικέρων, ύπατος εκείνη τη χρονιά. Στο απόσπασμα αποκρούει
την κατηγορία της ανηθικότητας: ο Μουρήνας έζησε στην Ασία, όπου πολέμησε
στους Μιθριδατικούς πολέμους δίπλα στον πατέρα του. Στη Ρώμη ήταν διαδεδομένη
η ιδέα ότι η επαφή με την Ανατολή διέφθειρε τα ήθη, και ο Κικέρων πρέπει να
δείξει ότι η Ασία έφερε στον πελάτη του δόξα, όχι ντροπή. Η πρώτη περίοδος
δίνει το πιο χαρακτηριστικό σχήμα της λατινικής δοτικής: τη **διπλή δοτική**.

## Το κείμενο

> Hic vero, iudices, et fuit in Asiā et viro fortissimo, patri suo, magno
> adiumento in periculis, solacio in laboribus, gratulatiōni in victoriā fuit.
> Et si habet Asia suspiciōnem quandam luxuriae, Murēnam laudāre debēmus, quod
> Asiam vidit sed in Asiā continenter vixit. Quam ob rem accusatōres non Asiae
> nomen Murēnae obiecērunt, ex quā laus familiae, memoria generi, honos et
> gloria nomini constitūta est, sed aliquod flagitium ac dedecus aut in Asiā
> susceptum aut ex Asiā deportātum. Meruisse vero stipendia in eo bello
> virtūtis fuit; patre imperatōre libentissime meruisse pietātis fuit; finem
> stipendiōrum patris victōriam ac triumphum fuisse felicitātis fuit.
>
> Κικέρων, *Pro Murena* 11–12

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, όπως τη ζητά το Θέμα Α. Σε παρένθεση ό,τι κάνει την απόδοση
πιο φυσική χωρίς να αλλάζει τη σύνταξη.

| Λατινικά                                                                                                                | Μετάφραση                                                                                                                                                                                      |
| ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Hic vero, iudices, et fuit in Asiā                                                                                      | Αυτός λοιπόν, κύριοι δικαστές, και βρέθηκε στην Ασία                                                                                                                                           |
| et viro fortissimo, patri suo, magno adiumento in periculis, solacio in laboribus, gratulatiōni in victoriā fuit.       | και στάθηκε σε έναν πολύ γενναίο άνδρα, τον πατέρα του, μεγάλη βοήθεια στους κινδύνους, παρηγοριά στους μόχθους, πηγή συγχαρητηρίων στη νίκη (τον βοήθησε πολύ, τον παρηγόρησε, τον συνεχάρη). |
| Et si habet Asia suspiciōnem quandam luxuriae, Murēnam laudāre debēmus, quod Asiam vidit sed in Asiā continenter vixit. | Και αν η Ασία προκαλεί (έχει) κάποια υποψία τρυφηλής ζωής, οφείλουμε να επαινέσουμε τον Μουρήνα, επειδή είδε την Ασία αλλά στην Ασία έζησε με εγκράτεια.                                       |
| Quam ob rem accusatōres non Asiae nomen Murēnae obiecērunt,                                                             | Γι' αυτό οι κατήγοροι δεν πρόσαψαν στον Μουρήνα ως μομφή το όνομα «Ασία»,                                                                                                                      |
| ex quā laus familiae, memoria generi, honos et gloria nomini constitūta est,                                            | από την οποία δημιουργήθηκε έπαινος για την οικογένειά του, υστεροφημία για τη γενιά του, τιμή και δόξα για το όνομά του,                                                                      |
| sed aliquod flagitium ac dedecus aut in Asiā susceptum aut ex Asiā deportātum.                                          | αλλά κάποιο όνειδος και κάποια ντροπή που είτε τα φορτώθηκε στην Ασία είτε τα έφερε από την Ασία.                                                                                              |
| Meruisse vero stipendia in eo bello virtūtis fuit;                                                                      | Το ότι υπηρέτησε στον στρατό σε εκείνον τον πόλεμο ήταν δείγμα ανδρείας·                                                                                                                       |
| patre imperatōre libentissime meruisse pietātis fuit;                                                                   | το ότι υπηρέτησε πολύ πρόθυμα με αρχιστράτηγο τον πατέρα του ήταν δείγμα σεβασμού (προς τον πατέρα)·                                                                                           |
| finem stipendiōrum patris victōriam ac triumphum fuisse felicitātis fuit.                                               | το ότι το τέλος της θητείας του ήταν η νίκη και ο θρίαμβος του πατέρα του ήταν δείγμα καλής τύχης.                                                                                             |

Η «ντροπή» που υπονοεί ο Κικέρων είναι συγκεκριμένη: ο Μουρήνας κατηγορήθηκε ότι
χόρευε (*saltātor*), κάτι ανήθικο κατά τη ρωμαϊκή αντίληψη και συνδεδεμένο με
τα «ελαφρά» ήθη της Ανατολής.

## Λεξιλόγιο

| Λέξη                                                   | Σημασία                                       |
| ------------------------------------------------------ | --------------------------------------------- |
| iudex, -icis (αρσ.)                                    | δικαστής· *iudices*: κύριοι δικαστές          |
| vir, viri (αρσ.)                                       | άνδρας                                        |
| fortis, -is, -e                                        | γενναίος· υπερθ. *fortissimus*                |
| adiumentum, -i (ουδ.)                                  | βοήθεια                                       |
| periculum, -i (ουδ.)                                   | κίνδυνος                                      |
| solacium, -ii (ουδ.)                                   | παρηγοριά                                     |
| labor, -ōris (αρσ.)                                    | μόχθος                                        |
| gratulatio, -ōnis (θηλ.)                               | συγχαρητήρια, έκφραση χαράς                   |
| suspicio, -ōnis (θηλ.)                                 | υποψία                                        |
| luxuria, -ae (θηλ.)                                    | τρυφή, πολυτέλεια                             |
| laudo, laudāvi, laudātum, laudāre, 1                   | επαινώ                                        |
| debeo, debui, debitum, debēre, 2                       | οφείλω, πρέπει                                |
| continenter (επίρρ.)                                   | με εγκράτεια                                  |
| vivo, vixi, victum, vivĕre, 3                          | ζω                                            |
| quam ob rem                                            | γι' αυτό τον λόγο                             |
| accusātor, -ōris (αρσ.)                                | κατήγορος                                     |
| obicio, obiēci, obiectum, obicĕre, 3 (+ αιτ. και δοτ.) | προσάπτω μομφή σε κάποιον                     |
| laus, laudis (θηλ.)                                    | έπαινος                                       |
| familia, -ae (θηλ.)                                    | οικογένεια                                    |
| memoria, -ae (θηλ.)                                    | μνήμη, υστεροφημία                            |
| genus, -eris (ουδ.)                                    | γένος, γενιά                                  |
| honos (honor), -ōris (αρσ.)                            | τιμή                                          |
| gloria, -ae (θηλ.)                                     | δόξα                                          |
| constituo, constitui, constitūtum, constituĕre, 3      | δημιουργώ, καθιερώνω                          |
| flagitium, -ii (ουδ.)                                  | όνειδος                                       |
| dedecus, -oris (ουδ.)                                  | ντροπή                                        |
| suscipio, suscēpi, susceptum, suscipĕre, 3             | αναλαμβάνω, «φορτώνομαι»                      |
| deporto, deportāvi, deportātum, deportāre, 1           | φέρνω από κάπου                               |
| mereo, merui, meritum, merēre, 2                       | αξίζω· *stipendia mereo*: υπηρετώ στον στρατό |
| stipendium, -ii (ουδ.)                                 | μισθός· πληθ. θητεία                          |
| imperātor, -ōris (αρσ.)                                | αρχιστράτηγος                                 |
| libenter (επίρρ.)· υπερθ. libentissime                 | πρόθυμα                                       |
| pietas, -ātis (θηλ.)                                   | ευσέβεια, σεβασμός στο καθήκον                |
| finis, -is (αρσ.)                                      | τέλος                                         |
| triumphus, -i (αρσ.)                                   | θρίαμβος                                      |
| felicitas, -ātis (θηλ.)                                | καλή τύχη, ευτυχία                            |

## Γραμματικά σημεία του κειμένου

- **vir, viri**: δευτερόκλιτο σε -r που κρατά το -i- σε όλη την κλίση: *vir,
  viri, viro, virum, vir, viro*· *viri, virōrum, viris, viros*.
- **fortissimo**: υπερθετικός του *fortis* (-issimus). Χωρίς β΄ όρο είναι
  **απόλυτος υπερθετικός**: «πολύ γενναίος».
- **libentissime**: υπερθετικός του επιρρήματος *libenter*.
- **honos** και **honor** είναι δύο μορφές της ίδιας λέξης· η γενική είναι
  *honōris* και για τις δύο.
- **dedecus, dedecoris** και **genus, generis**: τριτόκλιτα ουδέτερα·
  ονομαστική, αιτιατική και κλητική ίδιες (*dedecus*, πληθ. *dedecora*).

## Συντακτικό: οι χρήσεις της δοτικής

### 1. Αντικείμενο και συμπλήρωμα

Η δοτική είναι **έμμεσο αντικείμενο** ρημάτων που σημαίνουν **λέγω** (*hoc
Ennio dixit*) και **δίνω** (*signa Caesari tradunt*), και των συγγενικών ή
αντίθετών τους. Είναι επίσης **συμπλήρωμα**:

- ρημάτων και επιθέτων που δηλώνουν **ένωση, προσέγγιση, ομοιότητα**
  (*coniungo, appropinquo, similis*: *similis effigiēi mortui*)·
- ρημάτων και επιθέτων που δηλώνουν **φιλική ή εχθρική διάθεση, υπακοή,
  απείθεια** (*pareo, studeo, faveo, irascor*)·
- ρημάτων **σύνθετων με ob, prae, pro, in** κ.ά.: *marmor Phidiae obtulit*,
  *imagines … mihi proponēbam* (μάθημα XXXII), *exercitui praefuit* (μάθημα
  XXXI). Στο κείμενο: ***Murēnae** obiecērunt*.

### 2. Η δοτική προσωπική

Δηλώνει το **πρόσωπο** για το οποίο υπάρχει ή γίνεται κάτι:

| Είδος                            | Παράδειγμα                    | Μετάφραση                      |
| -------------------------------- | ----------------------------- | ------------------------------ |
| **κτητική** (με το *sum*)        | *filius **mihi** est*         | έχω γιο                        |
| **χαριστική / αντιχαριστική**    | *ille **mihi** errat*         | κάνει λάθος σε βάρος μου       |
| **ηθική**                        | *quid **mihi** Celsus agit?*  | τι μου κάνει ο Κέλσος;         |
| **της αναφοράς** (του κρίνοντος) | *ille **mihi** mortuus est*   | όσο με αφορά, είναι νεκρός     |
| **του ποιητικού αιτίου**         | *omnia **tibi** sananda sunt* | πρέπει να θεραπευτούν από σένα |

Η δοτική προσωπική μπαίνει και στα απρόσωπα **placet, licet**: *licet
**tibi***. Η χαριστική ακολουθεί επίσης ρήματα όπως *consulo* (φροντίζω για)
και *metuo* (φοβάμαι για κάποιον).

Στο κείμενο, δοτικές χαριστικές είναι τα **familiae, generi, nomini**: ο
έπαινος, η υστεροφημία, η δόξα δημιουργήθηκαν **για** την οικογένεια, τη
γενιά, το όνομα.

### 3. Η δοτική του σκοπού

Ιδιομορφία της λατινικής. Είναι δοτική **αφηρημένου ουσιαστικού**, συνήθως
στερεότυπη (*exemplo, auxilio, usui, adiumento, solacio, praesidio*), και τη
βρίσκουμε κυρίως **με το sum**, όπου λειτουργεί **κατηγορηματικά**. Μπορεί να
έχει επίθετο (*magno adiumento*) και, δίπλα της, **δεύτερη δοτική** προσώπου
(χαριστική, του έμμεσου αντικειμένου κ.λπ.). Τότε έχουμε **διπλή δοτική**:

| Λατινικά                                            | Μετάφραση                                            |
| --------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------- |
| *Murēna **patri** magno **adiumento** fuit*         | ο Μουρήνας πρόσφερε μεγάλη βοήθεια στον πατέρα του   |
| *Murēna **patri** **solacio** fuit*                 | ο Μουρήνας ήταν η παρηγοριά του πατέρα του           |
| *Caesar equitātum **auxilio** **legionibus** misit* | ο Καίσαρας έστειλε το ιππικό σε βοήθεια των λεγεώνων |

Στο τελευταίο παράδειγμα η δοτική του σκοπού δεν είναι με το *sum*, αλλά με
ρήμα κίνησης, και η δεύτερη δοτική (*legionibus*) είναι έμμεσο αντικείμενο.

> **Κλειδί**
>
> Όταν βλέπεις **δύο δοτικές με το sum**, η μία είναι σχεδόν πάντα **πρόσωπο** και
> η άλλη **αφηρημένο ουσιαστικό**:
>
> - το **πρόσωπο** (*patri*) είναι **δοτική χαριστική**: για ποιον;
> - το **αφηρημένο** (*adiumento*) είναι **δοτική του σκοπού**: σε τι
>   χρησίμευσε;
>
> Μη μεταφράσεις λέξη προς λέξη «ήταν στη βοήθεια στον πατέρα». Γύρνα το σε
> ρήμα ή σε «ήταν (η) βοήθεια του πατέρα»: *patri adiumento fuit* = **βοήθησε
> τον πατέρα του**.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι δοτική είναι;*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Η διπλή δοτική του Μουρήνα*

### Άλλα σημεία του κειμένου

- **in Asiā**, **in periculis, in laboribus, in victoriā**: εμπρόθετοι της
  στάσης σε τόπο (ο πρώτος) και του χρόνου ή της περίστασης (οι άλλοι).
- **si habet Asia …**: υποθετική πρόταση με οριστική ενεστώτα (ανοιχτή
  υπόθεση, το πραγματικό). **luxuriae**: γενική αντικειμενική στο
  *suspiciōnem*.
- **Murēnam laudāre**: το *laudāre* είναι τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του
  *debēmus* (ταυτοπροσωπία)· το *Murēnam* είναι αντικείμενο του *laudāre*.
- **quod … vidit … vixit**: αιτιολογική πρόταση με οριστική· ο ομιλητής
  δέχεται την αιτία ως πραγματική (αντικειμενική αιτιολογία).
- **Quam ob rem** = *et ob eam rem*: αναφορική σύνδεση.
- **Asiae nomen**: γενική **επεξηγηματική**, το όνομα «Ασία» (μάθημα XXIX).
- **ex quā … constitūta est**: αναφορική προσδιοριστική στο *Asiae*. Το
  *constitūta est* έχει τέσσερα υποκείμενα (*laus, memoria, honos, gloria*)
  και συμφωνεί με το πλησιέστερο, το *gloria*.
- **susceptum, deportātum**: μετοχές συνημμένες στα *flagitium ac dedecus*,
  που είναι αντικείμενα του εννοούμενου *obiecērunt*.
- **Meruisse … virtūtis fuit**: το *meruisse* είναι ειδικό απαρέμφατο,
  υποκείμενο του *fuit*· το υποκείμενό του (*Murēnam*) εννοείται. Το
  **virtūtis** (όπως τα *pietātis, felicitātis*) είναι γενική του
  χαρακτηριστικού γνωρίσματος με το *sum*, κατηγορούμενο (μάθημα XXIX).
- **patre imperatōre**: αφαιρετική απόλυτη χωρίς μετοχή (ονοματική)· το
  *imperatōre* είναι κατηγορούμενο στο *patre*. Αναλύεται *cum pater imperātor
  esset*.
- **finem … fuisse**: ειδικό απαρέμφατο, υποκείμενο του *fuit*· υποκείμενο του
  απαρεμφάτου το *finem*, κατηγορούμενα τα *victōriam ac triumphum*. Το
  **patris** είναι γενική υποκειμενική: ο πατέρας νίκησε και θριάμβευσε.

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: α) τη δοτική ενικού του «viro fortissimo» στον συγκριτικό βαθμό· β) την αφαιρετική ενικού του «honos»· γ) τη γενική πληθυντικού του «dedecus»· δ) την αιτιατική πληθυντικού του «nomini».

1. **α)** Ο συγκριτικός του *fortis* είναι *fortior*· δοτική ενικού: **viro
   fortiōri**.
2. **β)** *honos, honōris*: αφαιρετική **honōre**.
3. **γ)** *dedecus, dedecoris*, τριτόκλιτο ουδέτερο με θέμα σε σύμφωνο: γενική
   πληθυντικού **dedecorum**.
4. **δ)** *nomen, nominis*, ουδέτερο: η αιτιατική πληθυντικού είναι ίδια με την
   ονομαστική, **nomina**.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να αναγνωρίσετε συντακτικά τους τύπους: patri, adiumento, Murēnae, familiae, virtūtis.

1. **patri**: παράθεση στο *viro*, που είναι δοτική χαριστική στο *fuit*. Το
   *viro … patri* είναι το πρόσωπο **για το οποίο** στάθηκε βοήθεια ο Μουρήνας.
2. **adiumento**: δοτική του σκοπού, κατηγορηματική, στο *fuit*· μαζί με τη
   χαριστική *viro* σχηματίζει **διπλή δοτική**.
3. **Murēnae**: δοτική, έμμεσο αντικείμενο του *obiecērunt* (σύνθετο με *ob*).
   **familiae**: δοτική χαριστική στο *constitūta est*.
4. **virtūtis**: γενική κατηγορηματική του χαρακτηριστικού γνωρίσματος, στο
   υποκείμενο *meruisse* μέσω του *fuit*.

> **Πρόσεχε**
>
> - **familiae: γενική ή δοτική;** Ο τύπος *familiae* είναι και τα δύο. Στο
>   *laus familiae … constitūta est* το νόημα είναι «έπαινος **για** την
>   οικογένεια», και η σειρά *memoria generi, gloria nomini* (καθαρές δοτικές)
>   το επιβεβαιώνει: δοτική χαριστική.
> - **Murēnae** επίσης μοιάζει με γενική. Το *obicio* όμως θέλει δοτική
>   προσώπου: έμμεσο αντικείμενο.
> - **Η δοτική του σκοπού δεν είναι αντικείμενο.** Στο *magno adiumento fuit*
>   δεν υπάρχει ρήμα που να παίρνει αντικείμενο· η δοτική είναι κατηγορηματική
>   με το *sum*.
> - **Πρώτα το «για ποιον».** Στη διπλή δοτική μην αφήσεις το πρόσωπο
>   αμετάφραστο: «ήταν μεγάλη βοήθεια» δεν φτάνει, «στον πατέρα του» είναι
>   μέρος της απάντησης.
> - **patre imperatōre** δεν έχει μετοχή, αλλά είναι αφαιρετική απόλυτη. Στην
>   ανάλυση χρειάζεσαι το ρήμα που λείπει: *cum pater imperātor esset*.

> **Θυμήσου**
>
> - **Έμμεσο αντικείμενο / συμπλήρωμα**: ρήματα του λέγω και δίνω, ένωσης,
>   ομοιότητας, διάθεσης, υπακοής, σύνθετα με *ob, prae, pro, in*.
> - **Δοτική προσωπική**: κτητική, χαριστική ή αντιχαριστική, ηθική, της
>   αναφοράς, του ποιητικού αιτίου (με γερουνδιακό), με *placet, licet*.
> - **Δοτική του σκοπού**: αφηρημένο ουσιαστικό, κυρίως με το *sum*,
>   κατηγορηματική.
> - **Διπλή δοτική**: πρόσωπο (χαριστική) + αφηρημένο (σκοπού): *patri
>   adiumento fuit* = βοήθησε τον πατέρα του.

## Ερωτήσεις

1. «patri suo magno adiumento fuit»: τι είναι το adiumento;
   - Δοτική του σκοπού
   - Δοτική χαριστική
   - Αφαιρετική του μέσου
   - Έμμεσο αντικείμενο
2. Ποια είναι η πιο φυσική και πιστή απόδοση του «Murēna patri solacio fuit»;
   - Ο Μουρήνας ήταν η παρηγοριά του πατέρα του
   - Ο Μουρήνας ήταν στην παρηγοριά στον πατέρα
   - Ο πατέρας ήταν η παρηγοριά του Μουρήνα
   - Ο Μουρήνας παρηγορήθηκε από τον πατέρα
3. «accusatōres non Asiae nomen Murēnae obiecērunt»: γιατί το Murēnae είναι σε δοτική;
   - Είναι έμμεσο αντικείμενο του σύνθετου obicio
   - Είναι γενική κτητική στο nomen
   - Είναι δοτική του ποιητικού αιτίου
   - Είναι δοτική του σκοπού με το nomen
4. «omnia tibi sananda sunt»: τι δοτική είναι το tibi;
   - Δοτική του ποιητικού αιτίου
   - Δοτική χαριστική (για ποιον)
   - Δοτική κτητική (με το sum)
   - Δοτική ηθική (συμμετοχή)
5. Πώς αποδίδεται το «filius mihi est»;
   - έχω γιο
   - ο γιος είναι για μένα
   - είμαι ο γιος του
   - ο γιος μου με βοηθά
6. «ex quā laus familiae, memoria generi … constitūta est»: τι είναι το familiae;
   - Δοτική χαριστική
   - Γενική κτητική στο laus
   - Δοτική του σκοπού
   - Ονομαστική πληθυντικού, υποκείμενο
7. «patre imperatōre libentissime meruisse»: τι είναι το patre imperatōre;
   - Αφαιρετική απόλυτη χωρίς μετοχή
   - Αφαιρετική του ποιητικού αιτίου
   - Αφαιρετική της συνοδείας
   - Δοτική χαριστική στο meruisse
8. «Meruisse vero stipendia in eo bello virtūtis fuit»: τι είναι το virtūtis;
   - Γενική του γνωρίσματος
   - Γενική κτητική στο bello
   - Γενική της αξίας
   - Δοτική του σκοπού

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη δοτική ενικού των ουσιαστικών: gratulatio, labor, laus.
2. Γράψε τη δοτική πληθυντικού των ουσιαστικών vir, iudex και genus.
3. Να γράψεις στα λατινικά με διπλή δοτική: «Ο φίλος μου με βοήθησε» (adiumento sum).
4. Βάλε τη λέξη της παρένθεσης στη σωστή πτώση και χαρακτήρισέ τη: «Caesar legionem ___ (praesidium) castris reliquit» (δικό μας παράδειγμα).
5. «Et si habet Asia suspiciōnem quandam luxuriae, Murēnam laudāre debēmus, quod Asiam vidit sed in Asiā continenter vixit.»
   α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το luxuriae.
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το laudāre.
   γ) Να γράψεις το vixit στο ίδιο πρόσωπο της υποτακτικής υπερσυντελίκου.
6. «ex quā laus familiae, memoria generi, honos et gloria nomini constitūta est … Meruisse vero stipendia in eo bello virtūtis fuit.»
   α) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το nomini.
   β) Να αναγνωρίσεις συντακτικά το meruisse.
   γ) Γιατί το constitūta est είναι θηλυκό ενικού;
   δ) Να γράψεις στα λατινικά: «Τα βιβλία μάς είναι πολύ χρήσιμα» (magno usui sum).

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/murena-and-the-east
