# XLIV. Η ζωή των τυράννων

> Οι πλάγιες ερωτήσεις.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/life-of-tyrants

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XLIV από το έργο του Κικέρωνα «Για τη φιλία».
- Να αναγνωρίζεις τις πλάγιες ερωτήσεις: εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά πάντα με υποτακτική, ακολουθία των χρόνων και συντακτική θέση.
- Να μετατρέπεις ευθείες ερωτήσεις σε πλάγιες και αντίστροφα, με εξάρτηση από ρήμα αρκτικού και ιστορικού χρόνου.
- Να ξεχωρίζεις την υποτακτική της πλάγιας ερώτησης από την υποτακτική που οφείλεται σε έλξη, και να κλίνεις το neuter.

## Το πλαίσιο

Στα χρόνια του Κικέρωνα η λέξη *tyrannus* δεν σημαίνει πια τον μονάρχη των
ελληνικών πόλεων του 7ου–5ου αιώνα π.Χ. Είναι σχεδόν συνώνυμη του *rex*:
χαρακτηρίζει όποιον επιβουλεύεται τη δημοκρατία ή κυβερνά σε βάρος του λαού
χωρίς ηθικό φραγμό. Το απόσπασμα είναι από το έργο «Για τη φιλία» (*De
amicitia*), γραμμένο το 44 π.Χ. Ο Κικέρωνας εξηγεί ότι οι σχέσεις του
τυράννου με όσους τον περιβάλλουν είναι καταδικασμένες στην αμοιβαία
καχυποψία, και καταλήγει με τα λόγια του Ταρκυνίου, του τελευταίου βασιλιά της
Ρώμης, όταν βρέθηκε εξόριστος.

## Το κείμενο

> Haec est tyrannōrum vita, in quā nulla fides, nulla caritas, nulla fiducia
> benevolentiae stabilis esse potest: tyrannis omnia semper suspecta atque
> sollicita sunt; nullus locus amicitiae eis est. Nescio enim quis possit
> diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet. Coluntur tamen
> simulatiōne dumtaxat ad tempus. Quodsi forte, ut fit plerumque, cecidērunt,
> tum intellegitur, quam fuerint inopes amicōrum. Hoc est quod Tarquinium
> dixisse ferunt exulantem: «Tum intellexi, quos fīdos amīcos habuissem, quos
> infīdos, cum iam neutris gratiam referre poteram».
>
> Κικέρων, *De amicitia* 52–53

## Η μετάφραση

| Λατινικά                                                                                                       | Μετάφραση                                                                                                                                              |
| -------------------------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Haec est tyrannōrum vita, in quā nulla fides, nulla caritas, nulla fiducia benevolentiae stabilis esse potest: | Αυτή είναι η ζωή των τυράννων, στην οποία δεν μπορεί να υπάρξει καμία εμπιστοσύνη, καμία αγάπη, καμία πίστη σε σταθερή εύνοια·                         |
| tyrannis omnia semper suspecta atque sollicita sunt;                                                           | για τους τυράννους όλα είναι πάντα ύποπτα και ανησυχητικά·                                                                                             |
| nullus locus amicitiae eis est.                                                                                | η φιλία δεν έχει καμία θέση σε αυτούς.                                                                                                                 |
| Nescio enim quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet.                              | Γιατί δεν ξέρω ποιος μπορεί να αγαπά εκείνον που φοβάται ή εκείνον που νομίζει ότι τον φοβάται (κατά λέξη: από τον οποίο νομίζει ότι ο ίδιος φοβάται). |
| Coluntur tamen simulatiōne dumtaxat ad tempus.                                                                 | Τους δείχνουν όμως σεβασμό, υποκριτικά μόνο, για κάποιο διάστημα.                                                                                      |
| Quodsi forte, ut fit plerumque, cecidērunt, tum intellegitur, quam fuerint inopes amicōrum.                    | Αν όμως τυχόν, όπως συμβαίνει συνήθως, έχουν πέσει, τότε γίνεται φανερό πόσο στερούνταν φίλων.                                                         |
| Hoc est quod Tarquinium dixisse ferunt exulantem:                                                              | Αυτό είναι που λένε ότι είπε ο Ταρκύνιος, όταν ήταν εξόριστος:                                                                                         |
| «Tum intellexi, quos fīdos amīcos habuissem, quos infīdos, cum iam neutris gratiam referre poteram».           | «Τότε κατάλαβα ποιους είχα πιστούς φίλους και ποιους άπιστους, όταν πια δεν μπορούσα να ανταποδώσω τη χάρη ούτε στους μεν ούτε στους δε».              |

Η πρόταση *a quo se metui putet* είναι δύσκολη στη μετάφραση: ο τύραννος
νομίζει ότι **ο ίδιος** (*se*) γίνεται φοβερός **σε κάποιον** (*a quo*), δηλαδή
ότι αυτός ο κάποιος τον φοβάται. Και ποιος αγαπά όποιον τον φοβάται;

## Λεξιλόγιο

**Ρήματα**

| Ρήμα           | Αρχικοί χρόνοι                         | Σημασία                                         |
| -------------- | -------------------------------------- | ----------------------------------------------- |
| possum         | potui, posse                           | μπορώ                                           |
| nescio         | nescivi (nescii), nescitum, nescire, 4 | αγνοώ, δεν ξέρω                                 |
| diligo         | dilexi, dilectum, diligĕre, 3          | αγαπώ                                           |
| metuo          | metui, metutum, metuĕre, 3             | φοβάμαι                                         |
| puto           | putavi, putatum, putāre, 1             | νομίζω                                          |
| colo           | colui, cultum, colĕre, 3               | σέβομαι, τιμώ                                   |
| fio            | factus sum, fieri                      | γίνομαι, συμβαίνω                               |
| cado           | cecidi, casum, cadĕre, 3               | πέφτω                                           |
| intellego      | intellexi, intellectum, intellegĕre, 3 | καταλαβαίνω                                     |
| dico           | dixi, dictum, dicĕre, 3                | λέω                                             |
| fero           | tuli, latum, ferre                     | φέρω· *ferunt* λένε                             |
| exulo (exsulo) | exulavi, exulatum, exulāre, 1          | είμαι εξόριστος                                 |
| habeo          | habui, habitum, habēre, 2              | έχω                                             |
| refero         | rettuli, relatum, referre              | ανταποδίδω· *gratiam refero* ανταποδίδω τη χάρη |

**Ονόματα**

| Λέξη                    | Γενική, γένος        | Σημασία                  |
| ----------------------- | -------------------- | ------------------------ |
| tyrannus                | tyranni, αρσ.        | τύραννος                 |
| fides                   | fidei, θηλ. (ε΄ κλ.) | εμπιστοσύνη              |
| caritas                 | caritātis, θηλ.      | αγάπη, στοργή            |
| fiducia                 | fiduciae, θηλ.       | πίστη                    |
| benevolentia            | benevolentiae, θηλ.  | ευμένεια, εύνοια         |
| stabilis, -is, -e       |                      | σταθερός                 |
| suspectus, -a, -um      |                      | ύποπτος                  |
| sollicitus, -a, -um     |                      | ανησυχητικός, ταραγμένος |
| amicitia                | amicitiae, θηλ.      | φιλία                    |
| simulatio               | simulatiōnis, θηλ.   | προσποίηση, υποκρισία    |
| inops                   | inopis (+ γεν.)      | αυτός που στερείται κάτι |
| fidus, -a, -um          |                      | πιστός                   |
| infidus, -a, -um        |                      | άπιστος                  |
| neuter, neutra, neutrum | γεν. neutrius        | ούτε ο ένας ούτε ο άλλος |
| gratia                  | gratiae, θηλ.        | εύνοια, χάρη             |

## Γραμματική: neuter και οι τύποι του κειμένου

Το **neuter** είναι αντωνυμικό επίθετο: κλίνεται όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα,
αλλά στον ενικό έχει γενική σε **-ius** και δοτική σε **-i** σε όλα τα γένη
(όπως τα *solus, totus, nullus, alter*).

*Διαδραστικό στη σελίδα: neuter, neutra, neutrum*

Το *neutris* του κειμένου είναι δοτική πληθυντικού: ούτε στους μεν ούτε στους
δε.

Και τρεις τύποι για το Θέμα Β:

- **ferunt**: γ΄ πληθ. οριστικής ενεστώτα του ανώμαλου *fero* (*fero, fers,
  fert, ferimus, fertis, ferunt*).
- **metui**: απαρέμφατο ενεστώτα παθητικής φωνής του *metuo* (το ίδιο γράμμα
  με το α΄ ενικό του παρακειμένου *metui*· εδώ το δείχνει το *se*).
- **fuerint**: γ΄ πληθ. υποτακτικής παρακειμένου του *sum*.

## Συντακτικό: οι πλάγιες ερωτήσεις

Οι πλάγιες ερωτήσεις περιέχουν ερώτηση **εξαρτημένη** από ρήμα:

- ερωτηματικό (*rogo, quaero*), λεκτικό (*doceo, dico*), γνωστικό (*scio,
  nescio, intellego*), αποπειρατικό (*tempto*) κτλ.

Είναι **ουσιαστικές** προτάσεις: λειτουργούν ως αντικείμενο, υποκείμενο ή
επεξήγηση. Εισάγονται με ερωτηματικά μόρια και με ερωτηματικές ή αναφορικές
αντωνυμίες και επιρρήματα, όπως οι ευθείες.

> **Κλειδί**
>
> Η πλάγια ερώτηση εκφέρεται **πάντα με υποτακτική**, γιατί η εξάρτηση δίνει
> υποκειμενική χροιά στο περιεχόμενό της. Στα αρχαία ελληνικά η έγκλιση αλλάζει
> ανάλογα με το περιεχόμενο· στα λατινικά, ποτέ. Ο χρόνος της υποτακτικής
> ορίζεται από την **ακολουθία των χρόνων**.

| Ευθεία ερώτηση                 | Εξάρτηση από αρκτικό χρόνο | Εξάρτηση από ιστορικό χρόνο   |
| ------------------------------ | -------------------------- | ----------------------------- |
| *Quid facis?* (σύγχρονο)       | *Rogat quid facias*        | *Rogābat quid faceres*        |
| *Quid fecisti?* (προτερόχρονο) | *Rogat quid feceris*       | *Rogābat quid fecisses*       |
| *Quid facies?* (υστερόχρονο)   | *Rogat quid factūrus sis*  | *Rogābat quid factūrus esses* |

Τα μόρια στις πλάγιες ολικής άγνοιας:

- *num* και *-ne* σημαίνουν και τα δύο απλώς **αν**: *Rogat sitne (num sit)
  frater tuus intus*.
- *nonne* (αν δεν), συνήθως μόνο μετά το *quaero*.
- στις διμελείς, το «ή όχι» είναι **necne** (στις ευθείες *an non*).
- *si* μετά από ρήματα αναμονής ή απόπειρας (*exspecto, conor, tempto*)· *an*
  μετά τα *haud scio, nescio, dubito, incertum est*.

### Οι πλάγιες ερωτήσεις του κειμένου

| Πρόταση                           | Εξάρτηση                            | Εισαγωγή                                            | Εκφορά, ακολουθία                  | Θέση                          |
| --------------------------------- | ----------------------------------- | --------------------------------------------------- | ---------------------------------- | ----------------------------- |
| *quis possit diligere eum…*       | *nescio* (γνωστικό, αρκτικός)       | ερωτηματική αντωνυμία *quis*· μερικής άγνοιας       | υποτ. ενεστώτα, σύγχρονο           | αντικείμενο του *nescio*      |
| *quam fuerint inopes amicōrum*    | *intellegitur* (γνωστικό, αρκτικός) | ερωτηματικό επίρρημα *quam* (πόσο)· μερικής άγνοιας | υποτ. παρακειμένου, προτερόχρονο   | υποκείμενο του *intellegitur* |
| *quos fīdos amīcos habuissem*     | *intellexi* (γνωστικό, ιστορικός)   | ερωτηματική αντωνυμία *quos*· μερικής άγνοιας       | υποτ. υπερσυντελίκου, προτερόχρονο | αντικείμενο του *intellexi*   |
| *quos infīdos* (ενν. *habuissem*) | *intellexi*                         | *quos*· μερικής άγνοιας                             | υποτ. υπερσυντελίκου, προτερόχρονο | αντικείμενο του *intellexi*   |

Στο *quam fuerint* ο παρακείμενος δηλώνει το προτερόχρονο: ήταν χωρίς φίλους
πριν φανεί, όσο ήταν ακόμη στην εξουσία.

### Τα δύσκολα σημεία

- *in quā*: αναφορική προσδιοριστική στο *vita*, με οριστική.
- *stabilis*: κατά το βιβλίο προσδιορίζει νοηματικά την εύνοια (πίστη σε
  σταθερή εύνοια)· γραμματικά συμφωνεί με το *fiducia*.
- *tyrannis*: δοτική του κρίνοντος προσώπου (για τους τυράννους)· *eis*:
  δοτική κτητική με το *est*.
- *quem metuat*, *a quo se metui putet*: αναφορικές προσδιοριστικές στο *eum*,
  με υποτακτική **λόγω έλξης** από την υποτακτική της πλάγιας ερώτησης
  (*possit*). Δεν είναι πλάγιες ερωτήσεις: εισάγονται με αναφορική αντωνυμία
  και έχουν όρο αναφοράς.
- *se metui*: ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *putet*· *se* υποκείμενο
  (ταυτοπροσωπία με αυτοπαθή αντωνυμία)· *a quo* ποιητικό αίτιο.
- *simulatiōne*: αφαιρετική του τρόπου.
- *ut fit plerumque*: παρενθετική απλή παραβολική, *ut* + οριστική.
- *Quodsi … cecidērunt, tum intellegitur*: υποθετικός λόγος, ανοικτή υπόθεση
  (κατά το βιβλίο «του πραγματικού»), οριστική παρακειμένου και ενεστώτα.
- *amicōrum*: γενική ως συμπλήρωμα του *inopes* (επίθετο που δηλώνει
  έλλειψη).
- *quod … ferunt*: αναφορική προσδιοριστική στο *hoc*· *Tarquinium dixisse*:
  ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του *ferunt*· *exulantem*: χρονική μετοχή,
  συνημμένη στο *Tarquinium*.
- *fīdos*, *infīdos*: κατηγορούμενα στο αντικείμενο *amīcos*.
- *cum iam neutris gratiam referre poteram*: χρονική πρόταση (*tum … cum*),
  *cum* + οριστική παρατατικού.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τα λόγια του Ταρκυνίου*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: τη δοτική ενικού του «nulla fides» και του «nullus locus»· το απαρέμφατο μέλλοντα ενεργητικής φωνής του «ferunt»· το γ΄ ενικό της οριστικής υπερσυντελίκου του «cecidērunt».

1. *nulla fides* → **nulli fidei**. Το *nullus* είναι αντωνυμικό επίθετο, με
   δοτική ενικού σε *-i* σε όλα τα γένη· το *fides* είναι της ε΄ κλίσης.
2. *nullus locus* → **nulli loco**.
3. *ferunt* → **laturum, -am, -um esse**. Από το σουπίνο *latum*.
4. *cecidērunt* → **ceciderat**. Από το θέμα του παρακειμένου *cecid-*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. Να μετατρέψετε σε ευθείες τις πλάγιες ερωτήσεις «quis possit diligere eum…» και «quos fīdos amīcos habuissem, quos infīdos».

1. **quis possit diligere eum, quem metuat…** Εξαρτάται από αρκτικό χρόνο και
   δηλώνει το σύγχρονο. Στην ευθεία η ερώτηση δηλώνει δυνατότητα, οπότε κρατά
   **δυνητική υποτακτική**: **Quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a
   quo se metui putet?** (ή, με οριστική, *Quis potest diligere eum, quem
   metuit…?*). Ποιος θα μπορούσε να αγαπήσει…;
2. **quos fīdos amīcos habuissem, quos infīdos.** Η υποτακτική υπερσυντελίκου
   μετά από ιστορικό χρόνο δηλώνει το προτερόχρονο· στην ευθεία γίνεται
   οριστική ιστορικού χρόνου: **Quos fīdos amīcos habui, quos infīdos?** Ποιους
   είχα πιστούς φίλους και ποιους άπιστους;

> **Πρόσεχε**
>
> - Η πλάγια ερώτηση έχει **πάντα** υποτακτική. Αν σε μετατροπή γράψεις
>   οριστική, το λάθος κοστίζει όλη τη μονάδα.
> - Πρόσεξε την **ακολουθία**: το *intellegitur* (αρκτικός) δίνει *fuerint*, το
>   *intellexi* (ιστορικός) δίνει *habuissem*. Για το υστερόχρονο θέλεις
>   περιφραστική: *factūrus sim / essem*.
> - Ίδια λέξη, άλλη πρόταση: *quis possit* είναι πλάγια ερώτηση, *quem metuat*
>   είναι αναφορική με υποτακτική λόγω έλξης. Κοίτα αν υπάρχει **όρος
>   αναφοράς** (*eum*).
> - Το *num* στην πλάγια σημαίνει «αν», όχι «μήπως».
> - Στη μετατροπή σε ευθεία, η αφαίρεση του ρήματος εξάρτησης αλλάζει και τα
>   πρόσωπα όταν μιλά άλλος: *rogat quid faciam* → *Quid facis?*

> **Θυμήσου**
>
> - Εξάρτηση από ρήματα ερωτηματικά, λεκτικά, γνωστικά, αποπειρατικά.
> - Ουσιαστικές προτάσεις: αντικείμενο, υποκείμενο, επεξήγηση.
> - Πάντα υποτακτική, με ακολουθία των χρόνων.
> - *num* = *-ne* = αν· *necne* = ή όχι· *si* μετά από ρήματα αναμονής ή
>   απόπειρας.

## Ερωτήσεις

1. Σε ποια έγκλιση εκφέρεται η πλάγια ερώτηση στα λατινικά;
   - Σε οριστική, όπως η ευθεία
   - Σε οριστική ή υποτακτική, κατά το νόημα
   - Σε υποτακτική μόνο μετά από ιστορικό χρόνο
   - Πάντα σε υποτακτική
2. Γιατί το «fuerint» στο «tum intellegitur, quam fuerint inopes amicōrum» είναι σε υποτακτική παρακειμένου;
   - Αρκτικός χρόνος εξάρτησης και προτερόχρονο
   - Ιστορικός χρόνος εξάρτησης και σύγχρονο
   - Αρκτικός χρόνος εξάρτησης και σύγχρονο
   - Ιστορικός χρόνος εξάρτησης και υστερόχρονο
3. Γιατί το «metuat» στο «eum, quem metuat» είναι σε υποτακτική;
   - Γιατί η πρόταση είναι πλάγια ερώτηση
   - Λόγω έλξης από την υποτακτική possit
   - Γιατί είναι αναφορική-τελική
   - Γιατί είναι απορηματική υποτακτική
4. Ποια είναι η σωστή πλάγια ερώτηση της «Cur tyrannis omnia suspecta sunt?» με εξάρτηση από το «rogāvit»;
   - rogāvit cur tyrannis omnia suspecta sint
   - rogāvit cur tyrannis omnia suspecta fuissent
   - rogāvit cur tyrannis omnia suspecta essent
   - rogāvit cur tyrannis omnia suspecta erant
5. Πώς μεταφράζεται το «num» στο «Rogat num sit una omnium facies»;
   - μήπως, με αναμενόμενη αρνητική απάντηση
   - αν, όπως το -ne
   - αν δεν, όπως το nonne
   - ή όχι, όπως το necne
6. Ποια είναι η συντακτική θέση της πλάγιας ερώτησης «quam fuerint inopes amicōrum»;
   - Αντικείμενο του intellegitur
   - Επεξήγηση στο tum
   - Υποκείμενο του intellegitur
   - Επιρρηματικός προσδιορισμός του ποσού
7. Τι πτώση είναι το «neutris» στο «cum iam neutris gratiam referre poteram»;
   - Δοτική πληθυντικού
   - Γενική ενικού
   - Δοτική ενικού
   - Αιτιατική πληθυντικού
8. Ποια είναι η πλάγια ερώτηση της «Quid facies?» με εξάρτηση από το «rogābat»;
   - rogābat quid faceres
   - rogābat quid fecisses
   - rogābat quid factūrus sis
   - rogābat quid factūrus esses

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη γενική ενικού και τη δοτική πληθυντικού του «caritas» και του «tyrannus».
2. Γράψε τη γενική και τη δοτική ενικού του neuter και του nullus στο θηλυκό.
3. Να μετατρέψεις σε πλάγια ερώτηση, με εξάρτηση από το «rogat», την ευθεία «Quae est tyrannōrum vita?».
4. Μετάτρεψε σε πλάγια ερώτηση, με εξάρτηση από το quaesīvit, την ευθεία «Quos amicos habēbis?».
5. «Utrum tyrannis omnia suspecta sunt an non?»
   α) Να τη μετατρέψεις σε πλάγια με εξάρτηση από το «rogat».
   β) Να τη μετατρέψεις σε πλάγια με εξάρτηση από το «rogāvit».
   γ) Ολικής ή μερικής άγνοιας είναι, και τι είδους από άποψη μελών;
6. «Nescio enim quis possit diligere eum, quem metuat, aut eum, a quo se metui putet.»
   α) Να γράψεις το «metui» στο απαρέμφατο παρακειμένου της ίδιας φωνής και το «diligere» στο απαρέμφατο μέλλοντα της ίδιας φωνής.
   β) Να αναγνωρίσεις την πρόταση «quis possit diligere» (είδος, εξάρτηση, εισαγωγή, εκφορά).
   γ) Αν το «Nescio» γίνει «Nesciebam», πώς γράφεται η πλάγια ερώτηση;
   δ) Ποια είναι η συντακτική θέση του «se»;

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/life-of-tyrants
