# XXXIX. Ένα πρότυπο ιδανικού ανθρώπου

> Οι υποθετικοί λόγοι.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/ideal-man

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XXXIX του Σενέκα για τον σοφό που αξιοποιεί κάθε τύχη.
- Να αναγνωρίζεις τα τρία είδη υποθετικού λόγου (ανοικτή υπόθεση, αντίθετη προς την πραγματικότητα, δυνατή ή πιθανή) από την εκφορά της υπόθεσης και της απόδοσης.
- Να συμπληρώνεις τους ελλειπτικούς υποθετικούς λόγους με si minus και να εξηγείς τι εννοείται.
- Να μετατρέπεις έναν υποθετικό λόγο από το ένα είδος στο άλλο, με τους σωστούς χρόνους της υποτακτικής.

## Το πλαίσιο

Ο Λούκιος Ανναίος Σενέκας (1ος αι. μ.Χ.) είναι ο σημαντικότερος Ρωμαίος
Στωικός. Για τους Στωικούς ιδανικός άνθρωπος είναι ο **σοφός** (*sapiens*): με
τη δύναμη της γνώσης αντιμετωπίζει τις συμφορές, προσαρμόζεται σε κάθε
κατάσταση και ξέρει να τη χρησιμοποιεί. Στο απόσπασμα, από τις *Ηθικές
επιστολές* προς τον Λουκίλιο, ο Σενέκας το δείχνει με ένα παράδειγμα από την
τέχνη: ο Φειδίας θα έφτιαχνε αριστούργημα από όποιο υλικό κι αν του έδινες.

## Το κείμενο

> Sapientem nec paupertas nec dolor prohibet, nec eae res, quae imperītos
> avertunt et praecipites agunt. Tu illum premi putas malis? Utitur! Non ex
> ebore tantum Phidias sciēbat facere simulacra; ex aere quoque faciēbat. Si
> marmor illi obtulisses, si viliōrem materiam, fecisset tale, quale ex illā
> fieri optimum posset. Eōdem modo sapiens virtūtem, si licēbit, in divitiis
> explicābit, si minus, in paupertāte; si poterit, in patriā, si minus, in
> exilio; si poterit, imperātor, si minus, miles; si poterit, integer, si
> minus, debilis. Quamcumque fortūnam acceperit, aliquid ex illa memorabile
> efficiet.
>
> Σενέκας, *Epistulae morales* 85, 40

## Η μετάφραση

Δική μας, κατά λέξη όσο αντέχουν τα ελληνικά. Ό,τι εννοείται μπαίνει σε
παρένθεση.

| Λατινικά                                                                                               | Μετάφραση                                                                                                                                                                |
| ------------------------------------------------------------------------------------------------------ | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Sapientem nec paupertas nec dolor prohibet, nec eae res, quae imperītos avertunt et praecipites agunt. | Τον σοφό ούτε η φτώχεια ούτε ο πόνος τον εμποδίζει, ούτε εκείνα τα πράγματα που βγάζουν τους άπειρους από τον δρόμο τους και τους γκρεμοτσακίζουν.                       |
| Tu illum premi putas malis? Utitur!                                                                    | Εσύ νομίζεις ότι εκείνος καταβάλλεται από τις συμφορές; Τις χρησιμοποιεί!                                                                                                |
| Non ex ebore tantum Phidias sciēbat facere simulacra; ex aere quoque faciēbat.                         | Ο Φειδίας δεν ήξερε να φτιάχνει αγάλματα μόνο από ελεφαντόδοντο· έφτιαχνε και από χαλκό.                                                                                 |
| Si marmor illi obtulisses, si viliōrem materiam, fecisset tale, quale ex illā fieri optimum posset.    | Αν του είχες προσφέρει μάρμαρο, αν (του είχες προσφέρει) φτηνότερο υλικό, θα είχε φτιάξει τέτοιο (άγαλμα), όποιο θα μπορούσε να γίνει το καλύτερο από εκείνο (το υλικό). |
| Eōdem modo sapiens virtūtem, si licēbit, in divitiis explicābit, si minus, in paupertāte;              | Με τον ίδιο τρόπο ο σοφός θα δείξει την αρετή του, αν του επιτραπεί, μέσα στα πλούτη, αν όχι, μέσα στη φτώχεια·                                                          |
| si poterit, in patriā, si minus, in exilio;                                                            | αν μπορέσει, στην πατρίδα, αν όχι, στην εξορία·                                                                                                                          |
| si poterit, imperātor, si minus, miles; si poterit, integer, si minus, debilis.                        | αν μπορέσει, ως στρατηγός, αν όχι, ως στρατιώτης· αν μπορέσει, αρτιμελής, αν όχι, ανάπηρος.                                                                              |
| Quamcumque fortūnam acceperit, aliquid ex illa memorabile efficiet.                                    | Όποια τύχη κι αν του λάχει, θα κατορθώσει από αυτήν κάτι αξιομνημόνευτο.                                                                                                 |

## Λεξιλόγιο

**Ρήματα**

| Ρήμα            | Αρχικοί χρόνοι                      | Σημασία                           |
| --------------- | ----------------------------------- | --------------------------------- |
| prohibeo        | prohibui, prohibitum, prohibēre, 2  | εμποδίζω                          |
| averto          | averti, aversum, avertĕre, 3        | βγάζω κάποιον από τον δρόμο του   |
| ago             | egi, actum, agĕre, 3                | οδηγώ· *praecipitem ago* γκρεμίζω |
| premo           | pressi, pressum, premĕre, 3         | καταβάλλω, πιέζω                  |
| puto            | putavi, putatum, putāre, 1          | νομίζω                            |
| utor            | usus sum, uti, αποθ. 3 (+ αφαιρ.)   | χρησιμοποιώ                       |
| scio            | scivi, scitum, scire, 4             | ξέρω                              |
| facio           | feci, factum, facĕre, 3             | κάνω, φτιάχνω                     |
| offero (obfero) | obtuli, oblatum, offerre            | προσφέρω                          |
| fio             | factus sum, fieri                   | γίνομαι                           |
| possum          | potui, posse                        | μπορώ                             |
| licet           | licuit, licēre, 2 (απρόσωπο)        | επιτρέπεται                       |
| explico         | explicavi, explicatum, explicāre, 1 | αναπτύσσω, δείχνω                 |
| accipio         | accepi, acceptum, accipĕre, 3       | δέχομαι                           |
| efficio         | effeci, effectum, efficĕre, 3       | κατορθώνω, δημιουργώ              |

**Ονόματα**

| Λέξη                 | Γενική, γένος            | Σημασία                       |
| -------------------- | ------------------------ | ----------------------------- |
| sapiens              | sapientis, επίθ. ως ουσ. | ο σοφός                       |
| paupertas            | paupertātis, θηλ.        | φτώχεια                       |
| dolor                | dolōris, αρσ.            | πόνος                         |
| imperītus, -a, -um   |                          | άπειρος                       |
| praeceps             | praecipitis              | αυτός που πέφτει με το κεφάλι |
| mala                 | malōrum, ουδ. πληθ.      | οι συμφορές                   |
| ebur                 | eboris, ουδ.             | ελεφαντόδοντο                 |
| aes                  | aeris, ουδ.              | χαλκός                        |
| simulacrum           | simulacri, ουδ.          | άγαλμα                        |
| marmor               | marmoris, ουδ.           | μάρμαρο                       |
| vilis, -is, -e       |                          | ευτελής, φτηνός               |
| materia              | materiae, θηλ.           | υλικό                         |
| virtus               | virtūtis, θηλ.           | αρετή                         |
| divitiae             | divitiārum, θηλ. πληθ.   | πλούτη                        |
| exilium              | exilii, ουδ.             | εξορία                        |
| imperator            | imperatōris, αρσ.        | στρατηγός                     |
| miles                | militis, αρσ.            | στρατιώτης                    |
| integer, -gra, -grum |                          | υγιής, αρτιμελής              |
| debilis, -is, -e     |                          | αδύναμος, ανάπηρος            |
| memorabilis, -is, -e |                          | αξιομνημόνευτος               |

## Γραμματική: οι τύποι του κειμένου

Το κείμενο δεν φέρνει καινούργιο γραμματικό κεφάλαιο. Φέρνει όμως τύπους που
οι εξετάσεις ζητούν συχνά.

- **obtulisses**: β΄ ενικό υποτακτικής υπερσυντελίκου του ανώμαλου *offero*
  (*ob* + *fero*). Οι αρχικοί χρόνοι του *fero* (*tuli, latum*) μπαίνουν όπως
  είναι: *ob-tuli*, *ob-latum*.
- **viliōrem**: αιτιατική ενικού του συγκριτικού *vilior, -ior, -ius*
  (θετικός *vilis*, υπερθετικός *vilissimus*).
- **optimum**: υπερθετικός του *bonus* (*bonus, melior, optimus*).
- **posset**: γ΄ ενικό υποτακτικής παρατατικού του *possum*.
- **explicābit, poterit, efficiet**: οριστική μέλλοντα. Πρόσεξε ότι η α΄ και
  β΄ συζυγία σχηματίζουν τον μέλλοντα σε *-bo* (*explicābo*), ενώ η γ΄ σε *-am,
  -es* (*efficiam, efficies, efficiet*).
- **acceperit**: γ΄ ενικό οριστικής συντελεσμένου μέλλοντα του *accipio*.
- **premi**: απαρέμφατο ενεστώτα παθητικής φωνής του *premo*.

Το βιβλίο ζητά την κλίση του *ebur*, ουδέτερο της γ΄ κλίσης. Όπως σε όλα τα
ουδέτερα, ονομαστική, αιτιατική και κλητική είναι ίδιες.

*Διαδραστικό στη σελίδα: ebur, eboris (ουδ.)*

## Συντακτικό: οι υποθετικοί λόγοι

Ο υποθετικός λόγος έχει δύο μέρη: την **υπόθεση** (δευτερεύουσα, με *si*,
αρνητικά *nisi*) και την **απόδοση** (την κύρια πρόταση που λέει τι θα
γίνει). Το είδος του το βρίσκεις από την εκφορά.

| Είδος                                                 | Υπόθεση                   | Απόδοση              | Παράδειγμα                                                   |
| ----------------------------------------------------- | ------------------------- | -------------------- | ------------------------------------------------------------ |
| **Ανοικτή υπόθεση** (δεν δηλώνεται αν αληθεύει)       | si + οριστική κάθε χρόνου | οποιαδήποτε έγκλιση  | *Si hoc facis, erras.* · *Si hoc facies (feceris), errābis.* |
| **Αντίθετη προς την πραγματικότητα**, για το παρόν    | si + υποτ. παρατατικού    | υποτ. παρατατικού    | *Si hoc faceres, errares.*                                   |
| **Αντίθετη προς την πραγματικότητα**, για το παρελθόν | si + υποτ. υπερσυντελίκου | υποτ. υπερσυντελίκου | *Si hoc fecisses, erravisses.*                               |
| **Δυνατή ή πιθανή**, για το παρόν-μέλλον              | si + υποτ. ενεστώτα       | υποτ. ενεστώτα       | *Si hoc facias, erres.*                                      |

Η σύγκριση με τα αρχαία ελληνικά βοηθά: η υποτακτική παρατατικού και
υπερσυντελίκου αντιστοιχεί στη **δυνητική οριστική** (*εἰ τοῦτο ἐποίησας,
ἥμαρτες ἄν*), η υποτακτική ενεστώτα στη **δυνητική ευκτική** (*εἰ τοῦτο
ποιοίης, ἁμαρτάνοις ἄν*).

> **Κλειδί**
>
> Για να χαρακτηρίσεις υποθετικό λόγο, κοίτα **και τα δύο** μέλη:
>
> 1. Οριστική στην υπόθεση: **ανοικτή** υπόθεση. Ο χρόνος της λέει αν μιλάμε
>    για παρόν, παρελθόν ή μέλλον.
> 2. Υποτακτική **παρατατικού ή υπερσυντελίκου**: αντίθετο του πραγματικού (στο
>    παρόν ή στο παρελθόν).
> 3. Υποτακτική **ενεστώτα**: δυνατή ή πιθανή υπόθεση.

### Οι υποθετικοί λόγοι του κειμένου

| Υπόθεση                                         | Απόδοση                                      | Είδος                                                                   |
| ----------------------------------------------- | -------------------------------------------- | ----------------------------------------------------------------------- |
| *Si marmor illi obtulisses*                     | *fecisset tale…*                             | αντίθετο του πραγματικού στο παρελθόν: υποτ. υπερσυντελίκου και στα δύο |
| *si viliōrem materiam* (ενν. *illi obtulisses*) | (ενν. *fecisset tale…*)                      | το ίδιο, ελλειπτικό                                                     |
| *si licēbit* (ενν. *ei virtūtem explicāre*)     | *in divitiis explicābit*                     | ανοικτή υπόθεση για το μέλλον: οριστική μέλλοντα                        |
| *si minus* (= *si non licēbit*)                 | (ενν. *virtūtem explicābit*) *in paupertāte* | ανοικτή, ελλειπτική                                                     |
| *si poterit* (ενν. *virtūtem explicāre*)        | (ενν. *virtūtem explicābit*) *in patriā*     | ανοικτή για το μέλλον                                                   |
| *si minus* (= *si non poterit*)                 | (ενν. *virtūtem explicābit*) *in exilio*     | ανοικτή, ελλειπτική                                                     |

Το ίδιο σχήμα επαναλαμβάνεται με *imperātor / miles* και *integer / debilis*.
Όταν σε μια καταφατική υπόθεση αντιπαρατίθεται η αρνητική της, η δεύτερη
εισάγεται με **si non** ή, ελλειπτικά, με **si minus** (πρβ. *εἰ δὲ μή*).

### Τα δύσκολα σημεία

- *quae imperītos avertunt et praecipites agunt*: αναφορική προσδιοριστική
  στο *res*, με οριστική. Το *praecipites* είναι κατηγορούμενο στο εννοούμενο
  αντικείμενο (*eos*, τους άπειρους).
- *Tu illum premi putas malis?*: ευθεία ερώτηση ολικής άγνοιας χωρίς
  ερωτηματικό μόριο, για έμφαση. Το *premi* είναι ειδικό απαρέμφατο,
  αντικείμενο του *putas*, με υποκείμενο το *illum*. Το *malis* το
  χαρακτηρίζει το βιβλίο ποιητικό αίτιο.
- *tale, quale ex illā fieri optimum posset*: το *tale* (αντικείμενο του
  *fecisset*) και το *quale* είναι συσχετικές αντωνυμίες (τέτοιος… όποιος). Η
  αναφορική πρόταση έχει υποτακτική επειδή την έλκει η υποτακτική της
  απόδοσης.
- *Quamcumque fortūnam acceperit*: αναφορική πρόταση με την αοριστολογική
  αντωνυμία *quicumque*, με οριστική συντελεσμένου μέλλοντα: η πράξη
  προηγείται από το *efficiet*.
- *imperātor, miles, integer, debilis*: κατηγορούμενα στο *sapiens*.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ο Φειδίας και το μάρμαρο*

*Διαδραστικό στη σελίδα: Τι υπόθεση είναι;*

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Θέμα Β. Να γράψετε: την αφαιρετική ενικού του «viliōrem materiam»· τον αντίστοιχο τύπο του «obtulisses» στην οριστική ενεστώτα· το απαρέμφατο παρακειμένου του «efficiet»· τη γενική πληθυντικού του «ebore».

1. *viliōrem materiam* → **viliōre materiā**. Ο συγκριτικός κλίνεται κατά τη γ΄
   κλίση με αφαιρετική σε *-e*.
2. *obtulisses* (β΄ ενικό, υποτ. υπερσυντελίκου) → **offers**. Το *offero*
   κλίνεται όπως το *fero*: *fero, fers, fert*.
3. *efficiet* → **effecisse**. Το απαρέμφατο παρακειμένου σχηματίζεται από το
   θέμα του παρακειμένου (*effec-i*) με την κατάληξη *-isse*.
4. *ebore* → **eborum**. Ουδέτερο της γ΄ κλίσης με γενική πληθυντικού σε *-um*.

### Παράδειγμα 2: Θέμα Γ. «Si marmor illi obtulisses, fecisset tale, quale ex illā fieri optimum posset»: να αναγνωρίσετε τον υποθετικό λόγο και να τον μετατρέψετε σε υπόθεση αντίθετη προς την πραγματικότητα στο παρόν.

1. **Αναγνώριση.** Υπόθεση: *Si marmor illi obtulisses*, με *si* και υποτακτική
   υπερσυντελίκου. Απόδοση: *fecisset tale*, υποτακτική υπερσυντελίκου. Είναι
   υποθετικός λόγος που εκφράζει **υπόθεση αντίθετη προς την πραγματικότητα στο
   παρελθόν**.
2. **Μετατροπή.** Για το παρόν θέλουμε υποτακτική παρατατικού και στα δύο μέλη:
   *obtulisses* → *offerres*, *fecisset* → *faceret*. Η αναφορική μένει σε
   παρατατικό.
3. **Si marmor illi offerres, faceret tale, quale ex illā fieri optimum posset.**

> **Πρόσεχε**
>
> - Το *si minus* **δεν** σημαίνει «αν λιγότερο». Είναι ελλειπτική αρνητική
>   υπόθεση, ίση με *si non licēbit* ή *si non poterit*, και στην αναγνώριση
>   γράφεις τι εννοείται.
> - Στην ανοικτή υπόθεση για το μέλλον τα λατινικά βάζουν **οριστική μέλλοντα**
>   (ή συντελεσμένου μέλλοντα), όχι υποτακτική. Το «αν μπορέσει» δεν σε
>   παρασύρει σε *possit*: είναι *poterit*.
> - Υποτακτική **παρατατικού** σημαίνει αντίθετο του πραγματικού στο **παρόν**,
>   όχι στο παρελθόν. Για το παρελθόν θέλεις υπερσυντέλικο.
> - Το *obtulisses* είναι από το *offero*, όχι από κάποιο «obtulo». Τα θέματα
>   *tul-* και *lat-* ανήκουν στο *fero*.

> **Θυμήσου**
>
> - Ανοικτή: si + οριστική, απόδοση σε οποιαδήποτε έγκλιση.
> - Αντίθετη προς την πραγματικότητα: si + υποτ. παρατατικού (παρόν) ή
>   υπερσυντελίκου (παρελθόν) και στα δύο μέλη.
> - Δυνατή ή πιθανή: si + υποτ. ενεστώτα και στα δύο μέλη.
> - *si minus* = *si non* + το ρήμα της προηγούμενης υπόθεσης.

## Ερωτήσεις

1. «Si marmor illi obtulisses, … fecisset tale…» Τι είδους υποθετικός λόγος είναι;
   - Ανοικτή υπόθεση για το παρελθόν
   - Αντίθετη προς το πραγματικό στο παρελθόν
   - Δυνατή ή πιθανή υπόθεση για το μέλλον
   - Αντίθετη προς την πραγματικότητα στο παρόν
2. Τι εννοείται στο «si licēbit, in divitiis explicābit, si minus, in paupertāte»;
   - si minus = αν είναι λιγότερο πλούσιος από άλλους
   - si minus = αν δεν θέλει
   - si minus = si non licēbit (ei explicāre)
   - si minus = nisi poterit
3. Ποια εκφορά έχει ο υποθετικός λόγος «si poterit, in patriā (virtūtem explicābit)»;
   - si + οριστική μέλλοντα, απόδοση σε οριστική μέλλοντα
   - si + υποτακτική ενεστώτα, απόδοση σε οριστική
   - si + οριστική ενεστώτα, απόδοση σε προστακτική
   - si + συντελεσμένο μέλλοντα, απόδοση σε υποτακτική ενεστώτα
4. Ποια μετατροπή του «si licēbit, explicābit» δίνει υπόθεση δυνατή ή πιθανή;
   - si licēret, explicāret
   - si licuisset, explicavisset
   - si licet, explicat
   - si liceat, explicet
5. Στο «Tu illum premi putas malis?» ποια είναι η συντακτική θέση του «premi»;
   - Ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του putas
   - Τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του putas
   - Ειδικό απαρέμφατο, υποκείμενο του putas
   - Τελικό απαρέμφατο, κατηγορούμενο του illum
6. Από ποιο ρήμα είναι ο τύπος «obtulisses»;
   - obtineo, obtinui, obtentum, obtinēre
   - tollo, sustuli, sublatum, tollere
   - offero, obtuli, oblatum, offerre
   - affero, attuli, allatum, afferre
7. Γιατί το «acceperit» στο «Quamcumque fortūnam acceperit, aliquid … efficiet» είναι σε συντελεσμένο μέλλοντα;
   - Η αναφορική εκφέρεται πάντα με υποτακτική
   - Η πράξη του θα έχει γίνει πριν από το efficiet
   - Δηλώνει κάτι που έγινε στο παρελθόν
   - Δηλώνει κάτι αντίθετο προς την πραγματικότητα
8. «si poterit, imperātor, si minus, miles» Πώς μεταφράζεται σωστά;
   - αν μπορεί ο στρατηγός, αλλιώς ο στρατιώτης
   - αν μπόρεσε, στρατηγός, αλλιώς λιγότερο στρατιώτης
   - αν μπορούσε, θα ήταν στρατηγός, όχι στρατιώτης
   - αν μπορέσει, ως στρατηγός, αν όχι, ως στρατιώτης

## Ασκήσεις

1. Να γράψεις τη δοτική ενικού και την αιτιατική πληθυντικού του «dolor» και του «virtūtem».
2. Γράψε τη γενική και την αφαιρετική ενικού του marmor και του aes.
3. Να συμπληρώσεις τον ελλειπτικό υποθετικό λόγο «si minus, in exilio» με ό,τι εννοείται, και να γράψεις το είδος του.
4. Χαρακτήρισε τον υποθετικό λόγο: «Si Phidias viveret, simulacra ex marmore faceret» (δικό μας παράδειγμα).
5. «Non ex ebore tantum Phidias sciēbat facere simulacra; ex aere quoque faciēbat.»
   α) Να γράψεις το «sciēbat» στο ίδιο πρόσωπο της οριστικής μέλλοντα και του συντελεσμένου μέλλοντα.
   β) Ποια είναι η συντακτική θέση του «facere»;
   γ) Να εξαρτήσεις την πρώτη πρόταση από το «Seneca dicit».
6. «Eōdem modo sapiens virtūtem, si licēbit, in divitiis explicābit, si minus, in paupertāte.»
   α) Να γράψεις το απαρέμφατο μέλλοντα ενεργητικής φωνής του «explicābit» και τη γενική πληθυντικού του «paupertāte».
   β) Να μετατρέψεις τον υποθετικό λόγο «si licēbit, … explicābit» σε υπόθεση αντίθετη προς την πραγματικότητα στο παρελθόν.
   γ) Να τον μετατρέψεις σε υπόθεση αντίθετη προς την πραγματικότητα στο παρόν.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/ideal-man
