# XVIII. Ο Ηρακλής στην Ιταλία

> Το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου, το quidam και το ειδικό απαρέμφατο.

Λατινικά, Γ΄ Λυκείου. https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/hercules-in-italy

## Τι θα μάθεις

- Να μεταφράζεις πιστά το κείμενο XVIII, για τον Ηρακλή και τον Κάκο.
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου από το θέμα του παρακειμένου.
- Να κλίνεις την αόριστη αντωνυμία quidam και το ουσιαστικό bos.
- Να αναγνωρίζεις το ειδικό απαρέμφατο και την προσωπική σύνταξη των dicitur, fertur, και να μετατρέπεις τη μία σύνταξη στην άλλη.

## Το πλαίσιο

Ένας μύθος για τον τόπο όπου αργότερα χτίστηκε η Ρώμη. Ο Ηρακλής γυρίζει από
την Ισπανία με τα βόδια του **Γηρυόνη**, και κοντά στον Τίβερη ο θηριώδης
**Κάκος** του κλέβει μερικά. Ο Ηρακλής τον σκοτώνει, και κατά τον μύθο ο
**Εύανδρος**, που κυβερνούσε τον τόπο, τον αναγνωρίζει γιο του Δία και του στήνει
τον μεγάλο βωμό, την **Ara Maxima**. Την ιστορία την αγάπησαν οι συγγραφείς των
αυγούστειων χρόνων· το κείμενο είναι διασκευή από τον **Τίτο Λίβιο** (1.7).

## Το κείμενο

Με έντονα γράμματα τα απαρέμφατα του ενεργητικού παρακειμένου:

> Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum **adduxisse** dicitur, ubi
> postea Rōmulus urbem Rōmam condidit. Prope Tiberim fluvium Hercules boves
> **refecisse** fertur et ipse de viā fessus ibi **dormivisse**. Tum Cacus pastor,
> fretus viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos. Ubi
> Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit et partem abesse sensit, pergit ad
> proximam speluncam; sed postquam boum vestigia foras versa vidit, confūsus
> gregem ex loco infesto amovēre coepit. Sed bovum mugītus ex speluncā audītus
> Herculem convertit. Tum Cacus, vi prohibēre eum conātus, Herculis clavā
> interficitur.
>
> Τίτος Λίβιος, *Ab urbe condita* 1.7 (διασκευή)

## Η μετάφραση

Δική μας, πιστή, πρόταση προς πρόταση.

| Λατινικά                                                                            | Μετάφραση                                                                                                                   |
| ----------------------------------------------------------------------------------- | --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| Hercules boves Geryŏnis ex Hispaniā in eum locum adduxisse dicitur,                 | Λέγεται ότι ο Ηρακλής οδήγησε τα βόδια του Γηρυόνη από την Ισπανία σε εκείνο τον τόπο,                                      |
| ubi postea Rōmulus urbem Rōmam condidit.                                            | όπου αργότερα ο Ρωμύλος ίδρυσε την πόλη Ρώμη.                                                                               |
| Prope Tiberim fluvium Hercules boves refecisse fertur                               | Λέγεται ότι κοντά στον ποταμό Τίβερη ο Ηρακλής ξεκούρασε τα βόδια                                                           |
| et ipse de viā fessus ibi dormivisse.                                               | και ότι ο ίδιος, κουρασμένος από τον δρόμο, κοιμήθηκε εκεί.                                                                 |
| Tum Cacus pastor, fretus viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos. | Τότε ο βοσκός Κάκος, έχοντας πεποίθηση στη δύναμή του, έσυρε κάποια βόδια από τις ουρές μέσα στη σπηλιά, γυρισμένα ανάποδα. |
| Ubi Hercules, e somno excitātus, gregem aspexit et partem abesse sensit,            | Μόλις ο Ηρακλής, αφού ξύπνησε από τον ύπνο, κοίταξε το κοπάδι και κατάλαβε ότι λείπει ένα μέρος του,                        |
| pergit ad proximam speluncam;                                                       | κατευθύνεται προς την πολύ κοντινή σπηλιά·                                                                                  |
| sed postquam boum vestigia foras versa vidit,                                       | αλλά αφού είδε τα ίχνη των βοδιών στραμμένα προς τα έξω,                                                                    |
| confūsus gregem ex loco infesto amovēre coepit.                                     | μπερδεμένος άρχισε να απομακρύνει το κοπάδι από τον εχθρικό τόπο.                                                           |
| Sed bovum mugītus ex speluncā audītus Herculem convertit.                           | Όμως το μουγκρητό των βοδιών, που ακούστηκε από τη σπηλιά, γύρισε πίσω τον Ηρακλή.                                          |
| Tum Cacus, vi prohibēre eum conātus, Herculis clavā interficitur.                   | Τότε ο Κάκος, αφού προσπάθησε να τον εμποδίσει με τη βία, σκοτώνεται με το ρόπαλο του Ηρακλή.                               |

## Λεξιλόγιο

| Λέξη      | Τύποι                                        | Σημασία               |
| --------- | -------------------------------------------- | --------------------- |
| bos       | bovis (αρσ.)                                 | βόδι                  |
| urbs      | urbis (θηλ.)                                 | πόλη                  |
| fluvius   | -ii (αρσ.)                                   | ποτάμι                |
| via       | -ae (θηλ.)                                   | δρόμος                |
| pastor    | -ōris (αρσ.)                                 | βοσκός                |
| vis       | (θηλ.)· πληθ. vires, virium                  | βία· πληθ. δύναμη     |
| spelunca  | -ae (θηλ.)                                   | σπηλιά                |
| cauda     | -ae (θηλ.)                                   | ουρά                  |
| grex      | gregis (αρσ.)                                | κοπάδι                |
| pars      | partis (θηλ.)                                | μέρος                 |
| vestigium | -ii (ουδ.)                                   | ίχνος, πατημασιά      |
| mugītus   | -us (αρσ.)                                   | μουγκρητό             |
| clava     | -ae (θηλ.)                                   | ρόπαλο                |
| addūco    | -duxi, -ductum, -ducĕre, 3                   | οδηγώ (κάπου)         |
| condo     | condĭdi, condĭtum, condĕre, 3                | ιδρύω                 |
| reficio   | -feci, -fectum, -ficĕre, 3                   | ξεκουράζω             |
| fertur    | (γ΄ ενικό παθ. ενεστ. του fero) + απαρέμφατο | λέγεται ότι           |
| dormio    | dormīvi, dormītum, dormīre, 4                | κοιμάμαι              |
| fretus    | -a, -um (+ αφαιρ.)                           | που έχει πεποίθηση σε |
| traho     | traxi, tractum, trahĕre, 3                   | σέρνω, τραβώ          |
| sentio    | sensi, sensum, sentīre, 4                    | καταλαβαίνω           |
| absum     | afui, abesse                                 | λείπω                 |
| pergo     | perrexi, perrectum, pergĕre, 3               | κατευθύνομαι          |
| amoveo    | -movi, -motum, -movēre, 2                    | απομακρύνω            |
| coepi     | coepisse (ελλειπτικό)                        | άρχισα                |
| prohibeo  | -hibui, -hibĭtum, -hibēre, 2                 | εμποδίζω              |
| conor     | conātus sum, conāri, αποθ. 1 (+ απαρ.)       | προσπαθώ              |

## Γραμματική

### Το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου

Είναι από τους πιο εύκολους σχηματισμούς: **θέμα του παρακειμένου + -isse**.
Βρίσκεις τον παρακείμενο από τους αρχικούς χρόνους, κόβεις το -i και προσθέτεις
-isse.

| Ρήμα    | Παρακείμενος | Απαρέμφατο παρακειμένου |
| ------- | ------------ | ----------------------- |
| addūco  | addux-i      | **addux-isse**          |
| reficio | refec-i      | **refec-isse**          |
| dormio  | dormiv-i     | **dormiv-isse**         |
| amo     | amav-i       | amav-isse               |
| deleo   | delev-i      | delev-isse              |
| lego    | leg-i        | leg-isse                |
| capio   | cep-i        | cep-isse                |
| sum     | fu-i         | fu-isse                 |
| fero    | tul-i        | tul-isse                |

Σχηματίζεται έτσι σε **όλες** τις συζυγίες, και δεν έχει ανώμαλους τύπους: αν
ξέρεις τον παρακείμενο, ξέρεις και το απαρέμφατο. Και το coepi, που έχει μόνο
συντελεσμένους χρόνους, κάνει **coepisse**.

### Η αόριστη αντωνυμία quidam

Το **quidam, quaedam, quoddam** σημαίνει **κάποιος**. Το χρησιμοποιείς σε
**καταφατικές** προτάσεις για πρόσωπο ή πράγμα που δεν θέλεις ή δεν μπορείς να
πεις ακριβώς ποιο είναι. Μπαίνει επιθετικά (homo **quidam** dixit = κάποιος
άνθρωπος είπε) ή ουσιαστικά (**quidam** dixit = κάποιος είπε). Ως ουσιαστικό, το
ουδέτερο είναι **quiddam**.

Κλίνεται όπως το αναφορικό qui, quae, quod, με το **-dam** άκλιτο στο τέλος. Το
**m** γίνεται **n** μπροστά στο d.

*Διαδραστικό στη σελίδα: quidam, quaedam, quoddam: ενικός*

*Διαδραστικό στη σελίδα: quidam, quaedam, quoddam: πληθυντικός*

Στο κείμενο: boves **quosdam** = κάποια βόδια (αιτιατική πληθυντικού αρσενικού,
επιθετικός προσδιορισμός στο boves).

### Το ουσιαστικό bos

Τριτόκλιτο με ανώμαλους τύπους στον πληθυντικό:

*Διαδραστικό στη σελίδα: bos, bovis (αρσ.)*

Στο κείμενο: **boum** vestigia και **bovum** mugītus, η ίδια γενική με δύο
μορφές.

> **Πρόσεχε**
>
> - Το **boves** στο κείμενο είναι πάντα **αιτιατική** πληθυντικού (αντικείμενο),
>   όχι ονομαστική. Το υποκείμενο είναι ο Ηρακλής ή ο Κάκος.
> - Το **quosdam** συμφωνεί με το boves σε **αρσενικό** γένος: το bos είναι
>   αρσενικό.
> - Το **pergit** είναι ενεστώτας ανάμεσα σε παρελθοντικούς χρόνους: **ιστορικός
>   ενεστώτας**. Τον μεταφράζεις με ενεστώτα ή με αόριστο, αλλά μην τον μπερδέψεις
>   με παρακείμενο.

## Συντακτικό

### Το ειδικό απαρέμφατο

Το απαρέμφατο του παρακειμένου, όπως και του ενεστώτα, είναι **ειδικό** όταν
εξαρτάται από λεκτικό, δοξαστικό ή αισθήσεως ρήμα. Ο χρόνος του δείχνει τη σχέση
με το ρήμα που το εξαρτά:

- απαρέμφατο **ενεστώτα**: **σύγχρονο** (partem **abesse** sensit = κατάλαβε ότι
  λείπει)
- απαρέμφατο **παρακειμένου**: **προτερόχρονο** (adduxisse = ότι οδήγησε)

Με **ενεργητικό** ρήμα εξάρτησης, το υποκείμενο του ειδικού απαρεμφάτου
μπαίνει σε **αιτιατική**, και δηλώνεται **πάντα**, ακόμη και όταν είναι το ίδιο
πρόσωπο:

- Legātus **hostes** advenisse dicit = λέει ότι έφτασαν οι εχθροί (ετεροπροσωπία)
- Legātus **se** advenisse dicit = λέει ότι έφτασε ο ίδιος (ταυτοπροσωπία)

### Η προσωπική σύνταξη: dicitur, fertur

Με **παθητικό** λεκτικό ή δοξαστικό ρήμα (dicor, feror, nuntior, existimor) το
ρήμα γίνεται **προσωπικό**: παίρνει το υποκείμενο του απαρεμφάτου ως δικό του
υποκείμενο, σε **ονομαστική**, και συμφωνεί με αυτό σε αριθμό και πρόσωπο. Είναι
πάντα **ταυτοπροσωπία**.

| Ελληνικά                                | Λατινικά                                  |
| --------------------------------------- | ----------------------------------------- |
| Λέγεται ότι ο Ηρακλής οδήγησε τα βόδια. | **Hercules** boves adduxisse **dicitur**. |
| Λέγεται ότι οι εχθροί έφτασαν.          | **Hostes** advenisse **dicuntur**.        |

Στα ελληνικά λέμε απρόσωπα «λέγεται ότι…» ή «ὁμολογεῖται τὴν πόλιν ἀρχαιοτάτην
εἶναι». Τα λατινικά προτιμούν το προσωπικό: «ο Ηρακλής λέγεται να…»

> **Κλειδί**
>
> Με το **dicitur, fertur** ψάξε την **ονομαστική**: αυτή είναι υποκείμενο και του
> ρήματος και του απαρεμφάτου. Στη μετάφραση ξεκίνα από το «λέγεται ότι» και βάλε
> το υποκείμενο μέσα στην ειδική πρόταση: «Hercules … refecisse fertur» = «λέγεται
> ότι ο Ηρακλής ξεκούρασε».
>
> Αν το ρήμα εξάρτησης γίνει **ενεργητικό** (dicunt), το υποκείμενο πηγαίνει σε
> **αιτιατική**: Dicunt **Herculem** boves adduxisse.

*Διαδραστικό στη σελίδα: Ανάλυσε την πρώτη περίοδο*

### Τα άλλα δύσκολα σημεία

| Φράση          | Ανάλυση                                                                      |
| -------------- | ---------------------------------------------------------------------------- |
| ubi … condidit | αναφορική επιρρηματική (τοπική) πρόταση, προσδιορίζει το locum               |
| Tiberim        | αιτιατική του Tiberis (-is, αιτ. -im), με την πρόθεση prope                  |
| fluvium        | παράθεση στο Tiberim                                                         |
| fessus         | επιρρηματικό κατηγορούμενο στο ipse                                          |
| pastor         | παράθεση στο Cacus                                                           |
| viribus        | αφαιρετική ως συμπλήρωμα του fretus                                          |
| caudis         | αφαιρετική του οργάνου στο traxit                                            |
| aversos        | επιρρηματική τροπική μετοχή, συνημμένη στο boves                             |
| Ubi … sensit   | χρονική πρόταση (ubi = μόλις)                                                |
| excitātus      | χρονική μετοχή, συνημμένη στο Hercules                                       |
| partem abesse  | ειδικό απαρέμφατο, αντικείμενο του sensit· υποκείμενο partem (ετεροπροσωπία) |
| versa          | κατηγορηματική μετοχή στο vestigia, από το vidit                             |
| confūsus       | αιτιολογική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του coepit                      |
| amovēre        | τελικό απαρέμφατο, αντικείμενο του coepit                                    |
| bovum          | γενική υποκειμενική στο mugītus                                              |
| audītus        | επιθετική μετοχή στο mugītus (= qui audītus erat)                            |
| vi             | αφαιρετική του τρόπου στο prohibēre                                          |
| conātus        | μετοχή αποθετικού, ενεργητική σημασία, συνημμένη στο Cacus                   |
| clavā          | αφαιρετική του οργάνου στο interficitur                                      |

## Παραδείγματα

### Παράδειγμα 1: Να γράψετε: το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου των condidit, traxit, sensit, coepit · τη δοτική πληθυντικού του bos · την αφαιρετική ενικού θηλυκού του quidam · την αιτιατική ενικού του vis.

1. Παρακείμενος → θέμα + -isse: condid-i → **condidisse**· trax-i → **traxisse**·
   sens-i → **sensisse**· coep-i → **coepisse**.
2. **bos**: δοτική πληθυντικού **bubus** (ή bobus).
3. **quidam**: αφαιρετική ενικού θηλυκού **quādam**.
4. **vis**: αιτιατική ενικού **vim** (ο πληθυντικός vires, virium σημαίνει
   «δυνάμεις»).

### Παράδειγμα 2: Να εξαρτήσετε την πρόταση «Hercules ibi dormivisse fertur» από το ρήμα ferunt. Ύστερα να εξαρτήσετε την πρόταση «Cacus boves quosdam traxit» από το dicitur.

1. Το **ferunt** είναι ενεργητικό: το υποκείμενο του απαρεμφάτου πηγαίνει σε
   αιτιατική, και το απαρέμφατο μένει ίδιο.

   **Ferunt Herculem ibi dormivisse.**
2. Με το **dicitur** η σύνταξη είναι προσωπική: το Cacus μένει ονομαστική,
   υποκείμενο και του dicitur· το traxit γίνεται απαρέμφατο παρακειμένου,
   αφού η πράξη είναι προγενέστερη.

   **Cacus boves quosdam traxisse dicitur.**

> **Θυμήσου**
>
> - Απαρέμφατο ενεργητικού παρακειμένου: **θέμα παρακειμένου + -isse**, σε όλες τις
>   συζυγίες· είναι πάντα ειδικό και προτερόχρονο.
> - **quidam, quaedam, quoddam** (ουσ. quiddam): κλίνεται σαν qui + -dam·
>   quendam, quandam, quorundam, quarundam.
> - **bos**: boum/bovum, bubus/bobus.
> - **dicitur, fertur** + απαρέμφατο: προσωπική σύνταξη, υποκείμενο σε
>   ονομαστική. Με **dicunt, ferunt**: υποκείμενο σε αιτιατική.

## Ερωτήσεις

1. Ποιο είναι το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου του traho;
   - trahisse
   - traxisse
   - tractum esse
   - traxēre
2. Πώς μεταφράζεται το «Hercules boves refecisse fertur»;
   - Ο Ηρακλής λέει ότι ξεκούρασε τα βόδια
   - Τα βόδια λέγεται ότι ξεκούρασαν τον Ηρακλή
   - Λέγεται ότι ο Ηρακλής ξεκούρασε τα βόδια
   - Λέγεται ότι ο Ηρακλής ξεκουράζει τα βόδια
3. Αν το «Hercules boves adduxisse dicitur» εξαρτηθεί από το dicunt, πώς γίνεται;
   - Dicunt Herculem boves adduxisse
   - Dicunt Hercules boves adduxisse
   - Dicunt Herculem boves adducere
   - Dicunt Herculi boves adduxisse
4. Ποια είναι η αιτιατική ενικού αρσενικού του quidam;
   - quemdam
   - quendam
   - quandam
   - quoddam
5. Στο «boves quosdam», γιατί το quosdam είναι αρσενικό;
   - Γιατί το bos είναι αρσενικό
   - Γιατί το quidam έχει ένα γένος
   - Γιατί συμφωνεί με το Cacus
   - Γιατί είναι ουσιαστική χρήση
6. Ποιοι είναι οι δύο τύποι της γενικής πληθυντικού του bos;
   - bovium · boum
   - bubus · bobus
   - boum · bovum
   - bovis · boum
7. Στο «partem abesse sensit», τι είναι το partem;
   - Αντικείμενο του sensit
   - Υποκείμενο του abesse
   - Αιτιατική της αναφοράς
   - Αντικείμενο του abesse
8. Τι σημασία έχει η μετοχή «conātus» στο «Cacus, vi prohibēre eum conātus»;
   - Παθητική: αφού δέχτηκε απόπειρα
   - Ενεργητική: αφού προσπάθησε
   - Ενεργητική: ενώ θα προσπαθούσε
   - Παθητική: αφού εμποδίστηκε

## Ασκήσεις

1. Γράψε το απαρέμφατο του ενεργητικού παρακειμένου των ρημάτων aspicio (aspexi), pergo και prohibeo.
2. Γράψε τη γενική πληθυντικού των τύπων quidam (αρσενικό), grex και urbs.
3. Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο του quidam: «Hercules vestigia ___ vidit» και «Cacus cum pastore ___ venit».
4. Γράψε το απαρέμφατο του ενεστώτα και του παρακειμένου των ρημάτων absum και sum.
5. Εξάρτησε κάθε πρόταση από το ρήμα σε παρένθεση.
   α) Romulus urbem Romam condidit (dicitur)
   β) Boves mugiverunt (dicuntur)
   γ) Hercules Cacum interfecit (tradunt)
6. «Tum Cacus pastor, fretus viribus, boves quosdam in speluncam caudis traxit aversos.»
   α) Γράψε τη δοτική πληθυντικού του boves quosdam.
   β) Τι είναι συντακτικά το caudis;
   γ) Εξάρτησε την πρόταση από το fertur.

---

Οι απαντήσεις, τα διαδραστικά και τα παιχνίδια είναι στη σελίδα της ενότητας: https://www.akademio.gr/el/lyk-c/latin/hercules-in-italy
